المیزان جلد۱۲ بخش۴۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲۸
درِ رحمت و آمرزش الهى، به روى همگان باز است
«ثُمَّ إِنَّ رَبَّک لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بجَهَالَةٍ ثمَّ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَلِک وَ أَصلَحُوا إِنَّ رَبَّک مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ»:
کلمۀ «جهالت» و «جهل»، در معنا يکى است که در اصل در مقابل علم بوده، ليکن «جهالت» در بسيارى از موارد، در معناى عدم انکشاف تام واقع، استعمال مى شود. هر چند که شخص به طور کلى، خالى از علم نباشد. خلاصه آن کسى را هم که به طورى که تکليف بر او صحيح باشد، علم دارد، ولى واقع به طور کامل برايش مکشوف نيست، «جاهل» مى گويند. مانند کسى که مرتکب محرمات مى شود، با اين که مى داند حرام است، وليکن هواهاى نفسانى بر او غلبه نموده، به معصيت وادارش مى کند، و نمى گذارد که در حقيقت به اين مخالفت و عصيان و عواقب وخيم آن بينديشد، به طورى که اگر اجازه اش مى داد و به طور کامل بصيرت مى يافت، هرگز مرتکب آن ها نمى شد. چنين کسى را هم «جاهل» مى گويند، با اين که علم به حرام بودن آن کارها دارد، وليکن حقيقت امر برايش پنهان است.
مراد از «جهالت» در آيه مورد بحث، همين معنا است، زيرا اگر به معناى اول يعنى نادانى مى بود، و آن عمل سوء که در آيه آمده، حکم و يا موضوعش براى آنان مجهول بود، ديگر ارتکاب آن ها معصيت نمى شد تا محتاج به توبه و آمرزش و رحمت باشند.
و اين آيه، همان طور که قبلا نيز اشاره شد، به ماقبل خود متصل، و متمم مضمون آن است بنابراين، معناى مجموع دو آيه چنين مى شود:
ما در تحريم طيباتى که بر بنى اسرائيل حرام کرديم، بر ايشان ظلم ننموديم، بلکه خود آنان بودند که به خويشتن ظلم کردند. چون مرتکب معصيت ها گشته و بر آن ها اصرار ورزيدند، و اين اصرار بر گناه، نتيجه اش تحريم حلال هايشان شد، و بعد از همه اين ها، باب مغفرت و رحمت به روى همه باز است و خدا نسبت به کسانى که از روى جهالت عمل سوء انجام مى دهند (عمل سوء، به معناى عمل بد است) و سپس توبه نموده، خود را اصلاح مى کنند، تا آن جا که توبه شان پاى برجا مى شود، خدا نسبت به آنان آمرزگار و رحيم است.
و اگر توبه را در اول، مقيد به اصلاح نموده و سپس در آخر، ضمير را به توبه تنها برگردانده و فرموده: «مِن بَعدِهَا: بعد از توبه»، و نفرموده: «مِن بَعدِهِمَا: بعد از توبه و اصلاح»، براى اين بوده که دلالت کند بر اين که شمول مغفرت و رحمت، تنها از آثار توبه است، نه توبه و اصلاح.
و اگر «توبه» را مقيد به اصلاح کرد، براى اين بود که توبه شان معلوم شود و هويدا گردد، که راستى توبه کرده اند، و جدا از راه خطا و گناه برگشته اند، و توبه شان، صرف صورت و حالى از معنا نبوده است.
و جملۀ «إنَّ رَبَّکَ مِن بَعدِهَا» که در ذيل آيه است، خلاصه اى است براى مفصلى که در صدر آيه گذشت که فرمود: «إنَّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ...» و فایده اين خلاصه گيرى، نگهدارى فهم شنونده است از اين که دچار تشويش و گمراهى گردد، و نيز اظهار عنايت است به اين که مغفرت و رحمت، همواره بعد از توبه است، نظير آيه اى که گذشت و مى فرمود: «ثُمَّ إنَّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِن بَعدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَ صَبَرُوا إنَّ رَبَّکَ مِن بَعدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ».
«إِنَّ إِبْرَاهِيمَ کانَ أُمَّةً قَانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَ لَمْ يَکُ مِنَ الْمُشرِکِينَ»:
اين آيه و مابعدش، به آيات حصر محرمات اکل در چهار چيز و حلال کردن غير آن متصل است، و به عبارت ديگر، اين آيه تا آخر چهار آيه بعدش، به منزله تفصيل مطالب قبل است. گويا گفته شده که اين حال ملت و کيش موسى بود که در آن حرام کرديم بر بنى اسرائيل پاره اى از طيّبات را، و اما اين کيش و مذهب که ما به تو نازلش کرديم، ملتى است که ابتداء به ابراهيم داديم و او را برگزيده به سوى صراط مستقيمش هدايت نموديم و با آن ملت، دنيا و آخرتش را اصلاح کرديم. ملتى است معتدل و جارى بر طبق فطرت، که تنها طيبات در آن حلال و تنها خبائث در آن حرام شده، و با بکه ار بستن آن خيراتى که ابراهيم به دست آورد، به دست مى آيد.
