المیزان جلد۱۲ بخش۴۰
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۵
به بلال پيشنهاد کردند که از دين اسلام برگردد، قبول نکرد. ناگزير زرهى از آهن در آفتاب داغ کردند و بر تن او پوشاندند، و او همچنان مى گفت: احد احد.
و اما خباب، او را در ميان خارهاى زمين مى کشيدند.
و اما عمّار، او از درِ تقيه، حرفى زد که همه مشرکان خوشحال شده، رهايش کردند.
و اما آن زن، ابوجهل، چهار ميخش کرد، آنگاه حربه خود را در عورت او فرو کرده و او را کشت، ولى بلال و خباب و عمار را رها کردند. آن ها خود را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رساندند، و جريان را براى آن جناب تعريف کردند.
عمّار از آن حرفى که زده بود، سخت ناراحت بود. حضرت فرمود: دلت در آن موقعى که اين حرف را زدى، چگونه بود، آيا به آنچه گفتى، راضى بود، يا نه؟ عرض کرد: نه. فرمود: خداى تعالى، اين آيه را نازل فرموده: «إلَّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَان».
مؤلف: در روايت آمده که: آن زن، همان «سميه»، مادر عمار بوده، و «ياسر»، پدر عمار هم، با اين چند نفر بوده. و بعضى گفته اند: پدر و مادر عمار، اولين شهيد در اسلام بوده اند. و روايات در اين که پدر و مادر عمار در اين فتنه کشته شدند، و عمار از درِ تقيه، اظهار کفر نموده و اين آيه در باره اش نازل شده، بسيار است.
باز، در همان کتاب است که عبدالرزاق و ابن سعد و ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و حاکم، (وى حديث را صحيح دانسته) و بيهقى، در کتاب دلائل، از طريق ابى عبيدة بن محمد بن عمار، از پدرش عمار روايت کرده اند که گفت: مشرکان، عمار ياسر را گرفتند، و رهايش نکردند، تا به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دشنام داد، و خدايان مشرکان را تمجيد کرد. آن وقت رهايش نمودند.
پس وقتى به حضور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شرفیاب گرديد، پرسيد حال و خبر چه بود؟ عرض کرد: بسيار بد، زيرا رهايم نکردند تا به ساحت مقدس تو توهين نموده و خدايان آنان را تعريف کردم.
فرمود: دلت را چگونه يافتى؟ عرض کرد: مطمئن به ايمان. فرمود: اگر بار ديگر هم در چنين وضعى قرار گرفتى، همين عمل را انجام بده، و در اين باره بود که آيه شريفه: «إلَّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَان» نازل گرديد.
در مجمع البيان، از ابن عباس و قتاده روايت کرده که گفته اند: اين آيه، در باره جماعتى نازل شد که اکراه شده بودند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۶
و آن جماعت، عمّار و پدرش ياسر و مادرش سميه و صهيب و بلال و خباب بودند که شکنجه شدند، و در آن شکنجه، پدر و مادر عمّار کشته شدند و عمّار، با زبانش، چيزى به آن ها داد که راضى شدند. و خداى سبحان، جريان را به رسول گرامی اش خبر داد. پس وقتى که جماعتى براى آن جناب خبر آوردند که عمار کافر شد، حضرتش فرمود: نه حاشا، عمّار از فرق تا قدمش، مملو از ايمان است و ايمان با گوشت و خونش آميخته شده.
تا آن که خود عمار شرفياب شد، در حالى که گريه مى کرد. حضرت فرمود: چه حال و چه خبر؟ عرض کرد: خبر بسيار بد آوردم يا رسول الله، زيرا رهايم نکردند تا دست به ساحت تو دراز نمودم، و خدايان ايشان را به خير ياد کردم.
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شروع کرد اشک هاى عمّار را پاک کردن، در حالى که مى فرمود: اگر بار ديگر نيز به تو چنين کردند، تو هم همان کار را تکرار کن. آنگاه اين آيه نازل شد.
و در الدر المنثور است که ابن سعد، از عمر بن حکم روايت کرده که گفت: عمار بن ياسر شکنجه مى شد، تا آن جا که ديگر نمى فهميد چه مى گويد، و صهيب نيز شکنجه مى شد تا آن جا که هذيان مى گفت. ابوفکيهه نيز عذاب مى شد تا آن جا که از خود بى خود مى گرديد. و نيز بلال و عامر و ابن فهيرة و قومى ديگر از مسلمين، که این آیه، در باره آنان نازل شد: «ثُمَّ إنَّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِن بَعدِ مَا فُتِنُوا».
