تفسیر المیزان

در الاتقان، از بغوى نقل کرده که در کتاب شرح السنة گفته است: آنچه مابين دو جلد قرآن است، اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» جمع کردند، و اين، همان قرآنى است که به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شده، بدون اين که چيزى بر آن اضافه و يا از آن کم کرده باشند. چون مى ترسيدند اگر ننويسند، با از دنيا رفتن حافظان، از بين برود. و لذا همان طور که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شنيده بودند، نوشتند، بدون اين که چيزى را جلوتر و يا عقب تر بگذارند، و يا از پيش خود و بدون دستور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ترتيبى براى آياتش درست کنند. و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسمش اين بود که آيات نازله را بر اصحابش تلقين مى کرد، (و آن قدر تکرار می کرد تا حفظ شوند)، و هرچه نازل مى شد، به ترتيبى که امروز در دست ماست، به اصحاب تعليم فرمود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۰ و اين ترتيب «توقيفى» و به دستور جبرئيل، و اعلامش در موقع آوردن آيات بوده که مى گفته: اين آيه را بعد از فلان آيه، از فلان سوره بنويسيد. پس ثابت شد که سعى صحابه، همه در جمع آورى قرآن بوده، نه در ترتيب آن. زيرا قرآن در «لوح محفوظ» به همين ترتيب نوشته شده بود. چيزى که هست، خداى تعالى، آن را يک باره به آسمان دنيا فرستاد، و از آن جا، آيه آيه و هر آيه را در هنگام حاجت نازل فرمود. پس ترتيب نزول، غير از ترتيب تلاوت است. و از ابن حصار نقل کرده که گفته است: ترتيب سوره ها و وضع هر آيه در موضع خود، به وحى بوده، و اين رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بوده که مى فرمود: آيه فلان را در فلان موضع جاى دهيد. و از نقل متواتر يقين شده که اين ترتيب، به سفارش رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بوده، و اصحاب فقط آن را جمع آورى نموده، و آياتش را آن طور که الآن در مصاحف ضبط شده، ضبط کردند. ايراداتى چند به قائلان به توفيقى بودن ترتيب آيات قرآنى قريب به اين معنا را از ديگران مانند بيهقى، طيبى و ابن حجر نيز نقل کرده است. و ما در اين نقل ها، ايراداتى داريم: اما اين که اصحاب، مصاحف را به ترتيبى که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» گرفته اند، و در آن ترتيب، مخالفت نکرده اند، هيچ دليلى از روايات گذشته بر طبقش نيست. آنچه از دلالت روايات مسلّم است، اين است که اصحاب، آنچه از آيات که بيّنه و شاهد بر آن قائم مى شد، مى نوشتند، و اين معنا هيچ اشاره اى به کيفيت ترتيب آيات ندارد. بله، در روايت ابن عباس که در گذشته نقل کرديم، از عثمان مطلبى نقل کرده، که اشاره اى به اين معنا دارد، ولى عيبى که دارد، اين است که در روايت مذکور، به بعضى از کُتّاب وحى مى فرمود چنين کنيد، و اين غير آن است که به همه صحابه فرموده باشد. علاوه بر اين که اين روايت، معارض با روايات مربوط به جمع اول، و روايات مربوط به نزول «بسم الله» و غير آن است. و اما اين که گفتند: «رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسمش اين بود که آيات را با همين ترتيب بر اصحابش تلقين مى کرد»، گويا منظورشان، اشاره به حديث عثمان بن ابى العاص است، که در خصوص آيه «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان» نقل آن گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۱ و از آنچه گذشت، معلوم شد که اين حديث، خبر واحدى است، آن هم، در خصوص يک آيه، و اين چه ربطى دارد به محل و موضع تمامى آيات. و اما اين که گفتند: «قرآن به همين ترتيب در لوح محفوظ نوشته شده بود...»