ذکر اوصاف و ویژگی های ابراهيم «ع»
کلمۀ «أُمّة» در جملۀ «إنّ إبرَاهِيمَ کَانَ أُمَّةً قَانِتاً»، به طورى که راغب گفته، قائم مقام جماعت در عبادت خدا است، چنان که مى گويند فلانى خودش به تنهايى يک قبيله است. اين کلام راغب بود که قريب المعناى با روايت نقل شده از ابن عباس است.
بعضى ديگر گفته اند: «امت» در اين جا، به معناى امامى است که به وى اقتداء مى شود. و بعضى گفته اند: ابراهيم امتى بوده که تا مدتى يک فرد داشته و آن هم خودش بوده، چون تا مدتى غير از آن جناب فرد ديگرى موحد نبوده است. .
« قَانِتاً لِلّهِ حَنِيفاً وَ لَم يَکُ مِنَ المُشرِکِينَ »: کلمۀ «قانت»، از «قنوت» است، که به معناى اطاعت و عبادت و يا دوام در آن دو است. و کلمۀ «حنيف»، از «حنف» است که به معناى ميل از دو طرف افراط و تفريط، به طرف وسط و اعتدال است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۰
«شاکراً لاَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَ هَدَاهُ إِلى صِرَاطٍ مُستَقِيمٍ»:
«اجتباء» از ماده «جبايه» است که به معناى جمع آورى کردن است، و «اجتباء خدا» انسان را، به اين معنا است که او را خالص براى خود سازد و از مذهب هاى مختلف جمع آوريش نمايد، و در اين که بعد از توصيفش به شکر نعمت، بدون فاصله کلمه «اجتباء» را آورد، إشعار به اين است که شکر نعمت، علت اجتباء بوده است. و اين تفسير، آنچه را که ما در سوره «اعراف»، براى آيه «وَ لَا تَجِدُ أکثَرُهُم شَاکِرِينَ» کرديم، تأييد مى کند. زيرا در آن جا گفتيم «حقيقت شکر»، اخلاص در عبوديت است.
«وَ آتَيْنَاهُ فى الدُّنْيَا حَسنَةً وَ إِنَّهُ فى الاَخِرَةِ لَمِنَ الصالِحِينَ»:
مقصود از «حسنه در دنيا» معيشت نيکو است، و ابراهيم «عليه السلام»، داراى ثروتى فراوان و مروتى عظيم بوده. ما در تفسير سوره «يوسف»، در ذيل آيه ششم و نيز در معناى هدايت و صراط مستقيم در تفسير سوره «فاتحه»، و در معناى آيه «وَ إنَّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِين»، بحث هاى مفصلى داشتيم، به آن جا مراجعه شود.
و در اين که ابراهيم «عليه السلام» را به صفات مذکور توصيف فرموده، اشاره به اين است که اين صفات، آثار نيک اين دين حنيف است. اگر انسان به اين دين در آيد، او را به تدريج به راهى مى اندازد که ابراهيم «عليه السلام» را بدان انداخت.
«ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْک أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً وَ مَا کانَ مِنَ الْمُشرِکينَ»:
در اين آيه، دو صفت را از ابراهيم «عليه السلام» دوباره آورده، و اين تکرار، براى اشاره به اين است که نسبت به آن دو صفت، عنايت بيشترى داشته است.
مقصود از اختلاف يهود در «سبت»، در آیه شریفه
«إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ ...»:
در مفردات گفته: کلمه «سبت»، در اصل به معناى قطع است، و از همين جهت به قطع سير، مى گويند «سبت السير». و نيز «سبت الشعر»، تراشيدن مو است، و «سبت الانف»، بريدن بينى از ته است.
بعضى گفته اند: خداى تعالى، روز شنبه را بدين جهت «سبت» خوانده که خداوند، خلقت آسمان ها و زمين را در روز يک شنبه شروع کرد و شش روز طول کشيد، روز هفتم که همان شنبه مى شود، عمل خود را قطع کرد، و بدين جهت روز شنبه را «سبت» خوانده.
و جملۀ «سبت فلان»، به اين معنا است که فلانى وارد در شنبه شد، و در جمله «يَومَ سَبتِهِم شُرَّعاً». بعضى گفته اند: يعنى روز قطعشان از عمل. و در معناى جملۀ «وَ يَومَ لَا يَسبِتُون»، بعضى گفته اند روزى که عمل را قطع نمى کنند. و بعضى گفته اند روزى که در شنبه نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۱
و هر دو جمله، اشاره است به يک حالت و جمله «إنَّمَا جُعِلَ السَّبتُ»، معنايش اين است که: اگر ترک عمل در شنبه مقرر شد «وَ جَعَلنَا نَومَکُم سُبَاتاً». يعنى خواب شما را قطع عمل قرار داديم، و اين اشاره است به صفتى که در باره شب آورده و فرموده بود: «لِتَسکُنُوا فِيه: تا در آن آرامش گيريد».
پس مراد از «سبت»، به طورى که وى گفته، خود روز است، ليکن معناى قرار دادن آن، قرار دادن ترک عمل در آن و تشريع اين ترک است.