مؤلف: و در بعضى از روايات، از جمله آن نفرات، عياش بن ابى ربيعه، و در بعضى ديگر، او و وليد بن ابى ربيعه و وليد بن مغيره و ابوجندل بن سهيل بن عمر نيز نامبرده شده اند. و جامع ترين آن روايات، روايتى است از ابن عباس که گفته: اين آيه، در باره کسانى از اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شد که در مکه شکنجه شدند.
و در کافى، به سند خود، از «ابى عمرو زبيرى»، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود:
و اما آنچه که از ايمان بر قلب فريضه شده، عبارت است از اقرار و معرفت و عقد و رضا و تسليم به اين که «لَا إلَهَ إلَّا اللهُ وَحدَهُ لَا شَرِيکَ لَهُ إلَهاً وَاحِداً لَم يَتَّخِذ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ»، و اقرار به آنچه از ناحيه خدا آمده، از انبياء و يا کتاب.
اين، آن چيزى است که خدا بر قلب واجب کرده. پس اقرار و معرفت، عمل به وظيفه مسلمانى قلب است، و اين، همان است که آيه: «إلَّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَانِ وَلَکِن مَن شَرَحَ بِالکُفرِ صَدراً» بيان مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۷
و در همان کتاب، به سند خود، از مسعدة بن صدقه روايت مى کند، که گفت: مردى به امام صادق «عليه السلام» عرض کرد: مردم از على «عليه السلام» روايت مى کنند که در منبر کوفه فرموده است:
«اى مردم! به زودى شما را مى خوانند که به من ناسزا بگویيد. شما هم بگویيد، و مى خوانند که از من تبرى بجویيد، قبول بکنيد، ولى تبرى مجویيد»، آيا اين روايت صحيح است، يا نه؟
حضرت صادق «عليه السلام» فرمود: چقدر زياد شده دروغ هايى که به على «عليه السلام» مى بندند. آنگاه فرمود: آن جناب اين طور فرموده: «مردم! به زودى شما را مى خوانند که مرا ناسزا بگویيد، شما هم بگوييد. سپس مى خوانند که از من بيزارى جویيد، اين قدر بدانيد که من بر دين محمّدم»، و نفرمود: «از من بيزارى مجویيد».
سپس آن شخص پرسيد: يعنى مى فرماييد اگر بيزارى خواستند، بيزارى نجويد و لو اين که کشته شود؟
فرمود: به خدا سوگند چنين وظيفه اى ندارد، و چيزى بر او نيست، جز آنچه که بر عمّار بن ياسر گذشت، که اهل مکه او را مجبور کردند به دشنام دادن به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، و او داد، در حالى که قلبش مطمئن به ايمان بود. و رسول خدا به عمّار فرمود: اى عمّار! اگر بار ديگر برگشتند، تو هم برگرد، که خدا در معذور بودنت، اين آيه را فرستاد: «إلَّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَانِ»، و دستورت داده که اگر بار ديگر مجبورت کردند، تو نيز همان کار را بکن.
مؤلف: عياشى در تفسير خود، اين معنا را از معمّر بن يحيى بن سالم، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده.
و اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: «اگر برگشتند، تو هم برگرد»، معنايى است که آن جناب از عموميت آيه و استثناء نکردن شخص معين استفاده فرموده. چون در آيه شريفه، حکم جواز دشنام به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، روى عنوان اکراه کسى که قلبش مطمئن به ايمان است، رفته.
و اما اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: «خدا دستورت داده که اگر بار ديگر مجبورت کردند، تو نيز همان کار را بکن»، با اين که در آيه امرى مخصوص به عمّار نشده، شايد وجهش اين باشد که استثناء صراحت در جواز دارد، و با اين صراحت، ديگر جاى امتناع از دشنام دادن و خود را در معرض هلاکت انداختن نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۸
و اين جواز، با وجوب جمع مى شود، نه با اباحه. و چنين نيست که شخص مختار باشد در دشنام دادن و سالم ماندن، و در ندادن و کشته شدن. نه، بلکه واجب است دشنام بدهد.
