تفسیر المیزان

وجوه گفته شده در معناى آيه: «مَن کَانَ يَظُنُّ أن لَن يَنصُرَهُ اللهُ...» «مَن کانَ يَظُنُّ أَن لَّن يَنصُرَهُ اللَّهُ فى الدُّنْيَا وَ الآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسبَبٍ إِلى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطعْ فَلْيَنظُرْ هَلْ يُذْهِبنَّ کَيْدُهُ مَا يَغِيظ»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «سبب»، به معناى هر چيزى است که با آن و به وسيله آن، چيز ديگرى را به دست مى آورند و به همين جهت است که طناب را «سبب» مى گويند (که به وسيله آن، آب از چاه بيرون مى آورند). و طريق را «سبب» مى گويند (چون به وسيله آن به مقصد مى رسند) و درب را «سبب» مى گويند (چون به وسيله آن وارد خانه مى شوند). و مراد خداى تعالى از «سبب» در اين آيه، همان معناى اول، يعنى طناب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۶ کلمۀ «قطع» به معناى بريدن و از جمله معانى آن اختناق است و گويا از اين باب اختناق را قطع مى گويند، که مستلزم قطع نفس است. مفسران گفته اند: ضمير در «لَن يَنصُرَهُ اللّهُ» به رسول خدا بر مى گردد. چون مشرکان مکه مى پنداشتند دينى که وى آورده، دروغى و نوظهور است که اساس محکمى ندارد و به همين جهت دعوتش منتشر نمى شود، و نزد خدا هم منزلتى ندارد تا او پشتيبانش باشد. ولى وقتى که آن جناب به مدينه مهاجرت فرمود و خدا نصرتش داد و دينش عالَمگير شد و آوازه اش همه جا پيچيد، اين حادئه غيرمنتظره، سخت ايشان را به خشم آورد. لذا خدا در اين آيه، ايشان را نکوهش کرده و اشاره مى کند که ياور او، خدا است و چون ياور او خداست، خشم ايشان پايان نمى پذيرد و لو خود را خفه کنند. پس نقشه هاى ايشان هم اثرى نخواهد داشت. و معناى آيه، اين است که: هر که از مشرکان خيال کند که خدا او را يارى نمى کند و در دنيا نام پيغمبر خود را بلند نمى کند و دين او را گسترش نمى دهد و در آخرت او را مشمول مغفرت و رحمت خود نمى گرداند و گروندگان به وى را نيز وا مى گذارد، آنگاه به خاطر همين خيال وقتى مى بيند که خدا او را يارى کرده، دچار خشم مى شود، چنين کسى طنابى بگيرد و با آن به بلندى برود - مثل کسى که با طناب به درخت بلندى بالا مى رود - آنگاه با همان طناب خود را خفه کند. بعد ببيند آيا کيد و حيله اش، خشمش را مى نشاند، يا خير؟ و اين معنا، معناى خوبى است که سياق آيات قبلى، و نزول اين سوره به اندک مدتى بعد از هجرت، يعنى در ايامى که مشرکان هنوز قدرت و شوکت خود را داشتند، آن را تأييد مى کند. ولى بعضى از مفسران گفته اند که: ضمير مذکور به کلمۀ «مَن» بر مى گردد، و معناى قطع هم، قطع مسافت و بريدن راه است. و مقصود از «مدّ سبب به سوى آسمان»، بالا رفتن به آسمان به منظور ابطال حکم خدا است. و معناى آيه اين است که: کسى که مى پندارد که خدا در دنيا و آخرت ياری اش نمى کند، به آسمان بالا رود و آنگاه مسافت را بپيمايد، و سپس ببيند آيا کيد و مکرش، حکم خداى را که مايه خشم او شده، از بين مى برد، يا نه؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۷ و اين حرف صحيح نيست و شايد مقصودشان اين باشد که مراد از آيه شريفه اين باشد که بفرمايد: بر هر انسانى لازم است که در امور دنيا و آخرت خود اميدوار خدا باشد، و اگر اميدوار او نباشد و خيال کند که خدا او را يارى نمى کند و به خاطر همين خيال دچار غيظ شود، پس هر نقشه که مى تواند بريزد که نقشه اش، سودى به حالش نخواهد داشت. بعضى ديگر گفته اند که: ضمير مذکور به موصول بر مى گردد، همچنان که در قول سابق به آن بر مى گشت. و مراد از «نصرت»، رزق است. وقتى مى گويند: «أرضٌ مَنصُورَة»، معنايش زمين باران ديده است، و معناى آيه، همان معنايى است که در قول سابق گذشت. چيزى که هست، قول دومى از قول سابق به اعتبار عقلى، نزديک تر و بهتر است، ليکن اشکالى بر هر دو قول متوجه است و آن، اين است که لازمه هر دو قول اين است که آيه شريفه متصل به آيات قبلش نباشد. اشکال ديگر اين که: اگر اين دو قول صحيح بود، جا داشت بفرمايد: «مَن ظَنَّ أن لَن يَنصُرَهُ اللّهُ...»