ممکن هم هست مراد از آن، معناى مصدرى باشد، نه روزى که در آن اين معنا جعل شده، کما اين که ظاهر آيه «تَأتِيهِم حِيتَانُهُم يَومَ سَبتِهِم شُرَّعاً وَ يَومَ لَا يَسبِتُونَ لَا تَأتِيهِم» همين است. به هر حال طبع کلام اقتضاء می کرد که بفرمايد: «إنَّمَا جُعِلَ السَّبتُ لِلَّذِينَ» تا نوعى اختصاص و ملکيت را افاده کند و بفهماند که خدا در هر هفته، يک روز را براى آنان تعطيل قرار داده، تا از عمل دست بکشند و به عبادت پروردگار خود بپردازند، و آن روز «شنبه» است. همچنان که براى مسلمين در هفته، يک روز را قرار داده تا در آن، براى عبادت و نماز اجتماع کنند، و آن روز «جمعه» است.
ولى اين طور نفرمود، بلکه کلمۀ «جعل» را با لفظ «على» متعدى کرده، نه با لفظ «لام»، با اين که لفظ «عَلَى»، تکليف و تشديد را مى رساند. مثلا مى گويند: «لِى عَلَيکَ دِينٌ: براى من است بر ضرر تو قرضى». يعنى تو به من بدهکارى. و يا مى گويند: «هَذَا عَلَيکَ لَا لَکَ: اين، بر ضرر توست، نه به نفع تو».
و اين، بدان جهت بود که بفهماند، تعطيلى روز «شنبه» در يهود، به منظور آسايش آنان نبود، بلکه ابتلاء و امتحانى بوده. و لذا مى بينيم که بالاخره تشريع اين حکم، منجر به لعنت طایفه اى از ايشان و مسخ شدن طايفه ديگرشان شد، که در سوره «بقره»، آيه ۶۵ و در سوره «نساء»، آيه ۴۷ بدان اشاره شده است.
بنابراين، مناسب تر اين است که بگوييم:
مراد از جملۀ «اختَلَفُوا فِيهِ»، اختلاف در سبت، بعد از تشريع آن باشد. زيرا بنى اسرائيل در باره آن اختلاف نموده، عده اى تشريع آن پذيرفته و عده اى رد کردند. دسته سومى حيله به کار بردند که در سوره «بقره» و «نساء» و «اعراف»، به حيله آنان و داستانشان اشاره شده است. نه اين که مراد از اختلافشان در آن، قبل از تشريع آن باشد، چنانچه در بعضى روايات آمده که اول پيشنهاد شد که در هر هفته، يک روز براى عبادت تعطيل کنند. آنگاه آن روز را «جمعه» قرار دادند، و به همين خاطر اختلاف در گرفت، به خاطر رفع اختلاف، «شنبه» را قرار دادند.
و معناى آيه، اين است که: «جز اين نيست که روز سبت قرار داده شد و يا يک روز در هفته، براى عبادت تعطيل شد، به منظور تشديد و آزمايش يهود، که بعد از تشريع آن اختلاف کردند. يک دسته قبولش کردند، و يک دسته ديگر، آن را رد نمودند. دسته سوم در ظاهر به قبول آن تظاهر نموده و در خفا، براى اشتغال به ماهيگيرى حيله نمودند. پروردگار تو در روز قيامت، ميان آنان در آنچه اختلاف مى کردند، حکم خواهد نمود».
بنابر اين که معنا چنين باشد، وزان آيه، وزان آيه قبلى مى باشد که مى فرمود: «وَ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمنَا...»، که گفتيم در معناى جواب از سؤال مقدر و معطوف بر داستان نسخ است، که قبل از اين گفتگويش در ميان بود، و تقدير آن، چنين است:
اما قرار دادن «سبت» براى يهود به نفع نبود، بلکه عليه ايشان بود تا خدا امتحانشان کند و برايشان تنگ بگيرد. همچنان که نظاير اين آزمايش و به حساب چوبکارى در آنان زياد بود. چون مردمى ياغى و متجاوز و متکبر بودند.
و کوتاه سخن اين که:
آيه شريفه، ناظر به اعتراضى است که يهود بر تشريع بعضى احکام غير فطرى در دين خود و نسخ آن در اين شريعت کردند. و اگر اين مطلب را ضميمه آيه اى که قبلا در باره يهود بحث مى کرد و مى فرمود: «وَ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمنَا...» ننمود، براى اين بود که مسأله «سبت» با سنخ مسأله تحليل طيّبات و استثناء غذاهاى حرام مغاير است. قبلا هم فهميديد که آيه «وَ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا» تا جملۀ «وَ مَا کَانَ مِنَ المُشرِکِين»، که هفت آيه می باشند، کلامى است متصل و تمام، که به آيه مورد بحث متصل گشته و آن، هشتمى آن ها شده است.
از اين جا جواب اعتراضى که شده، روشن مى شود، و اعتراض اين است که: وسط قرار گرفتن داستان سبت ميان آيه «ثُمَّ أوحَينَا إلَيکَ...»، که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را به پيروى از ملت ابراهيم امر مى کند، و آيه «أُدعُ إلَى سَبِيلَ رَبِّکَ ...»، نظير فاصله شدن ميان درخت و پوست درخت است.