و در تفسير عياشى، از عمرو بن مروان روايت مى کند که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود:
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: چهار چيز از امت من برداشته شده: اول آنچه از روى خطا از ايشان سر بزند. دوم آنچه که فراموش کنند. سوم آنچه که بدان اکراه و اجبار شوند. چهارم آنچه از وسع و طاقت شان بيرون باشد. و اين، در کتاب خداست که فرموده: «إلَّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَانِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۹
آيات ۱۱۲ - ۱۲۸ سوره نحل
وَ ضرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً کانَت آمِنَةً مُّطمَئنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَداً مِن کُلِّ مَکانٍ فَکفَرَت بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَقَهَا اللَّهُ لِبَاس الْجُوع وَ الْخَوْفِ بِمَا کانُوا يَصنَعُونَ(۱۱۲)
وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنهُمْ فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَاب وَ هُمْ ظالِمُونَ(۱۱۳)
فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلَالاً طيِّباً وَ اشکُرُوا نِعْمَت اللَّهِ إِن کُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ(۱۱۴)
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِيرِ وَ مَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضطُرَّ غَيرَ بَاغٍ وَ لا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۱۱۵)
وَ لا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُکمُ الْکَذِب هَذَا حَلَالٌ وَ هَذَا حَرَامٌ لِّتَفْترُوا عَلى اللَّهِ الْکَذِب إِنَّ الَّذِينَ يَفْترُونَ عَلى اللَّهِ الْکَذِب لا يُفْلِحُونَ(۱۱۶)
مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَ لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۱۱۷)
وَ عَلى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصنَا عَلَيْک مِن قَبْلُ وَ مَا ظلَمْنَاهُمْ وَ لَکِن کانُوا أَنفُسهُمْ يَظلِمُونَ(۱۱۸)
ثُمَّ إِنَّ رَبَّک لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بجَهَالَةٍ ثمَّ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَلِک وَ أَصلَحُوا إِنَّ رَبَّک مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ(۱۱۹)
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ کانَ أُمَّةً قَانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَ لَمْ يَکُ مِنَ الْمُشرِکِينَ(۱۲۰)
شَاکراً لاَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَ هَدَاهُ إِلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۱۲۱)
وَ آتَيْنَاهُ فى الدُّنْيَا حَسنَةً وَ إِنَّهُ فى الاَخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ(۱۲۲)
ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْک أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً وَ مَا کانَ مِنَ الْمُشرِکينَ(۱۲۳)
إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ إِنَّ رَبَّک لَيَحْکُمُ بَيْنهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا کانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ(۱۲۴)
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّک بِالحِْکْمَةِ وَ الْمَوْعِظةِ الحَْسنَةِ وَ جَادِلْهُم بِالَّتى هِىَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ(۱۲۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۰
وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَ لَئن صَبرْتُمْ لَهُوَ خَيرٌ لِلصَّابرِينَ(۱۲۶)
وَ اصبرْ وَ مَا صَبرُک إِلّا بِاللَّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَکُ فى ضَيْقٍ مِمَّا يَمْکرُونَ(۱۲۷)
إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوا وَ الَّذِينَ هُم مُحْسِنُونَ (۱۲۸)
«ترجمه آیات»
خدا مَثَلى مى زند، دهکده اى که امن و آرام بود و روزی اش، از هر طرف به فراوانى مى رسيد، آنگاه منکر نعمت هاى خدا شدند و خدا به سزاى اعمالى که مى کردند، پرده گرسنگى و ترس بر آن ها کشيد. (۱۱۲)