، منظورشان اشاره به روايت مستفيضه اى است که از طرق عامه و خاصه وارد شده، مبنى بر اين که: قرآن، تماما از لوح محفوظ به آسمان دنيا نازل شده، و از آن جا، آيه آيه، بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل گرديد. ليکن روايات اين را ندارد که ترتيب آيات قرآنى در لوح محفوظ و در آسمان دنيا، به همين ترتيبى بوده که در دست ماست. علاوه بر اين که به زودى إن شاء الله گفتارى در معناى نوشته شدن قرآن در لوح محفوظ و نزولش به آسمان دنيا، در ذيل آيه مناسب آن، مانند آيه اول دو سوره «زخرف» و «دخان»، و در سوره «قدر» خواهد آمد. و اما اين که گفتند: «و از نقل متواتر، يقين شده که اين ترتيب، به سفارش رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بود...»، خواننده کاملا واقف شد که چنين ادعايى بى دليل است، و چنين تواترى نسبت به يک يک آيه ها در بين نيست. و چگونه مى تواند باشد، با اين که روايات بى شمارى داريم که گويند: ابن مسعود دو سوره «قُل أعُوذُ» را در مصحف خود ننوشته بود، و در پاسخ کسى که اعتراض کرده بود، گفت: اين دو سوره، جزء قرآن نيست، بلکه به منظور محافظت حسن و حسين از گزند نازل شده بود، و هر جا مصحفى مى ديد، اين دو سوره را از آن پاک مى کرد، و از او نقل نشده که از نظريه اش برگشته باشد. حال مى پرسيم: چگونه اين تواتر بر ابن مسعود، در تمام عمرش، آن هم بعد از جمع اول مخفى مانده؟ فصل هفتم: رد روايات «إنساء»، دالّ بر منسوخ التلاوه شدن پاره اى از آيات وحى راجع به بحث قبلى، بحث ديگرى پيش مى آيد، و آن، گفتگو در باره روايات إنساء (از ياد بردن) است، که قبلا هم به طور اجمال، به آن اشاره شد. اين روايات از طرق عامه، در باره نسخ و إنساء قرآن وارد شده، که روايات تحريف، به معناى نقصان و تغيير قرآن را هم، بر آن حمل نموده اند. يکى از آن ها، روايتى است که الدر المنثور، از ابن ابى حاتم و حاکم - در کتاب الکنى - و ابن عدى و ابن عساکر، از ابن عباس نقل کرده اند که گفت: از آن جايى که بعضى از آنچه در شب بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» وحى مى شد، در روز فراموش مى کرد، آيه «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ أو نُنسِهَا نَأتِ بِخَيرٍ مِنهَا أو مِثلِهَا» نازل گرديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۲ و نيز الدر المنثور، از ابى داوود - در کتاب الناسخ - و بيهقى - در کتاب الدلائل - از ابى امامه روايت کرده که گفت: جماعتى از انصار، از اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به آن جناب خبر دادند که مردى نصف شب برخاست تا سوره اى را که حفظ کرده بود، شروع به خواندن کند، ليکن غير از «بسم الله الرحمن الرحيم» آن، چيزى بيادش نيامد. اين پيشامد براى جمعى از اصحاب آن جناب نيز رُخ داد. صبح نزد آن جناب شده، سوره مزبور را از آن حضرت سؤال کردند. ايشان نيز ساعتى به فکر فرو رفت و چيزى به يادش نيامد که بگويد. آنگاه فرمود: ديشب آن سوره نسخ شد، نسخى که در هر جا بود، از بين رفت. اگر در سينه بود فراموش شد و اگر در کاغذها بود، گُم شد. مؤلف: اين قضيه، به چند طريق و با عبارات مختلف و قريب المعنا، روايت شده است. باز، در همان کتاب، از عبدالرزاق، سعيد بن منصور و ابى داوود - در کتاب الناسخ - و پسرش - در کتاب المصاحف - و نسائى، ابن جرير، ابن ابى حاتم، و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - از سعد بن ابى وقاص ‍روايت کرده که: وقتى آيه «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ أو نُنسِهَا» را «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ أؤ نَنسَأهَا» قرائت کرد، شخصى اعتراض کرد که سعيد بن مسيب، آن را «أو نُنسِهَا» مى خواند، تو چرا چنين خواندى؟ سعد گفت: قرآن که بر مسيّب و دودمان او نازل نشده، مگر نشنيده اى که خداى تعالى مى فرمايد: «سَنُقِرئُکَ فَلَا تَنسَى: به زودى برايت مى خوانيم، تا فراموش ‍نکنى». و نيز مى فرمايد: «وَ اذکُر رَبَّکَ إذَا نَسِيتَ: به ياد آر پروردگارت را، هرگاه که فراموش کردى». مؤلف: مقصود «سعد» از استشهاد به اين دو آيه، اين بوده که خداوند نسيان را از پيغمبر شما برداشته، و ديگر در حق «أو نُنسِهَا» معنا ندارد. بدين جهت من «نَنسَأهَا» خواندم، که از ماده «نَسى» به معناى ترک و تأخير است. و خلاصه معناى «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ» اين است که آيه را از کار بيندازيم، نه اين که تلاوتش را نسخ کنيم، و اين چنين نسخ در آيات قرآنى هست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۳ مانند آيه صدقه دادن براى نجوا کردن با رسول خدا، که عملش نسخ شده، ولى تلاوتش همچنان باقى است. و معناى «أو نَنسَأهَا»، اين است که آيه را به کلى ترک کنيم. يعنى از ميان آنان بر اندازيم، هم عمل به آن و هم تلاوت آن را متروک سازيم. همچنان که از ابن عباس و مجاهد و قتاده و غير ايشان، نقل شده که اين طور تفسير کرده اند. و نيز در همان کتاب است که ابن الانبارى، از ابى ظبيان روايت کرده که گفت: ابن عباس از ما پرسيد کدام يک از دو قرائت را، قرائت اول مى دانيد؟ گفتم: قرائت عبدالله را، و قرائت خودمان را آخرى مى دانيم. گفت: هر ساله، جبرئيل در رمضان مى آمد و قرآن را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عرضه مى کرد. در سال آخر، دو مرتبه آمد، و عبدالله مسعود، آنچه نسخ و يا تبديل شده بود، ديد. مؤلف: اين معنا به طريق ديگرى، از ابن عباس و خود عبدالله بن مسعود و غير آن دو، از صحابه و تابعين روايت شده، و در اين مورد، روايات ديگرى نيز وجود دارد. و خلاصه: چيزى که از آن ها استفاده مى شود، اين است که: «نسخ»، گاهى در حکم است، مانند آيات نسخ شده اى که حکمش از بين رفته، و خودش در قرآن باقى مانده است. و گاهى در تلاوت است، حال چه حکمش نسخ شده باشد، و چه نسخ نشده باشد. و ما سابقا در تفسير سوره «بقره»، در ذيل آيه ۱۰۶ که مى فرمود: «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ» گفتيم، و به زودى در تفسير سوره «نحل»، آيه ۱۰۱ که مى فرمايد: «وَ إذَا بَدَّلنَا آيَةٍ مَکَانَ آيَةٍ» خواهد آمد که اين دو آيه، اجنبى از مسأله إنساء به معنى نسخ تلاوت است. و نيز در فصول سابق گذشت که اين روايات، مخالف صريح قرآن است. پس وجه صحيح اين است که: روايات إنساء را هم، عطف بر روايات تحريف نموده، هر دو را با هم طرح نماييم و دور اندازيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۴ آيات ۱۰ - ۱۵ سوره حجر وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مِن قَبْلِک فى شِيَع الاَوَّلِينَ(۱۰) وَ مَا يَأْتِيهِم مِن رَسُولٍ إِلّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۱۱) کَذَلِک نَسلُکُهُ فى قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ(۱۲) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَت سُنَّةُ الاَوَّلِينَ(۱۳) وَ لَوْ فَتَحْنَا عَلَيهِم بَاباً مِنَ السَّمَاءِ فَظلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ(۱۴) لَقَالُوا إِنَّمَا سُکِّرَت أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسحُورُونَ (۱۵) «ترجمه آیات» ما پيش از تو (نيز)، پيامبرانى در ميان امت هاى نخستين فرستاديم. (۱۰) و نيامد ايشان را رسولى، مگر اين که او را استهزاء می کردند. (۱۱) اين چنين راه مى دهيم قرآن را در دل هاى گناهکاران، براى اتمام حجت. (۱۲) با وجود اين ايمان نمى آورند به آن قرآن، و به تحقيق سنت اقوام پيشين نيز چنين بود. (۱۳) و اگر درى از آسمان به روى آنان بگشاييم و آن ها مرتبا در آن بالا روند (و عجائب قدرت ما را ببينند). (۱۴) هر آينه از شدت عناد، گويند: جز اين نيست که چشم بندى شده ايم، بلکه ما قومى هستيم که سحر شده ايم. (۱۵) «بیان