تفسیر المیزان

و معناى آيه اين است که: اين وضع و حال مردم در اختلافى که در باره معارف حق و احکام الهى دارند و آنچه بر تو نازل کرده ايم، جز براى کشف حقيقت، براى اختلاف کنندگان نبود. تنها منظور اين بود که حجت بر ايشان تمام شود. و نيز براى اين بود که در حق مردمى که ايمان آورده اند، هدايت و رحمت باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۱ و خداوند به وسيله آن، حجت را بر آنان تمام نموده و اينان را به سوى حق راهنمايى کرده و با ايمان و عمل به آن، ترحمشان فرمايد. بحث روايتى در کافى، به سند خود، از عبدالرحمان بن کثير روايت کرده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرض کردم: مقصود از آيه «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکرِ إن کُنتُم لَا تَعلَمُونَ» چيست؟ فرمود: ذکر، محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم»، و ما اهل او هستيم، که بايد از ما بپرسند... مؤلف: اين روايت، اشاره به آيه «قَد أنزَلَ اللهُ عَلَيکُم ذِکراً رَسُولاً» است، و در معناى آن، روايات بسيار است. و در تفسير برهان، از برقى، و او، به سند خود، از ابن عبدالحميد ابى الديلم، از ابى عبدالله «عليه السلام» روايت کرده که پرسيد: خداى تعالى مى فرمايد: «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکرِ إن کُنتُم لَا تَعلَمُونَ»، مقصود از «ذکر» چيست؟ فرمود: قرآن است و آل محمّد، اهل ذکرند که خداى عزوجل، دستور داده مردم از آل محمّد بپرسند، و معلوم است که خدا هيچ وقت دستور نمى دهد به سؤال از جاهلان، و او، خود قرآن را «ذکر» ناميده و فرموده: «وَ أنزَلنَا إلَيکَ الذِّکرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إلَيهِم وَ لَعَلَّهُم يَتَفَکَّرُون». و نيز فرموده: «إنَّهُ لَذِکرٌ لَکَ وَ لِقَومِکَ وَ سَوفَ تُسئَلُونَ». مؤلف: احتجاج امام براى اثبات اين معنا است که ائمه، اهل ذکرند و اين که «ذکر»، قرآن است و اهلش ايشان. چون ايشان قوم رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هستند، و دو آيه اى که در آخر کلام خود آورد، براى استشهاد بر اين معنا بود، همچنان که در روايات ديگرى به اين معنا تصریح نموده و در اين معنا، روايات ديگرى نيز هست. و در تفسير عياشى، از محمّد بن مسلم، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به امام عرض کردم: مردمى که نزد ما هستند، چنين مى پندارند که مقصود از اهل ذکر در آيه «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکر...»، يهود و نصارايند. حضرت فرمود: اگر آنان باشند، ايشان شما را به دين خود مى خوانند و هرگز حق مطلب را که حقانيت اسلام است، به شما نمى گويند. آنگاه با دست به سينه خود اشاره کرد و فرمود: مائيم اهل ذکر و مائيم که مردم بايد از ما سؤال کنند. آنگاه گفت: امام باقر اضافه کرد که «ذکر»، قرآن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۲ بيان اين که مراد از «اهل ذکر»، اهل کتاب است مؤلف: نظير اين بيان از حضرت رضا «عليه السلام»، در مجلس مأمون روايت شده. و قبلا گذشت که گفتيم خطاب در آيه، به طورى که از سياق بر مى آيد، به مشرکان است. همان بت پرستانى که عليه رسالت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» حيله ها مى کردند. آن ها مأمور شدند که از اهل ذکر بپرسند و اهل ذکر، همان اهل کتاب هاى آسمانی اند. بايد از ايشان بپرسند: آيا خدا هيچ فرستاده اى از جنس بشر فرستاده که به سويش وحى کرده باشد، يا نه؟ و معلوم است که مشرکان، چون از خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نمى پذيرفتند، ديگر معنا ندارد که قرآن به آنان بفرمايد اگر نمى دانيد، از اهل ذکر بپرسيد. چون آن ها خود قرآن را قبول نداشتند، تا چه رسد به اهل آن. ناگزير بايد بگوييم: مقصود از «اهل ذکر» در خصوص مورد آيه، اهل کتاب و مخصوصا يهوديان است. و اما اگر از مورد خصوص آيه صرف نظر شود و فراموش نکنيم که هيچ وقت مورد، مخصّص نيست، آيه شريفه مطلبى عام بيان کرده، که هم سائل و هم مسؤول و هم مسؤولٌ عنه در آن عمومى است، هر جاهلى هرچه را نمى داند، بايد از عالِم به آن چيز بپرسد. پس مقصود از «چيزى که نمى دانيد»، جميع معارف حقيقى است، و مقصود از «جاهل»، هر کسى است که ممکن باشد چيزى از معارف را نداند، و مقصود از مسؤول، هر کسى است که عالِم به آن باشد. چيزى که هست، مصداق عالِم در آيه شريفه، خاص است و آن، اهل بيت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم». زيرا اگر مراد از «ذکر»، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» باشد، همچنان که در آيه «طلاق» آن جناب است، البته اهل ذکر، اهل بيت آن جناب خواهد بود. و اگر مراد از آن، قرآن کريم باشد، همچنان که در آيه سوره «زخرف»، مراد آن است، در آن صورت قرآن، ذکر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و قوم او - ائمه معصومين و يا متقين از قومش - بوده و آن جناب و قومش، «اهل ذکر» خواهند بود، و همان هايى خواهند بود که مردم مأمور شده اند از ايشان سؤال کنند، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هم، ايشان را در حديث «ثقلين»، قرين قرآن قرار داده و مردم را مأمور به تمسک به آن دو کرده و فرموده: «إنَّهُمَا لَن يَفتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَىَّ الحَوضَ... : آن دو، هرگز از هم جدا نمى شوند، تا مرا در کنار حوض ديدار کنند...». و يکى از ادله اين که کلام ائمه «عليهم السلام» در تفسير «اهل ذکر»، به اهل بيت، با قطع نظر از خصوصيت مورد آيه، اين است که در روايت، هيچ گونه به خصوصيت مورد، تعرض نشده است. از آنچه گذشت، فساد ايرادی که بعضى بر احاديث مذکور کرده اند، روشن مى شود. ايراد ايشان، اين است که: اگر مراد از «ذکر»، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، و مراد از «اهل ذکر»، اهل بيت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» باشد، مشرکان، رسول خدا را قبول نداشتند، تا چه رسد به اهل بيتش. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از جابر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: سزاوار نيست که عالمى بر علم خود مُهر سکوت بزند، و سزاوار نيست که جاهل بر جهل خود سکوت کرده، از اهل علم نپرسد. زيرا خداى تعالى فرموده: «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکرِ إن کُنتُم لَا تَعلَمُون». پس سزاوار بر هر مؤمنى است اين که بداند عملى که انجام مى دهد، بر هدايت است، يا بر خلاف هدايت. و در تفسير قمى، از ذيل آيه «أفَأمِنَ الَّذِينَ مَکَرُوا السَّيِّئَات - تا کلمه - «بِمُعجِزِين» -از امام «عليه السلام» نقل مى کند که فرمود: وقتى که سرگرم آمد و شد براى کسب و تجارت اند، ناگهان عذاب در آن حال ايشان را مى ربايد. و در معناى «أو يَأخُذَهُم عَلَى تَخَوُّفٍ» فرمود: يا آن که در بيدارى ايشان را مى گيرد. در تفسير عياشى، از سماعه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب، از معناى «واصب»، در جملۀ «وَ لَهُ الدِّينُ وَاصِباً» پرسيدم. فرمود: يعنى واجباً. و در معانى الاخبار، به سند خود، از حنّان بن سُدَير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: «وَ لِلّهِ المَثَلُ الأعلَى». يعنى: مثلى که نظير ندارد، و قابل وصف نيست و در وهم نمى گنجد. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابوهريره روايت کرده که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در تفسير آيه «وَ لَو يُؤَاخِذُ اللهُ النَّاسَ بِظُلمِهِم...» فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۴ اگر خداوند مرا و عيسى بن مريم را به گناهانمان بگيرد - و در حديثى ديگر به اين عبارت آمده: مرا و عيسى بن مريم را به جنايتى که اين انگشت ابهام و انگشت پهلویی اش کردند، بگيرد - هر آينه ما را عذاب مى کند و ظلمى هم به ما نکرده است. مؤلف: اين حديث، مخالف با کتاب خدا و سنّت است، که هر دو عصمت انبياء را اثبات مى کند و هيچ وجهى نيست که آن را بر ترک اولى از گناهان حمل بکنيم، زيرا ترک اولى، عذاب ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۵ آيات ۶۵ - ۷۷ سوره نحل وَ اللَّهُ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّقَوْمٍ يَسمَعُونَ(۶۵) وَ إِنَّ لَکُمْ فى الاَنْعَامِ لَعِبرَةً نُّسقِيکُم مِمَّا فى بُطُونِهِ مِن بَينِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَّبَناً خَالِصاً سَائغاً لِلشّارِبِينَ(۶۶) وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَ الاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ(۶۷) وَ أَوْحَى رَبُّک إِلى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِى مِنَ الجِْبَالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشونَ(۶۸) ثمَّ کُلِى مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسلُکِى سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِن بُطونِهَا شرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِّلنَّاسِ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ(۶۹) وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاکُمْ وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَىْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ(۷۰) وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ فِى الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّى رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَکت أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ(۷۱) وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُم مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً وَ جَعَلَ لَکُم مِنْ أَزْوَاجِکُم بَنِينَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُم مِنَ الطيِّبَاتِ أَفَبِالْبَطِلِ يُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَکْفُرُونَ(۷۲) وَ يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِک لَهُمْ رِزْقاً مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ شيْئاً وَ لا يَستَطِيعُونَ(۷۳) فَلا تَضرِبُوا للَّهِ الاَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لا تَعْلَمُونَ(۷۴) ضَرَب اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَّمْلُوکاً لا يَقْدِرُ عَلى شئٍ وَ مَن رَّزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقاً حَسناً فَهُوَ يُنفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ يَستَوُنَ الحَْمْدُ للَّهِ بَلْ أَکثرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۷۵) وَ ضرَب اللَّهُ مَثَلاً رَّجُلَينِ أَحَدُهُمَا أَبْکمُ لا يَقْدِرُ عَلى شئ وَ هُوَ کَلُّ عَلى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّههُّ لا يَأْتِ بخَيْرٍ هَلْ يَستَوِى هُوَ وَ مَن يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۷۶) وَ للَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلّا کَلَمْح الْبَصرِ أَوْ هُوَ أَقْرَب إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شئٍ قَدِيرٌ (۷۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۶ «ترجمه آیات» خدا از آسمان