و پيغمبرى از خودشان بيامدشان، پس او را تکذيب کردند و در آن حال که ستمگر بودند، دچار عذاب شدند. (۱۱۳)
از آنچه خدا روزيتان کرده، حلال و پاکيزه بخوريد. پس اگر خدا را مى پرستيد، نعمت هايش را سپاس گزاريد. (۱۱۴)
حق اين است که مردار و خون و گوشت خوک و آنچه نام غير خدا بر آن برده شده، براى شما حرام است و هر که ناچار شود، بدون زياده روى و تجاوز، خدا آمرزگار و رحيم است. (۱۱۵)
براى آن توصيف دروغ که زبان هايتان مى کند، مى گوييد اين حلال است و اين حرام، تا دروغ به خدا بنديد، کسانى که دروغ به خدا بندند، رستگار نمى شوند. (۱۱۶)
تمتعى ناچيز است و عذابى الم انگيز دارند. (۱۱۷)
و براى کسانى که به دين يهوديت در آمدند، آنچه را از پيش براى تو نقل کرديم، حرام نموديم، ما ستمشان نکرديم، بلکه خودشان به خودشان، ستم مى کردند. (۱۱۸)
آنگاه پروردگارت نسبت به کسانى که از روى نادانى بدى کرده و از پى آن توبه نموده و به صلاح آمده اند، پروردگارت از پى آن، آمرزگار و رحيم است. (۱۱۹)
ابراهيم، پيشوايى فرمانبر خدا بوده و از مشرکان نبود. (۱۲۰)
سپاس دار نعمت هاى خدا بود که وى را برگزيد و به راه راست هدايتش کرد. (۱۲۱)
در اين دنيا به او نيکى عطا کرديم و هم او، در دنياى ديگر، از شايستگان است. (۱۲۲)
آنگاه به تو وحى کرديم که آئين معتدل ابراهيم را که از مشرکان نبود، پيروى کن. (۱۲۳)
(بزرگداشت) شنبه، براى کسانى که در مورد آن اختلاف کرده بودند، مقرر گشت، پروردگارت روز قيامت، در باره مطالبى که در آن اختلاف مى کردند، ميانشان داورى مى کند. (۱۲۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۱
با فرزانگى و پند دادن نيکو به راه پروردگارت دعوت کن و با مخالفان به طريقى که نيکوتر است، مجادله کن، که پروردگارت کسى را که از راه او گمراه شده، بهتر شناسد و هم او، هدايت يافتگان را بهتر شناسد. (۱۲۵)
اگر عقوبت مى کنيد، نظير آن عقوبت که ديده ايد، عقوبت کنيد و اگر صبورى کنيد، همان براى صابران بهتر است. (۱۲۶)
صبور باش، که صبر کردن تو، جز به تأييد خدا نيست. غم آن ها را مخور و از آن نيرنگ ها که مى کنند، تنگ دل مباش. (۱۲۷)
خدا با کسانى است که تقوا پيشه کردند و کسانى که نيکوکار باشند. (۱۲۸)
«بیان آیات»
اين دسته از آيات، تتمه احکامى را بيان مى کند که در آيات قبل بود. در اين آيات، خوردنی هاى حرام و حلال را بيان نموده، از تحريم و تحليل بدعتى و بدون اذن خدا نهى مى کند.
و نيز، پاره اى از احکام را که براى يهود تشريع شده بود و سپس نسخ شد، ذکر نموده. در حقيقت مسأله نسخ که در آيه «وَ إذَا بَدَّلنَا آيَةً مَکَانَ آيَةٍ» گذشت، عطف نموده و اين معنا را خاطرنشان سازد که:
آنچه بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شده، دين ابراهيم است که بر اساس اعتدال و توحيد بنا شده، و آن احکام طاقت فرسا که در دين يهود بود، از دين او برداشته شده است. .
و در آخر، امر به عدالت در مجازات، و دعوت به صبر و احتساب نموده، و با وعده جميل به نصرت و کفايت براى کسانى که تقوا پيشه نموده و احسان کنند، آن را خاتمه مى دهد.
مَثَلى بیانگر هشدار خداوند، نسبت به کفران نعمت ها و پیامدهای آن
«وَ ضرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً کانَت آمِنَةً مُّطمَئنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَداً...»:
کلمۀّ «رَغَد»، به معناى عيش فراخ و گوارا و پاکيزه است. و اين، مَثَلى است که خداى تعالى آورده، قريه اى را شرح مى دهد که تمامى مايحتاج اهلش را فراهم نموده و اين نعمت ها را با فرستادن پيغمبرى برايشان تمام کرده و به حدّ کمال رسانده است.
آن پيغمبر، ايشان را به آنچه مايه صلاح دنيا و آخرتشان است، دعوت مى کند و آنان به نعمت هاى او کفر مى ورزند و آن فرستاده را تکذيب مى کنند. خدا هم نعمتش را به نقمت و عذاب مبدّل نمود. و در اين مَثَل، هشدار و زنهار از کفران نعمت هاى خدا است، بعد از آن که ارزانى داشته، و کفر به آيات او است، بعد از آن که نازل کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۲
و در آن زمينه چينى شده براى حلال و حرام هايى که بعدا ذکر مى کند. و از تشريع حکم، يعنى تحليل و تحريم بدون اذن خدا نهى مى فرمايد. همه اين ها که گفتيم، استفاده اى بود که از سياق آيات کريمه مى شود. چون هر يک از اين آيات، نظر به آيه بعدش دارد.