آیات» بعد از آن که داستان استهزاء کفار به کتاب خدا و پيغمبرش و معجزه آمدن ملائکه را که به عنوان آيت رسالت اقتراح و پيشنهاد کردند، ذکر نمود، اينک در دنبالش، سه دسته از آيات را آورده که در ابتدائش کلمۀ «وَ لَقَد» به کار رفته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۵ يکى آيه: «وَ لَقَد أرسَلنَا مِن قَبلِکَ...» است. و يکى آيه: «وَ لَقَد جَعَلنَا فِى السَّمَاءِ بُرُوجاً». و سوم، آيه: «وَ لَقَد خَلَقنَا الإنسَانَ مِن صَلصَالٍ». در اولى، اين معنا را بيان کرده که «استهزاء»، عادت و سنّت جارى مجرمان است و اين ها، ايمان آور نيستند، هرچند که هر قسم آيتى برايشان بياورى. و در دومى، اين معنا را که اگر کسى بخواهد ايمان بياورد، به قدر کفايت، آيات آسمانى و زمينى هست. و در سومى، اين معنا را که اختلاف ميان نوع بشر به ايمان و کفر و ضلالت از چیزهایی است که خداوند در روز آغاز خلقتشان تقدير و تعيين نمود، از همان ابتداء خلقت آدم را خلق کرد و آن ماجراى ميان او و ملائکه و ابليس در امر سجود پيش آمد. دلگرمى دادن به پيامبر«ص»، تا از انکار و استهزاء کفار، دلتنگ نشود «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِک فى شِيَع الاَوَّلِينَ... يَستهْزِءُونَ»: کلمۀ «شِيَع» جمع «شيعه» و به معناى فرقه ای است که در پيروى سنّت و مذهبى، متفق باشند. اين کلمه، در آيه ديگرى از قرآن نيز آمده: «مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُم وَ کَانُوا شِيَعاً کُلُّ حِزبٍ بِمَا لَدَيهِم فَرِحُونَ». و اين که فرمود: «وَ لَقَد أرسَلنَا»، معنايش اين است که: ما فرستاديم «رُسُلاً» (فرستادگانى را). و کلمۀ «رُسُلاً»، از آن جا که حاجتى به ذکرش نبوده، حذف شده. چون عنايت کلام به اصل ارسال و اين که قبل از اين امت ارسال شده، مى باشد، و اما چه کسى ارسال شده، نظرى به آن نيست. تنها اين معنا مورد نظر است که بشرهاى اولين هم، مانند آخرين بودند. آنان نيز مانند ايشان، عادت داشتند که رسالت الهى را احترام نکنند، و بلکه آورنده آن را استهزاء نموده، دنبال جرائم خود را بگيرند. آرى، نظر، بيان اين جهت است تا خاطر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را خشنود سازد، و از انکار و استهزاء کفار دلتنگ و ناراحت نگردد. همچنان که در آخر سوره نيز، همين تسليت را می دهد و مى فرمايد: «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّکَ يَضِيقُ صَدُرُکَ بِمَا يَقُولُونَ». پس معناى آيه اين است: خشنود باش، ما ذکر را بر تو نازل کرده ايم و ما خود آن را حفظ مى کنيم، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۶ و از آنچه که دشمنان مى گويند، حوصله ات سر نرود. چون عادت مجرمان، همواره همين بوده، سوگند مى خورم که قبل از تو نيز در بشرهاى اولين، ارسال رسل نمودم، حال آنان نيز حال اينان بود، هيچ پيغمبرى بر ايشان نمى آمد، مگر آن که مسخره اش مى کردند. «کَذَلِک نَسلُکُهُ فى قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ... سُنَّةُ الاَوَّلِينَ»: کلمۀ «سُلُوک»، به معناى نفوذ کردن، و نفوذ دادن است. هم گفته می شود: «سَلَکَ الطَّرِيقَ: راه را سلوک کرد». يعنى در آن نفوذ نمود. و هم گفته مى شود: «سَلَکَ الخَيطَ فِى الإبرَة: نخ را در سوزن سلوک داد». يعنى نفوذ و عبور داد. اهل لغت هم تصريح کرده اند که «سَلَکَ» و «أُسلُک»، به يک معنا است. دو ضميرى که در «نَسلُکُهُ» و در «بِهِ» است، به کلمه «ذکر» که قبلا گذشته بود، بر مى گردد، و مقصود از آن، قرآن کريم است. معناى جمله: «ما، قرآن را، این گونه در دل های آنان، نفوذ داده ایم» و معناى آيه اين است که: وضع رسالت تو و دعوتت به ذکرى که بر تو نازل شده، شبيه به وضع رسالت هاى قبل از توست. همان طور که در آن رسالت ها، عکس العمل مردم اين بود