آبى نازل کرد و با آن زمين را از پس موات شدنش زنده کرد، که در اين، براى گروهى که مى شنوند، عبرت است. (۶۵) براى شما در حيوانات عبرتى است، که از آنچه در شکم هايشان هست، از ميان سرگين و خون، شير سالم و گوارا به نوشندگان بنوشانيم. (۶۶) از ميوه نخل ها و تاک ها به شما داده ايم که از آن سکر (خمر) و روزى نيکو گيريد، که در اين، براى گروهى که خردورزى کنند، عبرت هاست. (۶۷) و پروردگارت به زنبور عسل الهام کرد که در کوه ها و درختان و بناها که بالا مى برند، خانه کن. (۶۸) آنگاه از همه ميوه ها بخور و با اطاعت در طريقت هاى پروردگارت راه سپر باش. از شکم هاى آن ها شرابى با رنگ هاى مختلف برون مى شود، که شفاى مردم در آن است، که در اين، براى گروهى که انديشه کنند، عبرتى است. (۶۹) خدا شما را بيافريده و باز جانتان را بگيرد و از شما کسى باشد که به پست ترين دوران هاى عمر رسد، تا پس از دانايى هيچ نداند، که خدا دانا و تواناست. (۷۰) و خدا بعض از شما را بر بعضى ديگر به روزى برترى داد و کسانى که برترى يافته اند، روزى خويش را به مملوکان ندهند، که همه در روزى داشتن يکسانند پس چرا نعمت خدا را انکار مى کنند. (۷۱) خدا براى شما از جنس خودتان همسرانى قرار داد و براى شما از همسرانتان، فرزندان و نوادگان پديد آورد و چيزهاى پاکيزه روزی تان کرد. آيا (کافران) باطل را باور دارند و هم آن ها نعمت خدا را انکار مى کنند.(۷۲) و غير خدا چيزهايى مى پرستند که براى آن ها از آسمان و زمين به هيچ وجه روزی اى ندارند و نتوانند داد.(۷۳) براى خدا مَثَل ها نزنيد، که خدا مى داند و شما نمى دانيد. (۷۴) خدا مثالى مى زند، بندۀ مملوکى که به هيچ چيز توانايى ندارد، با آن که از جانب خويش به او روزى نيکو داده ايم، که از آن نهان و عيان انفاق مى کند، چگونه مانند باشد. ستايش خاص خداست، اما بيشترشان نمى دانند.(۷۵) خدا مثالى مى زند، دو مرد، يکی شان لال است، که به هيچ چيز توانايى ندارد و سربار مولاى خويش است، که هر جا فرستدش، سودى نيارد. او با کسى که به عدالت فرمان دهد و به راه راست رود، چگونه برابر تواند بود.(۷۶) غيب آسمان ها و زمين خاص خداست، کار قيامت، چشم به هم زدنى بيش نيست و يا نزديکتر از آن، به درستى که خدا به همه چيز تواناست. (۷۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۷ «بیان آیات» رجوعى است بعد از رجوع، به شمردن نعمت هاى الهى و نتيجه گرفتن توحيد و نتيجه گرفتن بعث از اين آيات، و اشاره اى است به مسأله تشريع، که عبارت است از «نبوت». «وَ اللَّهُ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا...»: مقصود آيه، روياندن و سرسبز کردن زمين بعد از خزان و خمودى آن در زمستان است، که پس از فرارسيدن بهار و آمدن باران هاى بهارى، ريشه گياهان و تخم آن ها بعد از يک دوره سکون، شروع به رشد و نمو مى کند. و اين، خود يک زندگى، و از سنخ زندگى حيوانى است. هر چند که يک مرحله ضعيف از آن است. امروز هم در مسائل علمى جديد ثابت شده که گياهان از جرثومه هاى حيات تشکيل يافته، همان جرثومه هايى که در حيوان هست، هر چند صورت و اثرش با آن مختلف است. مفاد آيه: «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً لِقَومٍ يَسمَعُون» و اين که فرمود: «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً لِقَومٍ يَسمَعُونَ»، مراد از شنيدن، پذيرفتن سخنانى است که بايد پذيرفت. زيرا عاقل که طالب حق است، وقتى چيزى مى شنود که احتمال حقانيتش را مى دهد، گوش فرا داده، کاملا فرا مى گيرد و حفظ مى کند. همچنان که در قرآن کريم فرمود: «الَّذِينَ يَستَمِعُونَ القَولَ فَيَتَّبِعُونَ أحسَنَهُ أُولَئِکَ الَّذِينَ هَدَيهُمُ اللهُ وَ أُولَئِکَ هُم أُولُوا الألبَاب». پس وقتى براى کسى که قريحه قبول