و بعضى گفته اند: آيه مذکور، مَثَلى کلّى نيست، بلکه حکايت حال خصوص مکه است که خدا اهلش را مدت هفت سال، به قحطى و گرسنگى مبتلا کرد. چون بعد از آن که خدا نعمت را برايشان فراخ فرموده بود، کفران نمودند و بعد از آن که پيامبرى برايشان فرستاده بود، تکذيبش کردند و به نفرين رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، قافله هايشان مورد غارت و حمله قرار مى گرفت و به غضب خدا دچار مى شد.
اين قول را، صاحب مجمع البيان، به ابن عباس و مجاهد و قتاده نسبت داده است.
وليکن اشکالى در آن هست و آن، اين است که هر چند آيه شريفه، قابل تطبيق با مضمون اين روايات است، وليکن از سياق آيات بر مى آيد که مَثَلى عمومى باشد به عنوان مقدمه و زمينه چينى براى آن که گفتيم آورده شده باشد.
پس اين که فرمود: «ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً قَريَةً کَانَت آمِنَةً مُطمَئِنَّةً يَأتِيهَا رِزقُهَا رَغَداً»، سه صفت براى قريه مورد مَثَل ذکر مى کند که متعاقب هم اند.
چيزى که هست، وسطى آن ها که مسأله اطمينان باشد، به منزله رابطه ميان دو صفت ديگر است. چون هر قريه اى که تصور شود، وقتى امنيت داشت و از هجوم اشرار و غارتگران و خونريزی ها و اسير رفتن زن و بچه شان و چپاول رفتن اموالشان و همچنين از هجوم حوادث طبيعى، از قبيل زلزله و سيل و امثال آن ايمن شد، مردمش اطمينان و آرامش پيدا مى کنند و ديگر مجبور نمى شوند که جلاى وطن نموده، متفرق شوند.
و از کمال اطمينان، صفت سوم پديد مى آيد، و آن، اين است که:
رزق آن قريه، فراوان و ارزان مى شود. چون از همه قراء و شهرستان هاى اطراف، آذوقه بدان جا حمل مى شود. ديگر مردمش مجبور نمى شوند زحمت سفر و غربت را تحمل نموده، براى طلب رزق و جلب آن به سوى قريه خود، بيابان ها و درياها را زير پا بگذارند و مشقت هاى طاقت فرسايى تحمل کنند.
پس اتصاف «قريه» به اين سه صفت، که عبارت است از: امن و اطمينان و سرازير شدن رزق بدان جا از هر طرف، تمامى نعمت هاى مادى و صورى را براى اهل آن جمع کرده است و به زودى خداى سبحان، نعمت هاى معنوى را در آيه بعدى که مى فرمايد: «وَ لَقَد جَاءَهُم رَسُولٌ مِنهُم»، بر آن نعمت ها اضافه مى فرمايد.
پس اين «قريه»، قريه اى است که نعمت هاى مادى و معنوى آن، تامّ و کامل بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۳
در جملۀ «فَکَفَرَت بِأنعُمِ الله فَأذَاقَهَا اللهُ لِبَاسَ الجُوعِ وَ الخَوف»، تعبير «أنعُمِ الله» - که جمع قلّت نعمت است - براى اشاره به اصناف سه گانه نعمت، يعنى امنيت و اطمينان و آمدن رزق است.
و کلمۀ «أذَاقَة: چشاندن»، استعاره براى رساندن کمى از عذاب است، و چشاندن گرسنگى و ترس، مُشعر بر اين است که آن خدایى که اين دو را مى چشاند، قادر است بر دو چندان کردن و زياد کردن آن، به حدّى که نتوان اندازه اى برايش تصور کرد. و چگونه قادر نباشد، و حال آن که او، خدايى است که تمامى قدرت ها به دست اوست.
آنگاه «لباس» را به گرسنگى و ترس اضافه نموده، فرمود: «خدا چشانيد به آن قريه، لباس ترس و گرسنگى را».
و اين تعبير، دلالت دارد بر احاطه، همان طور که لباس بر بدن احاطه دارد. و إشعار دارد بر اين که اين مقدار اندک از گرسنگى و ترس که خدا به آنان چشانيد، از هر سو بر ايشان احاطه يافت و راه چاره را به رويشان بست. پس چه حالى خواهند داشت در وقتى که خدا بيش از اين، آن را به ايشان بچشاند. زيرا خداى سبحان، در قهر و غضبش نامتناهى است، همچنان که ايشان در ذلت و خوارى نامتناهی اند.