و حاصل جواب، اين شد که گفتيم:
آيه «ثُمَّ أوحَينَا إلَيکَ أنِ اتَّبِع مِلَّةَ إبرَاهِيمَ...»، جزء آخر سياق قبلى است، و آيه «إنَّمَا جُعِلَ السَّبتُ»، مربوط و متصل به مطالب قبل آن است. و اما آيه «أُدعُ إلَى سَبِيلَ رَبِّکَ...»، مطلب تازه اى را بيان مى کند، و آن دستور به دعوت به سوى راه خداست، به عنوان خطاب و هيچ ربطى به ملت ابراهيم و کيش وى ندارد، تا بگوييد به آيه پيروى ملت ابراهيم متصل است، و مسأله «سبت» در ميان آن دو بيگانه است، هر چند که راه خدا به عينه، همان ملت ابراهيم است، وليکن براى الفاظ حکمى است، و براى معانى حکمى ديگر. (دقت بفرمایيد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۳
وجوهى که مفسران، درباره اختلاف مذکور در آيه گفته اند
مفسران، در بيان اختلاف مذکور در آيه، اختلاف عميقى دارند:
بعضى از ايشان گفته: مراد از آن، اين است که خداوند مسأله «سبت» را گوشمالى کسانى قرار داد که با پيغمبرشان بر سر تعظيم جمعه اختلاف نموده، از آن اعراض کردند، و «شنبه» را براى خود روز عبادت گرفتند. خدا هم، همان «شنبه» را براى آنان مايه تشديد کرد.
پس بنابه گفته اين مفسّر، اختلاف مزبور قبل از جعل بوده، نه بعد از آن، و چه بسا کلمۀ «فى» را به معناى «لام» و براى تعليل دانسته و آيه را چنين معنا کرده: «اين است و جز اين نيست، که سبت قرار داده شد بر کسانى که به علت آن اختلاف کردند».
بعضى ديگر گفته اند: اختلاف به معناى مخالفت است. چون يهوديان در مسأله «سبت»، مخالفت پيغمبر خود کردند، نه اين که اختلاف کرده باشند.
عده اى ديگر گفته اند: خداوند مأمورشان کرده بود که «جمعه» را روز عبادت بگيرند، وليکن معلوم نکرده بود که «جمعه»، چه روزى است، و تعيين آن را به اجتهاد خود آنان واگذار کرده بود. آنگاه احبار ايشان (پيشوايان يهود) در تعيين آن اختلاف کردند و خدا هم هدايتشان نکرد. در نتيجه «شنبه» را براى خود تعيين نمودند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که در ميان خود در باره شأن «سبت» اختلاف کردند. بعضى گفتند: از روز «جمعه»، محترم تر است، و بعضى «جمعه» را افضل از آن دانستند. و همچنين اقوالى ديگر که ريشه همه آن ها مطالبى است که در خصوص قصه «سبت يهود» رسيده است.
و خواننده، به خوبى مى داند که هيچ يک از اين اقوال، با لفظ آيه سازگارى و آن طور که بايد انطباق ندارد، پس ناگزير بايد وجهى را که گذشت، بپذيريم.
معناى «حکمت»، «موعظه» و «مجادله»، در آیه شریفه
«ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّک بِالحِْکْمَةِ وَ الْمَوْعِظةِ الحَْسنَةِ وَ جَادِلْهُم بِالَّتى هِىَ أَحْسنُ ...»:
شکى نيست در اين که از آيه استفاده مى شود که اين سه قيد، يعنى «حکمت» و «موعظه» و «مجادله»، همه مربوط به طرز سخن گفتن است. رسول گرامى مأمور شده که به يکى از اين سه طريق دعوت کند که هر يک براى دعوت، طريقى مخصوص است، هر چند که «جدال» به معناى اخصّش، دعوت به شمار نمى رود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۴
و اما معنى «حکمت» - به طورى که در مفردات آمده، به معناى اصابه حق و رسيدن به آن، به وسيله علم و عقل است.
و اما «موعظه»، به طورى که از خليل حکايت شده، به اين معنا تفسير شده که کارهاى نيک طورى يادآورى شود که قلب شنونده از شنيدن آن بيان، رقت پيدا کند، و در نتيجه تسليم گردد.
و اما «جدال»، به طورى که در مفردات آمده، عبارت از سخن گفتن از طريق نزاع و غلبه جویى است.
دقت در اين معانى، به دست مى دهد که مراد از «حکمت» (و خدا داناتر است)، حجتى است که حق را نتيجه دهد، آن هم طورى نتيجه دهد که هيچ شک و وهن و ابهامى در آن نماند.
و «موعظه»، عبارت از بيانى است که نفس شنونده را نرم، و قلبش را به رقّت در آورد و آن، بيانى خواهد بود که آنچه مايه صلاح حال شنونده است، از مطالب عبرت آور، که آثار پسنديده و ثناى جميل ديگر آن را در پى دارد، دارا باشد.
و «جدال»، عبارت است از: دليلى که صرفا براى منصرف نمودن خصم از آنچه که بر سرِ آن نزاع مى کند، به کار برود، بدون اين که خاصيت روشنگرى حق را داشته باشد، بلکه عبارت است از اين که آنچه را که خصم خودش به تنهايى و يا او و همه مردم قبول دارند، بگيريم و با همان، ادعايش را رد کنيم.
بنابراين، اين سه طريقى که خداى تعالى براى دعوت بيان کرده، با همان سه طريق منطقى، يعنى «برهان» و «خطابه» و «جدل»، منطبق مى شود.