کردن حق را دارد، داستان فرستادن باران و زنده کردن زمين بعد از مُردنش نقل شود، همين داستان براى او، آيت و دليلى است بر مسأله بعث روز قيامت، و مى فهمد کسى که بدين وسيله، زمين مُرده را زنده کرد، مى تواند مُردگان را هم زنده کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۸ «وَ إِنَّ لَکُمْ فى الاَنْعَامِ لَعِبرَةً...»: کلمه «فرث»، به معناى کثافاتى است که در روده ها مى افتد و در روده بزرگ جمع مى شود، ولى وقتى به خارج آمد، آن را سرگين گويند. کلمۀ «سائغ»، اسم فاعل از «سَوغ» است. گفته مى شود: «سَاغَ الطَّعَامُ وَ الشَّرَابُ: غذا و شراب روان شد»، و اين را وقتى گويند که شراب (مايعات) آشاميدنى گوارا باشد، و به آسانى در گلو رود. «وَ إنَّ لَکُم فِى الأنعَامِ لَعِبرَةً » - يعنى: براى شما در شتر و گاو و گوسفند، امرى است که اگر عبرتگير و پندپذير باشيد، همان امر براى عبرت و موعظه شما بس است. آنگاه آن امر را بيان نموده، مى فرمايد: «نُسقِيکُم مِمَّا فِى بُطُونِه...»: از آنچه در درون بدن هايشان هست، شما را سيراب مى کنيم. در اين جا، ضمير راجع به «أنعام» را مفرد آورد، و اين از باب «کثير» را، «واحد» فرض کردن است. معناى اين که فرمود: شير خالص را، از ميان فضولات شکم و خون، به شما نوشانيديم «مِن بَينِ فَرثٍ وَ دَمٍ » - شير حيوانات شيرده که جايش اواخر شکم، ميان دو پاست، و خون که مجرايش شرايين و رگ ها است، که به تمامى آن دو احاطه دارد. و اگر شير را عبارت دانسته از چيزى که ميان کثافات و خون بدن قرار دارد، از اين باب بوده که اين هر سه، در داخل بدن و در مجاورت هم قرار دارند. اين غذاى پاک و لذيذ را از ميان آن دو بيرون کشيده، همچنان که گفته مى شود: «من از ميان قوم، زيد را اختيار کردم، و از ميان آن ها بيرونش کشيدم»، که البته وقتى گفته مى شود که زيد و قوم، در يکجا جمع شده باشند. هر چند زيد در حاشيه جمعيت نشسته باشد، نه در وسطشان. چون مراد اين است که من او را از ميان آن همه جمعيت، با اين که غير شما نيز بود، تميز دادم و جدا کردم. معناى آيه، اين است که: ما شما را از آنچه که در بطون انعام است، شيرى از ميان سرگين و خون آن ها بيرون کشيديم و به شما نوشانديم، که به هيچ يک از آن دو آلوده نبود، و طعم و بوى هيچ يک از آن دو را با خود نياورد. شيرى گوارا براى نوشندگان و اين، خود عبرتى است براى عبرت گيرندگان، و وسيله اى است براى راه بردن به کمال قدرت و نفوذ اراده خدا. و اين که آن کس که شير را از سرگين و خون پاک نگاه داشته، قادر است که انسان را دوباره زنده کند، هرچند که استخوانش هم پوسيده و اجزايش در زمين، گُم شده باشد. «وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَ الاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکراً وَ رِزْقاً حَسناً ...»: راغب در مفردات گفته: «سُکر» - به ضمه سين - آن حالتى را گويند که عارض بر انسان و عقل انسان مى شود، و ميان عقل آدمى و خود او حايل مى گردد - تا آن جا که مى گويد - «سَکَر» - به فتحه سين و کاف - آن چيزى است که براى آدمى سُکر مى آورد، چنانچه خداى تعالى فرموده: «تَتَّخِذُونَ مِنهُ سَکَراً وَ رِزقاً حَسَناً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۱۹ معناى کلمه «سَکَر»، و معنای آيه «تَتَّخِذُونَ مِنهُ سَکَراً وَ رِزقاً حَسَناً» در مجمع البيان گفته: «سَکَر» در لغت بر چهار وجه آمده: اول: به معناى هر شرابى که سُکرآور باشد. دوم: هر طعامى که طعم داشته باشد، و از آن باب است قول شاعر که گفته: «جَعَلتَ عَيبَ الأکرَمِينَ سَکَراً: تو عيبجويى از بزرگان را غذا و طعام خود کردى». سوم: سکون است، و به همين جهت مى گويند: «لَيلَةٌ سَاکِرَةٌ: شبى آرام». شاعر در اين باره گفته است: «وَ لَيسَت بِطِلقٍ وَ لَا سَاکِرَةٍ: آن شب، نه بى آشوب بود و نه آرام». و همچنين مى گويند: «سَکَرَتِ الرِّيحُ: باد ساکن شد». باز شاعر گفته: «وَ جَعَلَت عَينُ الحَرُورُ تَسکُرُ: نسيم داغ، شروع به آرامش نمود». چهارم: مصدر است. وقتى مى گويى: «سَکَرَ فُلَانٌ سَکَراً». يعنى: فلانى حيران شد، حيران شدنى. و از همين باب است «تسکير»، که به معناى «تحيير»، يعنى حيران کردن است. در قرآن کريم هم آمده: «سُکِّرَت أبصَارُناَ». يعنى: «حيران شد ديدگان ما». و ظاهرا اصل در معناى اين کلمه، زوال عقل به خاطر استعمال چيزى است که عقل را زايل مى کند، و بقيه معانى که برايش ذکر کرده اند، به نوعى استعاره يا توسع، از آن معنا گرفته شده. جملۀ «وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَ الأعنَابِ»، يا جمله اسميه و عطف بر جملۀ «وَ اللهُ أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً» است، همچنان که جملۀ «وَ إنَّ لَکُم فِى الأنعَامِ لَعِبرَةً» در آيه قبلى، عطف بر آن بود. و آن وقت، تقدير کلام چنين مى شود: «أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَ الأعنَابِ مَا تَتَّخِذُون - و يا - شَئٌ تَتَّخِذُونَ...». مى گويند: عرب، خيلى از اوقات «ما» ى موصوله را حذف مى کند، مانند کلام خداى تعالى که فرموده: «وَ إذَا رَأيتَ ثَمَّ رَأيتَ نَعِيماً وَ مُلکاً کَبِيراً»، که تقديرش «رَأيتَ مَا ثَمَّ» بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۰ ليکن نحات بصريين، حذف موصول را جايز ندانسته اند، و ناگزير در آيه مورد بحث، تقدير را «وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَ الأعنَابِ شَئٌ تَتَّخِذُونَ مِنهُ» دانسته اند. و يا آن که جملۀ فعليه بوده و عطف بر جملۀ «أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً» است، همچنان که جملۀ فعليه «وَ أوحَى رَبُّکَ»، عطف به آن است. بنابراين، تقدير چنين است: «أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً وَ خَلَقَ لَکُم - و يا - آتَاکُم مِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَ الأعنَاب». آن وقت، جملۀ «تَتَّخِذُونَ مِنهُ...»، بدل از آن محذوف و يا جمله اى استينافيه خواهد بود. گويا شخصى پرسيده: ما از انگور و خرما، چه استفاده اى مى کنيم؟ در جواب فرموده: «از آن سکر و رزق حسن مى گيريد». و اگر ضمير آن دو، يعنى «نخيل و اعناب» را مفرد آورده، با اين که بايد مى فرمود: «تَتَّخِذُونَ مِنهُمَا»، براى اين بود که در سابق گفتيم چيز بسيار را يک چيز حساب کرده، مانند جملۀ «مِمَّا فِى بُطُونِهِ» در آيه قبلى، با اين که مرجع ضمير، کلمۀ «أنعام» است که جمع مى باشد، اما ضمير را مفرد آورده است. و معناى جملۀ «تَتَّخِذُونَ مِنهُ سَکَراً وَ رِزقاً حَسَناً»، اين است که: از آنچه ذکر شد، از ميوه هاى نخل و انگور چيزى مى گيرند که مانند شراب، با تمام انواعى که دارد، مسکر است، و رزق پاکيزه و خوب، از قبيل مويز و شيره و غير ذلک، از چيزهايى که آذوقه به شمار مى رود. عدم دلالت جمله: «تَتَّخِذُونَ مِنهُ سَکَراً وَ رِزقاً حَسَناً»، بر مباح بودن مسکرات اين آيه شريفه نمى خواهد بفرمايد «مسکرات»، حلال و مباح است، و حتى نمى خواهد بگويد کار خوبى مى کنيد که از ميوه هاى مذکور «مسکر» مى گيريد، بلکه ممکن است بگوييم دلالت بر زشتى اين کار دارد. چون شراب گرفتن را در مقابل «اتّخاذ رزق خوب» قرار داده، تا بفهماند شراب، «رزق حسن» نيست. ولى اگر اين دلالت را قبول نکنيم، آن را نيز قبول نداريم. زيرا اصلا آيه شريفه در مقام بيان حلال و حرام نيست، بلکه در اين مقام است که منافعى را که بشر آن روز، از اين ميوه ها مى بردند، بشمارد، و بفرمايد همه اين انتفاعات از نعمت هاى خداست، و از ذکر آن، نتيجه