سپس در آخر، آيه را با جملۀ «بِمَا کَانُوا يَصنَعُون» ختم فرمود، تا دلالت کند بر اين که سنتى که خدا در مجازات شکر و کفر دارد، همچنان پاى بر جا و مجرى است.
بنابراين، معناى آيه، اين است که:
خداى متعال مَثَلى زده است و آن مَثَل، قريه اى است که اهلش، از هر شرّى که جان و عرض و مالشان را تهديد کند، در امنيت بودند، و براى روزى، حاجت به پيمودن کوه و دشتى نداشتند. رزق پاک و بسيارى از هر سو، به طرف ايشان سرازير بود. اهل اين قريه، به اين نعمت هاى الهى کفران کردند، و شکر آن را بجا نياوردند. خدا هم به اندکى از نقمت و عذاب خود گرفتارشان کرد، و آن نقمت اندک، گرسنگى و ترس بود که چون لباس بر آنان احاطه کرد. و اين، در قبال کفرانى بود که به طور استمرار به نعمت هاى خدا مى ورزيدند.
«وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنهُمْ فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَاب وَ هُمْ ظالِمُونَ»:
اين آيه، نعمت معنوى اهل قريه را خاطرنشان مى سازد که: خدا بر نعمت هاى مادی شان اضافه کرد. و در اين نعمت معنوى، صلاح معاش و معادشان بود. چون از کفران به نعمت هاى خدا زنهارشان مى داد، و آثار شوم و شقاوت بار آن را برايشان شرح مى داد.
ليکن رسول خود را تکذيب کردند، با اين که از خودشان بود و او را کاملا مى شناختند و مى دانستند که او، به امر الهى دعوتشان مى کند و به راه رشاد و سعادت جدى ايشان را مى خواند. ولى با اين حال ظلم کردند، و لذا عذاب الهى ايشان را به خاطر ظلمشان بگرفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۴
و با اين بيانى که براى آيه کرديم، نکته قيدهايى که در آيه شريفه اخذ شده، روشن مى گردد.
«فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکمُ اللَّهُ حَلَالاً طيِّباً ...»:
اين جمله، تفريع بر معنايى است که از مَثَل قبلى به دست مى آيد و تقدير آن، چنين است:
«وقتى حال اين چنين است که در کفران رزق فراوان، عذاب و در تکذيب دعوت انبياء، مجازات است، پس از آنچه خدا روزی تان کرده، بخوريد، در حالى که حلال و طيّب باشد. يعنى شما ممنوع از آن نيستيد، بدون دلواپسى بخوريد، ولى شکر خدا را بجاى آوريد، اگر او را مى پرستيد.
نکاتى که از آيه: «فکلوا مما رزقکم الله حلالا طيبا» استفاده مى شود
در اين بيان، چند نکته به دست مى آيد:
اول اين که: آيه شريفه، در مقام اين است که هر رزق طيبى را حلال کند. پس ديگر جايى براى حرف بعضى از مفسران نمى ماند که گفته اند:
«مراد اين است که آنچه خدا از غنيمت ها به شما روزى کرده، بخوريد. و خلاصه مقصود از «رزق طيّب»، غنيمت جنگى و مقصود از «جنگ» هم، جنگ بدر و مقصود از «قريه» در مَثَلى که قبلا زده شد، شهر مکه است. و مقصود از «رسول» هم، نبى اسلام «صلى الله عليه و آله و سلم» و مقصود از «عذاب» هم، همان کشته شدگان صناديد قريش در روز بدر است».
هيچ يک از اين احتمالات از لفظ آيه استفاده نمى شود. علاوه بر اين، سابقا احتمال مکى بودن اين آيات را تأييد کرديم.
دوم اين که: مراد از حليت و طيّب بودن اين است که رزق طورى باشد که طبع بشر از آن محروم نباشد. يعنى طبع آدمى آن را پاکيزه بداند و از آن خوشش آيد. و ملاک حليت شرعى هم، همين است. چون حليت شرعى، تابع حليت فطرى است.
آرى، دين خدا همه اش، مطابق فطرت است و خداى سبحان، انسان را مجهز به جهاز تغذيه خلق کرده، و موجوداتى از زمين، مانند حيوانات و نباتات را ملايم با قوام بشر قرار داده، و طبع بشر بدون هيچ نفرتى مايل آن ها هست، و چنين چيزى براى او حلال است.