که رسالت ما را رد نموده، استهزاء کنند، و ما اين چنين، ذکر (قرآن) را در دل هاى اين مجرمان نفوذ داده و داخل مى کنيم. خداى تعالى، با اين جمله، به رسول گرامی اش خبر مى دهد که مجرمان به ذکر ايمان نمى آورند، و اين روش در امت هاى گذشته نيز، سابقه داشته است. چون سنّت آن ها نيز، اين بود که حق را استهزاء کنند و پيروى ننمايند. پس هر دو آيه از نظر معنا، قريب المعنا با آيه: «فَمَا کَانُوا لِيُؤمِنُوا بِمَا کَذَّبُوا مِن قَبل» مى باشد. و چه بسا مفسرانى که گفته اند: دو ضمير مذکور، به شرک و يا استهزائى که از آيات قبل استفاده مى شود، بر مى گردد، و حرف «باء» در «بِهِ»، باء سببيت، و معناى آيه اين است که: «ما اين چنين، شرک و استهزاء را در دل هاى مجرمان نفوذ مى دهيم، و به جهت همين شرک يا استهزاء، ديگر ايمان نمى آورند...». ليکن معناى بعيدى است. چون از جملۀ «لَا يُؤمِنُون بِهِ»، اين معنا متبادر به ذهن است که حرف «باء» براى تعديه است، نه سببيت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۷ و چه بسا مفسران ديگرى که گفته اند: ضمير اولى، به استهزاى مفهوم از کلام سابق بر مى گردد، و ضمير دومى، به ذکر که سابقا اسمش برده شده، و معناى آيه اين است: نظير استهزایى که ما در دل هاى شيع اولين سلوک داديم، استهزایى در دل هاى مجرمان اين دوره که به ذکر ايمان نمى آورند، نفوذ دهيم. اين تفسير عيبى ندارد، جز اين که مستلزم تفرقه ميان دو ضمير از جهت مرجع است، با اين که قاعدتا وقتى دو ضمير پهلوى هم قرار مى گيرند، بايد به يک مرجع برگردند، مگر آن که قرينه اى در بين باشد، و در مورد بحث ما قرينه هست، و آن جمله «لَا يُؤمِنُونَ بِهِ» است که مى دانيم ضمير در آن، نمى شود به استهزاء برگردد. (زيرا معنا ندارد بگوييم ايمان نمى آورند به استهزاء)، و همين کافى است که قرينه باشد بر تفرقه. اشکالى هم که به دو وجه مزبور کرده اند (که اگر ضمير نَسلُکُهُ، به استهزاء برگردد، ديگر مشرکان نمى توانند ايمان آورند، و اين مستلزم جبر است)، وارد نيست. زيرا خداى تعالى، «سلوک» را مقيد به مجرمان کرده، و مفادش اين مى شود که اينان قبل از سلوک خدايى، خود مجرم بوده اند. پس اضلال ايشان، اضلال به عنوان مجازات است که هيچ عيب و اشکالى ندارد. آن اضلالى اشکال دارد و مستلزم جبر است که ابتدايى باشد و در آيه شريفه، دليلى بر ابتدايى بودن سلوک نيست، بلکه همان طور که گفتيم، دليل بر خلاف آن موجود است، و آيه شريفه، از قبيل آيه: «يُضِلُّ بِهِ کَثِيراَ وَ يَهدِى بِهِ کَثِيراً وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلَّا الفَاسِقِين»، که تفصيل کلام در تفسير آن گذشت، مى باشد. پس از آنچه گفتيم، اين معنا روشن گرديد که: منظور از «سُنَّةُ الأوّلين»، سنتى است که اولين آن را باب کردند، نه سنتى که خدا در اولين جارى می کرد. پس سنت، سنت کفار است، نه سنت خدا در کفار، که بعضى از مفسران پنداشته اند. چون بيان ما، مناسب تر به مقام مذمت کفار و تسليت پيغمبر «صلى الله عليه و آله و سلم» است. «وَ لَوْ فَتَحْنَا عَلَيهِم بَاباً مِنَ السَّمَاءِ فَظلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقَالُوا إِنَّمَا سُکِّرَت أَبْصَارُنَا ...»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۸ «عُرُوج در سماء»، به معناى صعود به آسمان است. و «سُکِّرَت»، از «تسکير»، به معناى پوشاندن است. و منظور از اين که فرمود: درِ آسمان را به روى ايشان بگشاييم، اين است که راهى به آسمان ها برايشان درست کنيم، تا بتوانند به عالَم بالا - که جاى ملائکه است - راه يابند و آن طور که خيال کرده اند، سقفى جرمانى نيست که داراى دو لنگه در باشد، به روى بعضى باز، و به روى بعضى ديگر بسته شود. زيرا اگر اين طور بود، خداى تعالى نمى فرمود: «فَفَتَحنَا أبوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنهَمِرٍ». تمسک به شگفت انگیزترین معجزات در نظر کافران، براى بيان حال درونى آنان خداى تعالى، در ميان معجزات و خوارق عادات که احتمال مى رود به وسيله آن ها، از دل هاى کفار رفع شبهه گردد و از ترديد و شک بيرونشان کند، داستان باز کردن در آسمان و عروج دادنشان به آسمان را اختيار کرد، براى اين که چنين معجزه اى در نظر آنان، بزرگتر و عجب آورتر از ساير معجزات است. و به همين جهت، وقتى خوارق و معجزات بزرگى را از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى خواستند، مسأله عروج و بالا رفتن به آسمان را در آخر و به عنوان ترقى پيشنهاد مى کردند و به حکايت قرآن چنين مى گفتند: «لَن نُؤمِنَ لَکَ حَتَّى تَفجُرَ لَنَا مِنَ الأرضِ يَنبُوعاً» - تا آن جا که گفتند - «أو تَرقَى فِى السَّمَاءِ وَ لَن نُؤمِنَ لِرُقِّيِکَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَينَا کِتَاباً نَقرَؤُهُ». پس به شهادت اين آيه، بالا رفتن به آسمان و تصرف در امور آن، از قبيل آوردن کتابى خواندنى از آن جا، يعنى نفوذ بشر در عالَم علوى و تمکنش در آن در نظر کفار، از اعجب خوارق است. علاوه بر اين که آسمان محل سکونت ملائکه و محل صدور احکام و اوامر الهى است، و الواح مقدرات، و مجارى امور، و منبع وحى، همه آن جاست و آن جاست که نامه هاى اعمال بدان جا بالا مى رود. و عروج بشر بدان جا، معنايش اطلاع يافتن بر مجارى امور، و عوامل استثنائيات خلقت، و حقايق وحى و نبوت، و دعوت، و سعادت و شقاوت است. و کوتاه سخن: باعث مى شود که بشر بر هر حقيقتى دست يابد، و مخصوصا اگر عروجش استمرار داشته باشد، و يک بار و دو بار نباشد، همچنان که قرآن کريم به اين استمرار اشاره نموده و فرموده: «فَظَلُّوا فِيهِ يَعرُجُونَ»، و نفرمود: «فَعَرَجُوا فِيه». زيرا تعبير اول استمرار را مى رساند و دومى، يک نوبت و دو نوبت را. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۹۹ پس اين طور باز شدن درهاى آسمان و راه يافتن به آسمان ها، باعث مى شود که بشر بر اصول و ريشه هاى اين دعوت حقه واقف شود، ليکن اين در صورتى است که در دل ها مرض هاى درونى نباشد، و گرنه همان فساد و قذارت ريب و شک و شبهه، باعث مى شود که ديدگانشان هم به خطا برود و خلاف آنچه را که مى بينند، بفهمند و در نتيجه، با ديدن آن خوارق، پيغمبرشان را متهم به سحر کنند و بگويند: آنچه ما مى بينيم واقعيت ندارد، بلکه سحر، ما را مسحور کرده است. بنابر آنچه که گفتيم، معناى آيه اين مى شود: اگر ما درى از آسمان به روى ايشان باز کنيم و آسمان آن را براى دخول آن ها مهيا نماييم و آن ها به طور مستمر در آن، آمد و شد کنند، و اسرار غيب و ملکوت و حقايق اشياء را مکرر ببينند، باز هم ايمان نمى آورند، و بلکه خواهند گفت سحر او، بر چشم ما پرده افکنده و به همان جهت است که ما اين امور را مى بينيم، و گرنه خود آن امور حقيقت ندارد، و ما قومى مسحور شده هستيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۰ آيات ۱۶ - ۲۵ سوره حجر وَ لَقَدْ جَعَلْنَا فى السَّمَاءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ(۱۶) وَ حَفِظنَاهَا مِن کُلِّ شيْطانٍ رَجِيمٍ(۱۷) إِلّا مَنِ استرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شهَابٌ مُّبِينٌ(۱۸) وَ الاَرْض مَدَدْنَاهَا وَ أَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسىَ وَ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن کُلِّ شئٍ مَّوْزُونٍ(۱۹) وَ جَعَلْنَا لَکُمْ فِيهَا مَعَايِش وَ مَن لَّستُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ(۲۰) وَ إِن مِّن شَئٍ إِلّا عِندَنَا خَزَائنُهُ وَ مَا نُنزِّلُهُ إِلّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ(۲۱) وَ أَرْسلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسقَيْنَاکُمُوهُ وَ مَا أَنتُمْ لَهُ بخَازِنِينَ(۲۲) وَ إِنَّا لَنَحْنُ نُحْىِ وَ نُمِيتُ وَ نحْنُ الْوَارِثُونَ(۲۳) وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُستَقْدِمِينَ مِنکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا المُْستَأخِرِينَ(۲۴) وَ إِنَّ رَبَّک هُوَ يحْشرُهُمْ إِنَّهُ حَکِيمٌ عَلِيمٌ (۲۵) «ترجمه آیات» و به تحقيق، قرار داديم در آسمان برج هایى، و زينت کرديم آن را براى تماشاگران. (۱۶) و حفظش نموديم از هر شيطانى رانده شده. (۱۷) ليکن آن شيطانى که براى استراق سمع نزديک شود (تا گفتگوى ملائکه را در باره امور غيبى بشنود)، شهاب مبين دنبالش مى کند. (۱۸) و زمين را گسترديم و در آن کوه هاى ريشه دار نهاديم و نيز از هر چيزى موزون در آن رويانديم. (۱۹) و براى شما و براى ديگران که شما روزی شان نمى دهيد، روزی ها قرار داديم. (۲۰) هيچ چيز نيست مگر آن که نزد ما خزينه هاى آن است و ما نازلش نمى کنيم، مگر به اندازه معين. (۲۱) و ما بادها را آبستن گر گياهان فرستاديم. پس از آسمان آبى فرو فرستاديم، پس شما را به آن آب سيراب کرديم، و گرنه اين شما نيستيد که بتوانيد آن را انبار کنيد. (۲۲) و به درستى که ماييم که زنده مى کنيم و مى ميرانيم، و ما وارث و باز مانده ايم. (۲۳) و به تحقيق، مى دانيم کدامتان زودتر به وجود مى آييد و کدام ديرتر. (۲۴) و به درستى، پروردگار تو آنان را محشور مى کند، چه او حکيم و دانا است. (۲۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه : ۲۰۱ «بیان آیات» بعد از آن که خداى سبحان اعراض مشرکان از معجزه قرآن، و پيشنهادشان را در باره معجزه ديگرى که عبارت بود از آمدن ملائکه بيان کرد، و همچنين جواب از آن را که ممتنع و مستلزم نابودى ايشان است، بداد، اينک در اين آيات، تعدادى از آيات و معجزات زمين و آسمان را که بر توحيد دلالت مى کند، بر مى شمارد، تا اگر عقل داشته باشند، عبرت بگيرند و حجت بر مجرمان تمام شود. و در اين آيات از معارف حقيقى و اسرار الهى، مطالب بلند و دقائق بسيارى گنجانده شده است. «وَ لَقَدْ جَعَلْنَا فى السَّمَاءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ... شهَابٌ مُّبِينٌ»: کلمۀ «بُرُوج»، جمع «برج» و به معناى قصر است. و اگر منازلى را که آفتاب و ماه در آسمان به حسب حس دارند، «برج» ناميده، از باب تشبيه آن است به قصرهايى که سلاطين در نقاط مختلف کشور خود مى سازند. يادآوردی زينت آسمان به نجوم و کواکب، در موارد مختلف قرآن ضمير در «زَيَّنَاهَا» به «سَمَاء» بر مى گردد، مانند ضميرى که در «حَفِظنَاهَا» است، و مقصود از زينت دادن آسمان براى ناظرين، همين بهجت و جمالى است که مى بينيم با ستارگان درخشنده و کواکب فروزانش که اندازه هاى مختلف و نورهاى متنوعى دارند، عقل ها را حيران مى سازد. و این معنا، در قرآن کريم، در چند جا تکرار شده، و همين تکرار کشف مى کند از اين که خداى سبحان عنايت بيشترى به يادآورى آن دارد. يک جا مى فرمايد: «وَ زَيَّنَا السَّمَاءَ الدُّنيَا بِمَصَابِيحَ». و جاى ديگر مى فرمايد: «إنَّا زَيَّنَا السَّمَاءَ الدُّنيَا بِزِينَةٍ الکَوَاکِب *وَ حِفظاً مِن کُلّ شَيطَانٍ مَارِدٍ * لَا يَسَّمَّعُونَ إلَى المَلَأ الأعلَى وَ يُقذَفُونَ مِن کُلِّ جَانِبٍ * دُحُوراً وَ لَهُم عَذَابٌ وَاصِبٌ * إلَّا مَن خَطِفَ الخَطفَةَ فَأتبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۲ «استراق سمع»، به معناى خبرگيرى پنهانى است، مانند کسى که در گوشه اى پنهان شده، گفتگوى محرمانه ديگران را گوش مى دهد. و استراق سمع شيطان ها - به طورى که از آيات سوره «صافّات» بر مى آيد - عبارت از اين است که در صدد بر آيند از گفتگوى ملائکه خبردار شوند. کلمه «شهاب»، به معناى