مراد از موعظۀ حسنه و جدال احسن، در آيه شریفه
چيزى که هست، خداى تعالى، «موعظه» را به قيد «حسنه» مقيد ساخته و «جدال» را هم به قيد «الَّتِى هِىَ أحسَن» مقيد نموده است و اين، خود دلالت دارد بر اين که بعضى از موعظه ها «حسنه» نيستند، و بعضى از جدال ها، «حَسَن» (نيکو) و بعضى ديگر أحسن (نيکوتر) و بعضى ديگر اصلا حُسن ندارند، و گرنه خداوند «موعظه» را مقيد به «حُسن» و «جدال» را مقيد به «أحسن» نمى کرد.
و بعيد نيست تعليلى که در ذيل آيه کرده و فرموده: «إنَّ رَبَّکَ هُوَ أعلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَ هُوَ أعلَمُ بِالمُهتَدِين»، وجه تقييد مذکور را روشن کند، و معنا چنين شود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۵
خداى سبحان داناتر است به حال کسانى که از دين حق گمراه گشتند، همچنان که او داناتر است به حال راه يافتگان. پس او مى داند تنها چيزى که در اين راه مفيد است، همانا «حکمت» و «موعظه» و «جدال» است، اما نه هر موعظه و جدال، بلکه مراد «موعظۀ حسنه» و «جدال أحسن» است.
اعتبار صحيح هم، اين معنا را تأييد مى کند. براى اين که راه خداى تعالى، اعتقاد حق و عمل حق است، و پُُر واضح است که دعوت به حق، به وسيله موعظه، مثلا از کسى که خودش به حق عمل نمى کند و به آنچه موعظه مى کند، متعظ نمى شود، هرچند به زبان، دعوت به حق است، ولى عملا دعوت به خلاف حق است.
همچنين دعوت به حق، به وسيله مجادله با مسلّمات کاذب خصم، هرچند اظهار حق است، وليکن چنين مجادله اى، احياء باطل نيز هست. و يا مى توانى بالاتر از اين بگويى و آن، اين است که: چنين مجادله اى، احياء حق است، با کشتن حقى ديگر. مگر اين که منظور از چنين مجادله اى، صرف مناقضه باشد، نه احياء حق.
از اين جا روشن مى شود که» حُسن موعظه، از جهت حُسن اثر آن، در احياء حق مورد نظر است، و حُسن اثر، وقتى است که واعظ خودش به آنچه وعظ مى کند، متعظ باشد. و از آن گذشته، در وعظ خود آن قدر حُسن خُلق نشان دهد که کلامش در قلب شنونده مورد قبول بيفتد. قلب با مشاهده آن خُلق و خوى، رقّت يابد و پوست بدنش جمع شود و گوشش آن را گرفته و چشم در برابرش خاضع شود.
و اگر از راه «جدال» دعوت مى کند، بايد که از هر سخنى که خصم را بر ردّ دعوتش تهييج مى کند و او را به عناد و لجبازى واداشته، بر غضبش اندازد، بپرهيزد و مقدمات کاذب را، هرچند که خصم راستش بپندارد، به کار نبندد. مگر همان طور که گفتيم، جنبۀ مناقضه داشته باشد.
و نيز بايد از بى عفّتى در کلام و از سوء تعبير اجتناب کند و به خصم خود و مقدسات او توهين ننمايد و فحش و ناسزا نگويد، و از هر نادانى ديگرى بپرهيزد. چون اگر غير اين کند، درست است که حق را احياء کرده، اما همان طور که فهميديد، با احياء باطل و کشتن حقى ديگر، احياء کرده است. و «جدال»، بیشتر از موعظه، احتياج به حُسن دارد، و به همين جهت، خداوند، «موعظه» را مقيد کرده به «حُسن»، ولى «جدال» را مقيد نمود به «أحسن» (بهتر).
دلیل ترتيب در ذکر «حکمت» و «موعظه» و «جدال»، در آيه شریفه
اين را هم بگوييم که: ترتيب در «حکمت» و «موعظه» و «جدال»، ترتيب به حسب افراد است. يعنى از آن جايى که تمامى مصاديق و افراد حکمت خوب است، لذا اول آن را آورد، چون «موعظه»، دو قسم بود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۶
يکى خوب و يکى بد. و آن که بدان اجازه داده شده، «موعظه خوب» است، لذا دوم آن را آورد. و چون «جدال»، سه قسم بود: يکى بد، يکى خوب، يکى خوبتر، و از اين سه قسم، تنها قسم سوم مجاز بود، لذا آن را سوم ذکر کرد.
و آيه شريفه، از اين جهت که کجا «حکمت»، کجا «موعظه»، و کجا «جدال أحسن» را بايد به کار برد، ساکت است و اين، بدان جهت است که تشخيص موارد اين سه، به عهدۀ خود دعوت کننده است. هر کدام حُسن اثر بيشترى داشت، آن را بايد به کار بندد.
و ممکن است که در موردى، هر سه طريق به کار گرفته شود، و در مورد ديگرى، دو طريق و در مورد ديگرى، يک طريق، تا ببينى حال و وضع مورد، چه اقتضايى داشته باشد.
اين را گفتيم تا معلوم شود اين که بعضى پنداشته اند که ظاهر آيه، امر به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است به اين که در همه موارد، هر سه طريق را به کار گيرد، صحيح نيست. زيرا آيه دلالت ندارد بر اين که نسبت به همه موارد و همه مدعوين، بايد هر سه طريق را به کار بست. بله در تمامى و مجموع همه مدعوين، البته هر سه طريق به کار مى رود.