سوم اين که: جملۀ «وَ کُلُوا»، امرى است مقدمى براى جملۀ «وَ اشکُرُوا نِعَمَةَ الله» و يادآورى نعمت، اشاره به سبب حکم است. چون نعمت بودن هر چيزى، سبب لزوم و وجوب شکر آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۵
چهارم اين که: جملۀ «إن کُنتُم إيَّاهُ تَعبُدُون،» خطاب به مؤمنان است. چون تنها مؤمنان هستند که خدا را عبادت مى کنند، و جز او را نمى پرستند. و قصر مستفاد از جمله که از مقدم آوردن مفعول بر فعلش استفاده مى شود، قصر قلب است (که معنايش در پاورقى مجلدات ديگر اين کتاب گذشت). و غير مؤمنان، يعنى مشرکان، خدا را نمى پرستند، بلکه بت ها و آلهه را مى پرستند.
بعضى از مفسران، خطاب آيه را متوجه به مشرکان نموده، ادعا کرده اند که: مراد از «عبادت» در جملۀ «إن کُنتُم إيَّاهُ تَعبُدُون»، اطاعت است. و يا معنا اين است که: اگر اين پندار شما که مى گوييد ما در عبادت آلهه، عبادت خدا را منظور داريم، صحيح است، پس شکر خداى را بجاى آوريد.
وليکن هيچ يک از اين دو احتمال دلچسب نيست و به آيه معناى صحيحى نمى دهد. زيرا اولا - عبادت را به معناى اطاعت گرفتن، قرينه مى خواهد و در آيه، قرينه و شاهدى نيست. و ثانيا - مشرکان اصلا خداى را حتى در ضمن عبادت آلهه هم نمى پرستند، بلکه او را از عبادت خود منزه مى دانند. چون خدا اجل از اين است که دست ادراک هاى بشرى به او برسد و يا توجهى به سويش منتهى گردد.
بنابر اين که گفتيم خطاب در آيه به مؤمنان است، مَثَلى هم که در آيه زده شده، براى مؤمنان خواهد بود. و نيز خطابه اى تشريعى که در آيات قبل و بعد است، همه متوجه ايشان است.
بعضى گفته اند: خطاب، متوجه عموم مردم، از مؤمن و کافر است. وليکن بنابر اين، تطبيق آن بر آيات خالى از زحمت نيست، هرچند که اشکالش کمتر از آن است که خطاب مخصوص مشرکان باشد.
«إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِيرِ وَ مَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضطُرَّ غَيرَ بَاغٍ وَ لا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»:
گفتار در معناى اين آيه، در سوره «بقره»، آيه ۱۷۳ و در سوره «مائده»، آيه ۳ و در سوره «انعام»، آيه ۱۴۵ گذشت.
مفاد اين آيه، با چند عبارت مختلف، در چهار جاى قرآن، يعنى دو سوره «انعام» و «نحل»، که هر دو مکى است و يکى در اوائل بعثت نازل شده و ديگرى در اواخر توقف رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در مکه، و در دو سوره «بقره» و «مائده»، که در اوائل هجرت به مدينه و اواخر آن نازل شده، ايراد شده.
و اين آيه، به طورى که بعضى از مفسران گفته اند - دلالت دارد بر انحصار محرمات در همين چهار تا، يعنى: «مردار» و «خون» و «گوشت خوک»، و «آنچه براى غير خدا ذبح» شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۶
وليکن با مراجعه به سنت، به دست مى آيد که: محرمات ديگرى، غير اين چهار حرام، که اصل در محرمات اند، نيز هست، که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به امر پروردگارش که فرمود: «مَا آتَيکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَيکُم عَنهُ فَانتَهُوا» بيان نموده است. بعضى از روايات دال بر اين معنا نيز، در سابق گذشت.
نهى از بدعت در دين، و افتراء و دروغ بستن بر خدا
«وَ لا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِب هَذَا حَلَالٌ وَ هَذَا حَرَامٌ لِتَفْترُوا عَلى اللَّهِ الْکَذِب ...»:
لفظ «ما» در جملۀ «لِمَا تَصِفُ»، مصدريه است، و کلمۀ «کَذِب»، مفعول «تَصِفُ» است. يعنى به سبب وصف زبان هاى خود و به خاطر افتراء و دروغ بر خدا، نگویيد: «اين، حرام است و اين، حلال».