شعله ای است که از آتش بيرون مى آيد. به اجرام روشنى هم که در جوّ ديده مى شوند، از اين جهت «شهاب» گفته اند که گويا ستاره ای است که ناگهان از يک نقطه آسمان بيرون آمده، به سرعت مى رود و پس از لحظه اى خاموش مى گردد. بنابراين، ظاهر معنى آيات اين مى شود که: ما در آسمان - که عبارت از جهت بالاى زمين است - برج ها و قصرها که همان منزل هاى آفتاب و ماه است، قرار داديم، و آن را براى بينندگان به زينتى آراستيم، و آن زينت، همانا نجوم و کواکب است. و نيز ما آن را - يعنى آسمان را - از هر شيطان رانده شده حفظ کرديم، و از اين جهت حفظ کرديم که شيطان ها از آنچه که در ملکوت عالم است، خبردار نشوند، مگر آن شيطانى که براى استراق سمع نزديک شود، تا گفتگوى ملائکه را در باره امور غيبى و حوادث آينده و امثال آن را بشنود، که به محض نزديک شدن، شهابى مبين دنبالش مى کند. و ما به زودى - إن شاء الله - در باره شهاب و معناى راندن شيطان ها به وسيله آن در تفسير سوره «صافّات» بحث خواهيم کرد. «وَ الاَرْض مَدَدْنَاهَا وَ أَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسىَ وَ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن کُلِّ شئٍ مَوْزُون»: «مدّ ارض»، به معناى گستردن طول و عرض آن است. چون اگر خداى تعالى زمين را گسترده نمى کرد و از سلسله هاى جبال پوشيده مى شد، صلاحيت کشت و زرع و سکونت را نداشت و جانداران، کمال حيات خود را نمى يافتند. «رواسى»، صفتى است که موصوف آن حذف شده، و تقدير آن «ألقَينَا فِيهَا جِبَالاً رَوَاسِى» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۳ يعنى: انداختيم در زمين کوه هاى رواسى. «رواسى» که جمع «راسيه» است، به معناى ثابت است، و اشاره است به مطلبى که در جاى ديگر قرآن بيان نموده و آن، اين است که کوه ها مانع از حرکت و اضطراب زمين مى شوند، و فرموده: «وَ ألقَى فِى الأرضِ رَوَاسِىَ أن تَمِيدَ بِکُم». معناى «موزون» و مراد از جمله: «أنبَتنَا فِيهَا مِن کُلّ شَئٍ مَوزُون» کلمۀ «موزون»، از «وزن» و به معناى سنجيدن اجسام از جهت سنگينى است، ليکن آن را عموميت داده و در اندازه گيرى هر چيزى که ممکن باشد آن را اندازه گيرى کرد، از قبيل اندازه گيرى طول با وجب و يا ذراع و امثال آن، و اندازه گيرى حجم، و اندازه گيرى حرارت، و نور، و نيرو، و غير آن استعمال کرده اند. و در کلام خداى تعالى که فرموده: «وَ نَضَعُ المَوَازِينَ القِسطِ لِيَومِ القِيَامَة» در سنجيدن اعمال هم استعمال شده، با اين که اعمال، سنگينى و سبکى اجسام زمينى را ندارد. و چه بسا در مواردى استعمال شود که مقصود از آن، کم و زياد نشدن شئ موزون است از آنچه که طبيعتش و يا حکمت اقتضاء مى کند، همچنان که گفته مى شود: فلانى، سخنش موزون است، و يا قامتش موزون است، و يا افعالش موزون است. يعنى سخن و قامت و افعالش پسنديده و متناسب الاجزاء است و از آنچه طبع و يا حکمت اقتضاء دارد، کمتر و بيشتر نيست. و از آن جايى که اعتبارات مذکور وزن، مختلف است، بعضى گفته اند: «مقصود از کلمۀ «موزون» در آيه مورد بحث، اين است که ما از زمين سنجيدنی هايى چون معدنی ها، از قبيل طلا و نقره و ساير فلزات را بيرون کرديم». و بعضى ديگر گفته اند: «مراد از آن، اين است که ما نباتات که هر نوعش نظامى بديع و موزون مخصوص به خود دارد، بيرون آورديم». بعضى ديگر گفته اند: «مقصود اين است که در زمين، هر امر مقدر و معلومى خلق کرده است». چيزى که تنبّه به آن لازم است، تعبير به «مِن کُلّ شَئ مَوزُون» است، و اين غير از تعبير به «مِن کُلّ نَبَاتٍ مُوزُون» است. زيرا دومى تنها شامل نباتات مى شود، ولى اولى به خاطر کلمۀ «أنبَتنَا»، نباتات را مى گيرد و به خاطر کلمۀ «کُلّ شَئ» هر چيزى را که در زمين پديد مى آيد و رشد و نمو مى کند، شامل مى گردد. رده:تفسیر المیزان