و نيز تا فساد گفتار بعضى ديگر روشن شود که گفته اند: ترتيب در سه طريق مذکور در آيه، ترتيب به حسب فهم مردم و استعداد پذيرفتن حق است. بعضى از خواص که داراى دل هايى نورانى و قوى و با استعدادند و حقايق عقلى را زود مى پذيرند و زود و به شدت در برابر مبادى عالى مجذوب گشته، با علم و يقين الفت و انس زيادى دارند، دعوتشان بايد از راه «حکمت»، يعنى برهان صورت گيرد.
و بعضى عوام هستند که دل هاى تاريک و استعدادى ضعيف داشته و الفتشان بيشتر با محسوسات است، و دلبستگى شان، بيشتر با رسوم و عادات است. چنين کسانى سر و کارى با برهان نداشته، و آن را نمى پذيرند، ولى معاند با حق هم نيستند. اين گونه اشخاص را بايد با «موعظۀ حسنه»، به راه آورد.
بعضى ديگر معاند و لجبازند. باطل را سرمايه خود کرده و مى خواهند با آن، حق را سرکوب نمايند و از راه مکابره و لجبازى، با دهن هايشان، نور خدا را خاموش نمايند. مردمى هستند که آراى باطل در دل هايشان رسوخ نموده، تقليد از مذهب هاى خرافى نياکان و اسلاف بر آنان چيره گشته، ديگر نه برهان، آنان را به سوى حق هدايت مى کند و نه موعظه سوقشان مى دهد. اين دسته اند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مأمور شده از راه «مجادله»، آنان را دعوت کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۷
وجه فساد اين تفسير، اين است که: هرچند وجهى دقيق است، وليکن اين نتيجه را نمى دهد که هر طريق، مختص به کسانى باشد که مناسب آن طريق اند. زيرا گاه مى شود که موعظه و مجادله در خواص هم اثر مى گذارد، همچنان که گاهى در معاندين هم مؤثر می افتد، و گاه مى شود که مجادله به نحو احسن، در باره عوام که الفتشان همه با رسوم و عادات است نيز، مؤثر مى شود. پس نه در لفظ آيه دليلى بر اين اختصاص داريم، و نه در خارج و واقع امر.
و نيز اين را گفتيم تا فساد گفتار بعضى ديگر روشن شود که گفته اند: مجادله به نحو احسن، اصلا دعوت نيست، بلکه غرض از آن، چيز ديگرى است مغاير با دعوت و آن، صرف اقناع دشمن و ساکت نمودن او است، تا ديگر نپندارد که سرمايه اى علمى دارد، و نتواند با حق بجنگد.
صاحب اين حرف، سپس گفته: و لذا مى بينيم که مسأله «جدال» در آيه شريفه، عطف به آن دو نشده و نفرموده: «أُدعُ إلَى سَبِيلِ رَبِّکَ بِالحِکمَةِ وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَة وَ الجِدَالِ الأحسن»، بلکه سياق را به هم زده و جدال را در سياقى ديگر آورده و فرموده: «وَ جَادِلهُم بِالَّتِى هِىَ أحسَن».
وجه فساد اين حرف، اين است که:
گوينده آن، از حقيقت قياس جدلى غفلت ورزيده. زيرا قانع و ساکت نمودن خصم، هرچند نتيجه قياس جدلى است، ليکن اين نتيجه دائمى نيست. چه بسا اتفاق مى افتد اين قياس جدلى، از مقدماتى که مقبول و يا مسلّم خصم است، مرکب مى شود و منظور از آن، ساکت نمودن او نيست. مانند قياس هاى جدلى در امور عملى و علوم غير يقينى، از قبيل فقه و اصول و اخلاق و فنون ادبيات، و مراد، الزام و اسکات هم نيست.
علاوه بر اين، اسکات و الزام هم، در جاى خود، به قدر خود دعوت است، همان طور که موعظه دعوت است، تنها صورت آن دو تفاوت مى کند. بله اين را قبول داريم که اگر قرآن کريم، «مجادله» به نحو «احسن» را عطف بر آن دو نکرد، و به خاطر آن سياق را عوض نمود که در «مجادله»، معنايى از منازعه و غلبه بر خصم خوابيده است.
«وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَ لَئن صبرْتمْ لَهُوَ خَيرٌ لِلصَابرِينَ»:
در مفردات گفته است: «عقوبت» و «عقاب» و «معاقبه»، تنها در مورد عذاب به کار مى رود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۸
و اصل در معناى «عقوبت»، همان «عقب» است که به معناى پاشنه پاى آدمى و دنباله هر چيزى است، و «عاقبت امر»، آن نتايجى است که در آخر هر چيزى و دنبالش مى آيد. و کلمه «تعقيب»، به معناى آوردن چيزى در دنبال چيز ديگرى است، و «معاقبت غير»، اين است که دنبال عملى که او کرد و تو را ناراحت ساخت، عملى کنى که او را ناراحت بسازد، که اين معنا با معناى مجازات و مکافات منطبق است.