، نه اين که بفرمايد: «مَن کَانَ يَظُنُّ». زيرا تعبير دومى که در قرآن آمده، استمرار ظن در گذشته را مى رساند و همين تعبير، مؤيد قول اول است. «وَ کذَلِک أَنزَلْنَاهُ آيَاتِ بَيِّنَاتٍ وَ أَنَّ اللَّهَ يَهْدِى مَن يُرِيدُ»: در سابق مکرر گذشت که کلمۀ «کَذَالِکَ: اين چنين»، از باب تشبيه کلى به فرد است، با اين که فرد مصداق کلى است، ولى به اين اعتبار که ميان کلى و فرد تباين فرض شده باشد، و اين اعتبار به خاطر اين است که بفهماند حکم جارى در فرد مفروض در ساير افراد نيز جريان دارد. مثل کسى که به حسن و جواد که مشغول صحبت کردن و قدم زدن هستند، اشاره کرده بگويد: انسان بايد اين طور باشد. يعنى حکم و طريقه حرف زدن و تکلم که در اين دو نفر جريان دارد، بايد در همه جريان يابد. پس معناى آيه اين مى شود که: ما قرآن را در حالى که آياتى روشن و واضح الدلاله است، نازل کرديم، همچنان که آيات سابقه بر اين سوره نيز واضح بود. جملۀ «وَ أنَّ اللّهَ يَهدِى مَن يُرِيدُ»، خبرى است براى مبتداى حذف شده، و تقدير آن «وَ الأمرُ أنَّ اللّهَ يَهدِى مَن يُرِيدُ» است، و معنايش اين است که مطلب از اين قرار است که خدا هر که را بخواهد هدايت مى کند، و اما کسى که او نخواهد، هدايت کند، ديگر هدايت کننده اى برايش نخواهد بود. پس صرف اين که آيات الهى بينات واضحه الدلاله هستند، در هدايت شنونده کافى نيست، مگر آن که خدا بخواهد هدايتش کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۸ بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ مذکور، عطف است بر ضمير در «أنزَلنَاهُ» و تقدير کلام «وَ کَذَلِکَ أنزَلنَا أنَّ اللّهَ يَهدِى مَن يُرِيدُ» است، ولى وجه اول صدر و ذيل آيه را بهتر متصل مى سازد، و اين خود روشن است. بحث روايتى در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ يَتَّبُعُ کُلَّ شَيطَانٍ مَرِيد» فرموده: «مَرِيد»، به معناى خبيث است. و در الدر المنثور است که: ابن ابى حاتم، از ابى زيد روايت کرده که در ذيل آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِى اللّه بِغَيرِ عِلمٍ» گفته: اين آيه، درباره «نضر بن حارث» نازل شد. مؤلف: اين روايت را، الدر المنثور، از ابن جرير و ابن منذر، از ابن جريح نيز روايت کرده. و ظاهرا منظور وى تطبيق «نضر بن حارث» با عنوان کلى آيه است، همان طور که روش راويانى که متعرض اسباب نزول شده اند، همين است که به جاى اين که بگويند: فلان مورد، يکى از مصاديق آيه است، مى گويند: آيه درباره فلان مورد نازل شده. و بنابراين، گفتار مجاهد که گفته است آيه بعدى که مى فرمايد: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِى اللّه بِغَيرِ عِلمٍ وَ لَا هُدىً» درباره نضر بن حارث نازل شده، از روايت گذشته بهتر است. چون شخص مزبور، از معاريف قوم خود بوده، و آيه دوم همان طور که گفتيم، درباره بزرگان ضلالت و پيشوايان کفر، و آيه اول درباره پيروان ايشان است. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «مُخَلَّقَة وَ غَيرِ مُخَلَّقَة»، از امام «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: «مُخَلّقَة»، جنين کامل الخلقه است، و «غَيرِ مُخَلّقة»، جنينى است که ناقص سقط شود. و در الدر المنثور است که احمد، بخارى، مسلم، ابو داوود، ترمذى، نسايى، ابن ماجه، ابن منذر، ابن ابى حاتم، و بيهقى - در کتاب شعب الايمان - از عبداللّه بن مسعود روايت کرده اند که گفت: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۹ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که پيغمبرى صادق و مصدق است، براى ما صحبت کرد که خلقت هر يک از شما در شکم مادر، بعد از چهل روز در حالى که نطفه است، شروع مى شود و به صورت علقه در مى آيد. چهل روز هم علقه است، آنگاه به صورت مضغه در مى آيد. چهل روز هم مضغه است، آنگاه خداوند فرشته خود را مى فرستد تا در آن نفخ روح کند و دستور مى دهد تا مقدر او را در چهار جهت بنويسد: يکى رزق، دوم اجل و مدت عمر، سوم عمل، چهارم سعادت و شقاوت. به آن خدايى که غير او خدايى نيست، بعضى از شما عمل اهل بهشت را انجام مى دهد تا جايى که ميان او و بهشت بيش از يک ذراع فاصله نماند، ولى آن نوشته از عمل او پيشى گرفته، کار خود را مى کند و با ارتکاب چند عمل از اعمال اهل دوزخ او را دوزخى مى کند. و بعضى از شما عمل اهل جهنم را مرتکب مى شود، تا جايى که ميان او و آتش دوزخ بيش از يک ذراع فاصله نماند، ولى آن نوشته از عمل او پيشى گرفته، کار خود را مى کند. يعنى او را موفق به چند عمل از اعمال اهل بهشت مى سازد و به همان وسيله او را بهشتى مى کند. مؤلف: اين روايت به طرق ديگرى نيز از ابن مسعود، ابن عباس، انس و حذيفه بن اسيد روايت شده. البته در متن آن ها اختلاف هست. در بعضى از آن ها - يعنى روايت ابن جرير از ابن مسعود - آمده که به فرشته گفته مى شود: راه بيفت به سوى امّ الکتاب و از روى آن کتاب، نسخه اى از اوصاف اين نطفه بردار. پس فرشته نزد امّ الکتاب مى رود و از آن کتاب، از مطالبى که درباره آن نطفه است، نسخه برداشته، تمامى صفات آن را مى گيرد... از طرق شيعه، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» نيز قريب به اين مضمون رواياتى رسيده، مانند آن روايتى که در قرب الاسناد حميرى، از احمد بن محمد، از احمد بن ابى نصر، از حضرت رضا «عليه السلام» نقل شده که در آن آمده: پس همين که چهار ماهش تمام شد، خداى تبارک و تعالى، دو فرشته خلاق مى فرستد تا او را صورتگرى کنند و رزق و مدت عمرش، و شقاوت و سعادتش را بنويسند... ما در تفسير اول سوره «آل عمران»، حديث کافى، از امام باقر «عليه السلام» را که درباره تصوير جنين و نوشتن مقدرات او است، نقل کرديم، و در آن داشت که آن دو ملک، تمامى مقدرات آن طفل را از روى لوحى که در پيشانى مادرش مى خورد، نسخه برداشته و در آخر هر مقدرى که مى نويسند، شرط مى کنند که اگر بدائى حاصل نشود و گرنه اين مقدر تغيير مى کند... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۰ و در اين معنا، روايات ديگرى نيز هست و مقتضاى اين حديث و هر حديثى که بدين معنا باشد، اين است که: هر مقدرى که براى کودک نوشته مى شود، قابل تغيير است، همچنان که مقتضاى روايات وارده از طرف اهل سنت که گذشت، خلاف اين معنا است، ولى به هر حال، منافاتى ميان اين دو مدلول نيست. براى اين که براى هر چيز - و از آن جمله براى آدميان - بهره اى از لوح محفوظى است که هرگز دچار تغيير و تبديل نمى شود و نيز بهره اى از لوح محو و اثبات دارد، که قابل تغيير و تبديل هست. و بنابراين، قضاهاى رانده شده، دو نوع است: قضاى حتمى و غير حتمى، که خداى تعالى، درباره آن دو فرموده: «يَمحُوا اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ وَ عِندَهُ أُمّ الکِتَاب». و ما، در گذشته، گفتارى پيرامون معناى قضا گذرانديم و در آن جا روشن کرديم که «لوح قضا» هرچه باشد، با نظام عليت و معلوليت منطبق است، که به دو سلسله منحل مى شود: يکى سلسله علل تامه و معلولات آن ها که هيچ قابل تغيير و تبديل نيست. و ديگرى سلسله علل ناقصه و معلول هاى آن، که اين سلسله تغيير و تبديل مى پذيرد. و گويا طايفه اول از روايات، به قضاهاى حتمى جنين