توحيد را بگيرد. چون آيه شريفه در مکه نازل شده و خطابش به مشرکان است. بنابراين، آيه متضمن حکم شرعى نيست، تا بگوييم با آيه تحريم شراب، نسخ شده يا نشده است. و با همين بيان، فساد گفتار آن کسى که گفته: آيه مورد بحث، با آيه سوره «مائده» نسخ شده و به قتاده هم نسبت داده اند، روشن مى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۱ صاحب روح المعانى، حرف عجيب و غريبى زده و گفته: تفسير «سَکَر» به شراب، از ابن مسعود و ابن عمر و ابى رزين و حسن و مجاهد و شعبى و نخعى و ابن ابى ليلى و ابى ثور و کلبى و ابن جبير، با بسيارى ديگر نقل شده، و آيه شريفه در مکه نازل گرديده، که در آن روز، شراب حلال بوده، و فاجر و مسلمان و کافر آن را مى آشاميدند، و تحريمش در مدينه طيبه اتفاق افتاد، و کسى در اين معنا مخالف نيست. اختلافى که دارند، در اين است که قبل از جنگ «اُحُد» بوده، يا بعد از آن و آيه اى که در مدينه نازل شد و شراب را تحريم کرد، آيه: «یَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الأنصَابُ وَ الأزلَامُ رِجسٌ مِن عَمَلِ الشَّيطَان فَاجتَنِبُوهُ» بود. پس آيه مورد بحث، به وسيله آن نسخ شده، و همين معنا از عده اى از نامبردگان، مانند نخعى و ابى ثور و ابن جبير روايت شده. بعضى گفته اند: آيه مورد بحث، درست است که قبل از آيه تحريم نازل شده، ليکن نسخ نشده. چون «سَکَر» به معناى شراب نيست، بلکه به معناى سرکه است، و اين لغت اهل حبشه است. و يا به نقلى که از ابوعبيده شده، «سَکَر»، خوردنى است که به عنوان نُقل خورده مى شود، مانند شيرينى. آنگاه اين شعر را به عنوان شاهد انشاد کرده که: «جَعَلتَ أعرَاضَ - الکِرَامِ سَکَراً»، تا آن جا که مى گويد: حنفى ها هم، قائل به عدم نسخ شده، گفته اند: مراد از «سَکَر»، آن مقدار از شراب است که مستى نمى آورد، و استدلال کرده اند به اين که: خداى تعالى، در آيه مورد بحث، منت مى گذارد بر بندگانش به چيزهايى که برايشان خلق کرده، و منت گذارى در چيزهايى معقول است که حلال باشد، نه حرام. پس همين که مى بينيم خدا بر بندگان منت نهاده به «سَکَر»، خود دليل است بر اين که شراب کم و آن مقدار که مستى نياورد، حلال است، و زياده روى در آن، به طورى که مستى بياورد، حرام است. اين بود آن مقدار از کلام روح المعانى، که مورد حاجت ما بود. اما اين که گفت: خمر در مدينه تحريم شده، ما در سوره «مائده»، بحث مفصلى ايراد نموده و ادله اى آورديم بر اين که شراب قبل از هجرت هم تحريم شده بود، و يکى از احکام معروف اسلام نزد مشرکان، حرمت شراب و حرمت زنا بود، و تحريم آن در سوره «اعراف» نازل شد، که به طور قطع، قبل از سوره «نحل» نازل شده. و همچنين در دو سوره «بقره» و «نساء» تحريم شده که قبل از «مائده» نازل شدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۲ و گفتيم که آيه سوره «مائده»، براى تأکيد حرمت و چوبکارى بعضى از مسلمانان بود، که از حکم حرمت تخلف مى کردند، و روايات، شاهد بر آن است و به قول خود روح المعانى، مسلمان و کافر، آن را مى خوردند. در خود آيات هم تعبيراتى که شاهد بر اين معنا باشد، هست. از جمله عبارت: «فَهَل أنتُم مُنتَهُون: آيا شما دست بر مى داريد از آن» است. و اما اين که از ابن عباس نقل کرده که «سَکَر» در لغت حبشه، به معناى سرکه است، اين هم دليلى که بتوان بر آن اعتماد نمود ندارد، و استعمال الفاظ غير عربى، هرچند در قرآن زياد است، مانند «استبرق» و «جهنم» و «زقوم» و غير اين ها، وليکن اين استعمالات در مواردى است که مانعى از قبيل ابهام و اشتباه در بين نباشد. و اما لغت «سَکَر» که در زبان عربى به معناى شراب است و در زبان حبشه به معناى سرکه است، باعث اشتباه و ابهام است و چگونه ممکن است به کتابى که بليغ ترين کلام، کلام آن است، نسبت دهيم که در جايى که گفتگو از سرکه دارد، کلمۀ «خل» که لفظ عربى بسيار خوبى است را، رها کند و کلمه «سَکَر» را که زبان حبشى است و در زبان عربى ضد آن را مى فهماند، به کار ببرد؟ و اما اين که به ابوعبيده نسبت داد، اشکالش در اول بحث گذشت، بدان جا مراجعه شود. و اما نسبتى که به حنفى ها داد که گفته اند مراد از «سَکَر»، مويز است، و آيه دلالت دارد بر جواز شرب کمى از آن، به حدّى که مستى نياورد، چون آيه در مقام منت نهادن است، اشکالش اين است که آيه بيش از اين دلالت ندارد که مردم از خرما و انگور «سَکَر» مى گرفتند. و اما منت نهادن بر مردم، به هيچ وجه از آيه استفاده نمى شود. آيه، تنها در مقام شمردن نعمت هاست که در ضمن، خرما و انگور را هم اسم مى برد. پس خرما و انگور، نعمت است، نه هر قسم استفاده اى که مردم از آن مى کنند، چه حلال و چه حرام، و اگر همه استعمالات مردم را نعمت مى دانست، «اتّخاذ سکر» را در مقابل «رزق حسن» قرار نمى داد. با اين که اين مقابله، بر نوعى عتاب و سرزنش دلالت دارد و مى خواهد بر مردم تعريض کند که چرا از آن دو، شراب مسکر مى گيرند، همچنان که بيضاوى و غير او نيز، بر آن اعتراف نموده است. به علاوه، در خود آيه لفظ سکرى که مقيد به مويز يا شراب باشد، وجود ندارد و نه مقيد به کمى که به حدّ مستى برسد و نه به چيزى ديگرى. پس اگر اتخاذ سَکَر از منت هاى خدا بوده و آيه بر جواز آن دلالت مى کند، بايد ملتزم شويد که آيه صريح در حليت همه شراب هاست، چرا نمى گوييد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۳ به علاوه، آيه ديگر قابل نسخ نيست. چون وقتى لسان، لسان منت باشد، ديگر مدت معين بر نمى دارد تا بعد از گذشتن آن مدت، حکمش با آيه اى ديگر برداشته شود. زيرا چطور ممکن است خداوند چيزى را از نعمت هاى خود بشمارد و بر آن منت بگذارد، آن وقت، همان را «رجس» و از «عمل شيطان» بخواند، همانند سوره «مائده»، با اين که چنين عملى از آن بداءهايى است که بر خداى سبحان محال است. سپس خداى تعالى، آيه مورد بحث را با جملۀ «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً لِقَومٍ يَعقِلُون» ختم فرموده، تا مردم را در تعقل و دقت در امر نباتات و ميوه ها تحريک کند. معنا و موارد استعمال کلمه «وحى» «وَ أَوْحَى رَبُّک إِلى النَّحْلِ أَنِ اتخِذِى مِنَ الجِْبَالِ بُيُوتاً... لِّقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ»: کلمه «وحى»، به طورى که راغب گفته: به معناى اشاره سريع است، که البته همواره از جنس کلام و از باب رمزگويى و يا به صورت صوت و مجرد از ترکيب و يا به اشاره و امثال آن است. و از موارد استعمالش به دست مى آيد که از باب القاى معنا به نحو پوشيده از اغيار است. پس الهام به معناى القاى معنا در فهم حيوان از طريق غريزه هم از وحى است، همچنان که ورود معنا در نفس انسان، از طريق رؤيا و همچنين از طريق وسوسه و يا اشاره، همه از وحى است. در کلام خداى تعالى هم، در همه اين معانى استعمال شده. يک جا در القاء در فهم حيوان از راه غريزه استعمال کرده و فرموده: «وَ أوحَى رَبُّکَ إلَى النَّحلِ»، و در القاء از باب رؤيا استعمال کرده و فرموده: «وَ أوحَينَا إلَى أُمّ مُوسَى»، و در وسوسه استعمال کرده، فرموده: «ألَا إنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إلَى أولِيَائِهِم»، و در القاء از باب اشاره استعمال کرده و فرموده: «فَأوحَى إلَيهِم أن سَبِّحُوا بُکرَةً وَ عَشِيّاً». قسم ديگرى از وحى الهى، با تکلم با انبياء و رسل است. همچنان که فرموده: «وَ مَا کَانَ لِبَشَرٍ أن يُکَلِّمَهُ اللهُ إلّا وَحياً». چيزى که هست، ادب دينى چنين رسم کرده که «وحى»، جز به کلامى که بر انبياء و رسل القاء مى شود، اطلاق نگردد. رده:تفسیر المیزان