پس اين که فرمود: «وَ إن عَاقَبتُم فَعَاقِبُوا بِمِثلِ مَا عُوقِبتُم»، به طورى که از سياق بر مى آيد، خطابش به مسلمين است و لازمه اش، اين است که: مراد از «معاقبت»، مجازات مشرکان و کفار باشد. و مراد از جملۀ «عُوقِبتُم بِهِ»، عقابى باشد که کفار به مسلمانان کرده اند که چرا به خدا ايمان آورده ايد، و چرا خدايان ما را رها کرده ايد؟
و معناى آيه، اين مى شود که: اگر خواستيد کفار را به خاطر اين که شما را عقاب کرده اند، عقاب کنيد، رعايت انصاف را بکنيد، و آن گونه که آن ها شما را عقاب کرده اند، عقابشان کنيد، نه بيشتر.
و معناى جملۀ «وَ لَئِن صَبَرتُم لَهُوَ خَيرٌ لِلصَّابِرِين»، اين است که اگر بر تلخى عقاب کفار بسازيد و در مقام تلافى بر نيایيد، براى شما بهتر است. چون اين صبر شما، در حقيقت، ايثار رضاى خدا و اجر و ثواب او بر رضاى خودتان و تشفى قلب خودتان است. در نتيجه، عمل شما خالص براى وجه کريم خدا خواهد بود. علاوه بر اين، «گذشت»، کار جوانمردان است، و آثار جميلى در پى دارد.
فضيلت صبر بر آزار مشرکان
«وَ اصبِرْ وَ مَا صَبرُک إِلّا بِاللَّهِ ...»:
در اين جمله، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را امر به صبر داده، بشارتش مى دهد که اين نيرو و توانايى که بر صبر دارد و مى تواند اين همه تلخى ها را در راه خدا بچشد، از خداى تعالى است.
آرى، هر امرى وقتى قابل امتثال است که مأمور، قدرت بر امتثال آن را داشته باشد. خداى تعالى، بعد از امر به صبرش، خاطرنشان مى سازد که قدرت بر اين صبر دارى، چون حول و قوّۀ تو، همه از پروردگار توست. پس در اين که فرمود: «وَ مَا صَبرُکَ إلّا بِاللّهِ»، اشاره به همين است که غم مخور، خدا تو را بر چنين صبرى نيرو داده است.
« وَ لَا تَحزَن عَلَيهِم » - يعنى: به حال کفار غم مخور که چرا کافر شدند. تفسير اين معنا، سابقا در همين سوره و در غير اين سوره گذشت.
« وَ لَا تَکُ فِى ضَيقٍ مِمَّا يَمکُرُونَ » - ظاهرا مقصود از اين که فرمود «در تنگى مباش»، اين است که از مکر ايشان حوصله ات به سر نرود. آن هم نه اين که بخواهد بفرمايد، در آينده تنگ حوصلگى مکن، بلکه حال و آينده و يا تنها حال منظور است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳۹
«إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوا وَّ الَّذِينَ هُم مُحْسِنُونَ»:
از اين تعبير استفاده مى شود که «تقوا» و «احسان»، هر يک سبب مستقلى براى موهبت نصرت الهى و ابطال مکر دشمنان دين و دفع کيد آنان هستند. پس مى توان گفت که اين آيه، جملۀ «وَ لَا تَکُ فِى ضَيقٍ مِمَّا يَمکُرُون» را تعليل مى کند و وعده نصرت مى دهد.
و اين سه آيه، از نظر مضمون، شباهتشان به آيات مدنى بيشتر از شباهت به آيات مکى است، و رواياتى هم از طريق شيعه و هم از طريق سنّى وارد شده که اين آيات در هنگام مراجعت از «أُحُد» نازل شد و به زودى در بحث روايتى، إن شاء الله خواهد آمد. هرچند که ممکن است اتصال آن ها را به ماقبلش توجيه نمود، چنان که بعضى از مفسران توجيه کرده اند.
چيزى که در اين جا تذکرش لازم است، اين است که: آيه شريفه اى که قبل از اين سه آيه بود، نسبت به غرض سوره از اين سه آيه جامع تر بود، و آيات اين سوره، با چشم پوشى از آيه «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا...» و آيه «مَن کَفَرَ بَعدَ إيمَانِهِ» تا آخر چند آيه، و آيه «وَ إن عَاقَبتُم» تا آخر سوره، سياق واحد و متصلى دارند.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً...»، از امام «عليه السلام» نقل کرده که فرمود:
«اين آيه در باره قومى نازل شد که نهرى داشتند به نام نهر «ثرثار»، و بلاد ايشان به خاطر داشتن آن، بلادى سبز و خرم و پر درآمد بود، به طورى که با خمير، استنجا و خود را تطهير مى کردند، و مى گفتند: خمير نرمتر است و بدن ما را اذيت نمى کند. همين کفران به نعمت خدا و استخفاف به آن، باعث شد که خدا نهر «ثرثار» را خشکانيد، خشکسالى کارشان را به جايى رسانيد که همان خمير خشکيده ها را جمع آورى نموده خوردند و بلکه بر سر تقسيم آن دعوا راه انداختند.
مؤلف: اين روايت را کافى نيز، به سند خود، از عمرو بن شمر، از ابى عبدالله «عليه السلام»، به طور مفصل آورده، و عياشى هم، آن را از حفص و زيد شحام، از آن جناب نقل کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۴۰
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از انس بن مالک روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: هيچ بنده اى نيست که امتى به نفع او شهادت دهد، مگر آن که خدا آن شهادت را قبول مى کند، و امت از يک نفر به بالا است. چون خداى تعالى فرموده: «إنّ إبرَاهِيمَ کَانَ أُمّةً قَانِتاً لِلّهِ حَنِيفاً وَ لَم يَکُ مِنَ المُشرِکينَ».
مؤلف: در تفسير آيات شهادت مطالبى گذشت که با اين حديث ارتباط دارد.
و در تفسير عياشى، از سماعة بن مهران روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: روزگارى بود که در تمام روى زمين جز يک نفر خدا را پرستش نمى کرد، و اگر غير او فرد ديگرى بود، خداوند در آيه «إنَّ إبرَاهِيمَ کَانَ أُمّةً قَانِتاً لِلّهِ حَنِيفاً وَ لَم يَکُ مِنَ المُشرِکِين» او را هم اضافه مى کرد. پس از مدتى خدا او را با پديد آوردن اسماعيل و اسحاق مأنوس نموده، سه نفر شدند.
مؤلف: اين روايت را، کافى هم، به سند خود، از سماعة، از عبد صالح نقل کرده است.
و در الدرّ المنثور است که شافعی و بخاری و مسلم، از ابوهریره روایت آورده اند که رسول خدا «صلی الله علیه و آله» فرمود:
ماییم آخرون سابقون در روز قیامت، جز این که سابقون اوّلون قبل از ما دارای کتاب شدند، و ما بعد از ایشان صاحب کتاب شدیم. آنگاه همین روز جمعه بود که بر ایشان واجب شد تا آن را روز تعطیل و عبادت قرار دهند، ولی در بارۀ آن اختلاف کردند، و خداوند هدایت به سوی آن را به ما موهبت فرمود، مردم هم تابع ما هستند، یهود فردا و نصارا، پس فردا.
مؤلف: مثل این روایت از احمد و مسلم، از ابوهریره و حذیفه، از رسول خدا «صلی الله علیه و آله» نقل شده، ولی در تفسیر آیه وارد نشده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۴۰
و نیز در آن کتاب است که ابن مردویه، از ابی لیلی اشعری روایت کرده که گفت: رسول خدا «صلی الله علیه و آله» فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۴۱
به اطاعت پیشوایان تمسک جویید و مخالفت نورزید، زیرا اطاعت آنان، اطاعت خدا است، و معصیتشان، معصیت خدا است. چون خدا مرا مبعوث کرده تا با حکمت و موعظۀ حسنه به سویش دعوت کنم. پس هر که با من در این دعوت مخالفت کند، از هالکین خواهد بود، و ذمّۀ خدا و رسول از او بری است و هر کسی در کاری ولیّ امر شما شد، به غیر آنچه من دعوت می کنم، عمل نماید، لعنت خدا و ملائکه و همه مردم بر او باد.
و در تفسیر قمی، در ذیل آیه: «وَ جَادِلهُم بِالّتِی هِیَ أحسَن»، از امام نقل کرده که فرمود: جدال أحسن، «قرآن» است.
و در کافی، از علی بن ابراهیم، به سند خود، از عمرو زبیری، از امام صادق «علیه السلام» روایت کرده که در ذیل آیه: «أُدعُ إلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالحِکمَةِ وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَ جَادِلهُم بِالَّتِی هِیَ أحسَن» فرمود: به قرآن.
مؤلف: ظاهر این روایت این است که تفسیر جملۀ «بالّتی هی أحسنُ» باشد. و حاصلش این می شود که جدال احسن را باید از قرآن آموخت، که ادب خدا در آن نشان داده شده.
و در تفسیر عیاشی، از حسن بن حمزه روایت شده که فرمود: من از امام صادق «علیه السلام» شنیدم که می فرمود:
وقتی رسول خدا «صلی الله علیه و آله» دید که بر سرِ حمزة بن عبدالمطلب چه آوردند، گفت: خدایا! حمد مخصوص توست و شکایت هم به سوی توست، و تویی یاور بر آنچه من می بینم.
آنگاه فرمود: اگر قدرت به دستم بیفتد و بر دشمن ظفر پیدا کنم، مُثله اش می کنم و مثله می کنم. در این جا بود که این آیه شریفه نازل شد: «وَ إن عَاقَبتُم فَعَاقِبُوا بِمِثلِ مَا عُوقِبتُم بِهِ وَ لَئِن صَبَرتُم لَهُوَ خَیرٌ لِلصَّابِرِین».
رسول خدا «صلی الله علیه و آله» عرض کرد: پروردگارا! صبر می کنم، صبر می کنم.
و در الدرّ المنثور است که ابن منذر و طبرانی و ابن مردویه و بیهقی در دلائل، از عباس روایت کرده اند که گفت:
رسول خدا «صلی الله علیه و آله» در روزی که حمزه شهید و مُثله شد، فرمود: اگر به قریش ظفر یافتم، هفتاد نفرشان را مُثله می کنم. در این جا بود که خدای تعالی، این آیه را نازل فرمود: «و إن عَاقَبتُم...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۴۲
رسول خدا «صلی الله علیه و آله» عرض کرد: پروردگارا! صبر می کنم. پس صبر کرد و از آن پس، مُثله کردن را ممنوع نمود.
مؤلف: در این معنا، از ابیّ بن کعب و ابوهریره و غیر آن دو، از رسول خدا «صلی الله علیه و آله» نیز روایاتی آمده.
«پایان یافت، و لِلّهِ الحَمدُ»
رده:تفسیر المیزان