و اين که در سابق گفتيم - بنابر اين که سياق مؤيد اين است - که خطاب هاى اين آيات، متوجه مؤمنان است، اين احتمال را تأييد مى کند که مراد از جمله مورد بحث، نهى از بدعت در دين باشد. يعنى چيزى از حلال و حرام داخل در دين مکنيد و چيزى که از دين نباشد و به وسيله وحى نرسيده باشد، در ميان جامعه باب مکنيد. زيرا اين، «افتراء» به خداست، هر چند که باب کننده اش، آن را به خدا نسبت ندهد.
توضيح مطلب اين است که:
«دين» در عرف و اصطلاح قرآن، همان سنتى است که در زندگى جريان دارد، چنانچه در جملۀ «يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللهِ وَ يَبغُونَهَا عِوَجاً: از راه خدا باز مى داشتند و طلب مى کردند انحراف آن را» و نظاير آن تکرار شده. پس «دين»، يعنى آن سنتى که بايد در جامعه عملى شود، به طور کلّى براى خداست، و هر کس چيزى بر آن اضافه کند، در حقيقت به خدا «افتراء» بسته، هرچند از اسناد آن به خدا سکوت کند، و يا حتى به زبان اين اسناد را انکار نمايد.
بيشتر مفسران گفته اند که: مراد از اين آيه، نهى از حرام هایى چون خون و مردار و ذبيحه براى غير خدا است، که مشرکان، آن را حلال مى دانستند. و نيز نهى از تحريم حلال هايى چون «بُحَيره» و «سَائِبه» و غير آن دو است، وليکن همان طور که گفتيم، سياق کلام آن را تأیید نمى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۷
سپس خداى متعال در مقام تعليل نهى خود فرمود: «إنَّ الَّذِينَ يَفتَرُونَ عَلَى اللهِ الکَذِبَ لَا يُفلِحُون»، سپس به نوميدى آنان از رستگارى اشاره نموده، فرمود: «مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَ لَهُم عَذَابٌ ألِيمٌ».
تحريم طيّبات براى بنى اسرائيل، ناشى از ظلم خودشان بوده است
«وَ عَلى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصصنَا عَلَيْک مِن قَبْلُ ...»:
مراد از جملۀ «مَا قَصَصنَا عَلَيکَ مِن قَبلُ: آنچه برايت قبلا شرح داديم» - به طورى که گفته شد - همان تحليل و تحريمى است که خداى تعالى، در سوره «انعام»، براى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بيان کرده و فرموده بود: «وَ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمنَا کُلَّ ذِى ظُفُرٍ...»، که به طور يقين، قبل از سوره «نحل» نازل شده بوده.
و اين آيه، در حقيقت در مقام دفع اشکالى است که ممکن است بشود، و در آن عطفى است بر مسأله نسخ که سابقا گذشته بود. گويا گوينده اى گفته است، حال که محرمات از خوردنی ها، منحصر به چهار حرام مذکور، يعنى مردار و خون و گوشت خوک و ذبيحه براى غير خداست، و از اين چهار چيز گذشته، هر چيز ديگرى حلال است، پس اين همه حرام ها که قبلا بر بنى اسرائيل حرام شده بود، چيست، آيا اين ظلم بر ايشان نبوده؟
لذا در جواب فرموده: «اگر ما اين ها را قبلا بر بنى اسرائيل حرام کرده بوديم، ظلمشان نکرديم، بلکه ايشان
خودشان به خود ظلم کردند و ما به کيفر ظلمشان، بعضى چيزها را بر آنان حرام کرديم». به اين معنا که همين چيزها براى آنان حلال بود، وليکن چون پروردگار خود را عصيان نمودند، لذا به عنوان عقوبت، آن ها را برايشان تحريم کرديم.
همچنان که در جاى ديگر مى فرمايد: «فَبِظُلمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمنَا عَلَيهِم طَيِّبَاتٍ أُحِلَّت لَهُم...»، و اگر بعد از آن عصيان، به سوى پروردگار خود رجوع نموده، از نافرمانى توبه مى کردند، خدا هم از ايشان مى گذشت و دوباره همان حرام ها را برايشان حلال مى کرد، که او آمرزگار و رحيم است.
پس روشن شد که آيه شريفه، متصل به ماقبل خود و داستان تحليل و تحريم است، و گويا جوابى از سؤال مقدر است، و مابعد آن که مى فرمايد: «ثُمَّ إنَّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ...»، متصل به آن و متمم مضمون آن است.
رده:تفسیر المیزان