و دسته دوم به قضاهاى غير حتمى او اشاره مى کنند، و ما اين معنا را نيز توضيح داديم که حتميت قضا، منافاتى با اختياريت افعال آدمى ندارد، که خواننده عزيز بايد متوجه اين نکته باشد. و در کافى، به سند خود، از سلام بن مستنير روايت کرده که گفت: از امام ابوجعفر «عليه السلام»، از معناى آيه «مُخَلَّقَة وَ غَيرِ مُخَلَّقَة» پرسش نمودم. فرمود: «مُخَلَّقَة» عبارتند از: همان ذرّه هايى که خدا در پشت آدم قرار داده و از آن ها پيمان گرفته و سپس به پشت مردان و رحم زنان روانشان کرد و آنان همان افرادى از انسان هايند که به دنيا مى آيند تا از آن پيمان پرسش شوند. و اما «غير مُخَلّقة» عبارتند از: هر انسانى که خداوند در هنگام خلقت ذرّه در پشت آدم قرارشان نداد و در نتيجه يا به صورت نطفه هدر رفته از بين مى روند، يا اگر هم صورت انسانى به خود بگيرند، هنوز به کمال نرسيده و قبل از نفخ روح سقط مى شوند. مؤلف: در گذشته، يعنى در بحث روايتى که در ذيل آيه «ذَر»، در سوره «اعراف» عنوان کرديم، توضيحى براى اين حديث گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۱ و در تفسير قمى، به سند خود، از على بن مغيره، از امام صادق، از پدر بزرگوارش نقل کرده که فرمود: وقتى آدمى به سن صد سالگى رسد، به «أرذَلِ العُمُر» رسيده است. مؤلف: در تفسير سوره «نحل»، در ذيل آيه هفتم، پاره اى روايات در اين معنا ذکر کرديم. چند روايت در ذيل آيه: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَعبُدُ اللهَ عَلى حَرفٍ» و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم و ابن مردويه، به سند صحيح، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: مردمى از اعراب بودند که نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى آمدند و اسلام مى آوردند، و چون به ديار خود بر مى گشتند، اگر آن سالشان، سال پر باران و پر حاصل و پر نتاج مى بود، مى گفتند: دين ما، دين صالحى است و به آن تمسک مى کردند. و اگر آن سالشان، سال بى باران و قحطى و مصيبت زا مى بود، مى گفتند: اين دين که ما اختيار کرديم، هيچ خير و برکتى ندارد، و بدين جهت بود که آيه شريفه «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَعبُدُ اللّهَ عَلَى حَرفٍ» نازل شد. مؤلف: اين معنا به غير اين، از طريق ابن عباس نيز روايت شده. و در کافى، به سند خود، از زراره، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب، از معناى کلام خداى عزوجل پرسيدم که مى فرمايد: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَعبُدُ اللّهَ عَلى حَرفٍ» فرمود: بله مردمى هستند که خدا را به يگانگى مى پرستند و از پرستش غير خدا دست بر مى دارند و از شرک بيرون مى شوند، ولى نمى دانند که محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، رسول خدا است. اين ها، کسانى هستند که خدا را به يک طرف مى پرستند. يعنى با شک در نبوت محمّد و حقانيت آنچه آورده، و مى گويند: ما صبر مى کنيم، ببينيم اموالمان زياد مى شود و عافيت در بدن و فرزند مى يابيم، يا نه. اگر اموالمان زياد شد و خود و فرزندانمان قرين عافيت شديم، آن وقت مى فهميم که اين مرد صادق، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و اما اگر نشد، به دين سابق خود بر مى گرديم. لذا خداى تعالى درباره آنان مى فرمايد: «فَإن أصَابَهُ خَيرٌ اطمَأنَّ بِه». يعنى اگر عافيتى در دنياى خود يافت، به آن دين اطمينان مى يابد، «وَ إن أصَابَتهُ فِتنَةٌ»، يعنى اگر دچار بلايى در خود شد «انقَلَبَ عَلَى وَجهِهِ»، با شک خود به سوى شرک قبلی اش بر مى گردد، «خَسِرَ الدُّنيَا وَ الآخِرَة ذَلِکَ هُوَ الخُسرَانُ المُبِينُ * يَدعُوا مِن دُونِ اللّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَ مَا لَا يَنفَعُهُ». فرمود: مقصود از «انقلاب»، همين است که مشرک مى شود، و غير خدا را مى خواند و مى پرستد... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۲ مؤلف: اين روايت را صدوق، در کتاب توحيد خود، با مختصر اختلافى نقل کرده. و در الدر المنثور است که فاريابى، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که در ذيل آيه «مَن کَانَ يَظُنُّ أن لَن يَنصُرَهُ اللّهُ» گفته: يعنى کسى که بپندارد که خدا، محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را در دنيا و آخرت يارى نمى کند، «فَليَمدُد بِسَبَبٍ إلَى السَّمَاء»، يعنى طنابى به سقف خانه خود بياويزد، «ثُمّ ليَقطَع»، پس ‍خود را خفه کند تا بميرد. مؤلف: هرچند اين حرف تفسيرى است از ابن عباس، وليکن در حقيقت معناى شأن نزول را در بر دارد و به همين جهت ما آن را نقل کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۳ آيات ۱۷ - ۲۴ سوره حج إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ الصّابِئِينَ وَ النَّصارَى وَ الْمَجُوس وَ الَّذِينَ أَشرَکوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَئٍ شهِيدٌ(۱۷) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسجُدُ لَهُ مَن فى السّمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الجِْبَالُ وَ الشجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَاب وَ مَن يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّکْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ (۱۸) هَذَانِ خَصمَانِ اخْتَصمُوا فى رَبّهِمْ فَالَّذِينَ کفَرُوا قُطِّعَت لهَُمْ ثِيَابٌ مِن نَّارٍ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الحَْمِيمُ(۱۹) يُصهَرُ بِهِ مَا فى بُطونهِمْ وَ الجُْلُودُ(۲۰) وَ لهَُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ(۲۱) کلَّمَا أَرَادُوا أَن يَخْرُجُوا مِنهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَ ذُوقُوا عَذَاب الحَْرِيقِ(۲۲) إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ(۲۳) وَ هُدُوا إِلى الطيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِرَاطِ الحَْمِيدِ(۲۴) «ترجمه آیات» کسانى که ايمان آوردند و آنان که يهودى شدند و صابئى ها و نصارا و مجوس و کسانى که شرک آوردند، خدا در روز رستاخيز، ميانشان امتياز مى نهد، و از هم جدايشان مى کند، که خدا به همه چيز گواه است. (۱۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۴ مگر ندانى که هر که در آسمان ها و در زمين هست، با خورشيد و ماه و ستارگان و کوه ها و درختان و جانوران و بسيارى مردمان، خدا را سجده مى کنند و بسيارى نيز، عذاب بر آن ها محقق شده، و هر کس که خدا خوارش کند، ديگر کسى نيست که او را گرامى بدارد که خدا هرچه بخواهد، مى کند. (۱۸) اين دو طايفه دشمنان هم هستند که در مورد پروردگارشان با يکديگر مخاصمه کرده اند، و کسانى که کافرند، برايشان جامه هايى از آتش بريده شده و از بالاى سرهايشان، آب جوشان ريخته مى شود.(۱۹) که امعاء ايشان را با پوست ها بگدازد. (۲۰) و برايشان گرزهايى آهنين آماده است. (۲۱) هر وقت بخواهند از آن شدت و محنت در آيند، بدان باز گردانيده شوند (گويند) عذاب سوزان را بچشيد.(۲۲) خدا کسانى را که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، به بهشت هايى مى برد که در آن جوی ها روان است، در آن جا دستبندها از طلا و مرواريد زيور کنند و لباسشان در آن جا، ديبا خواهد بود. (۲۳) آنان به گفتار نيک هدايت شده اند و به راه ستوده رهنمايى گشته اند.(۲۴) «بیان آیات» بعد از آن که در آيات سابق اختلاف مردم و خصومت آنان را درباره خداى سبحان نقل کرد، که يکى تابع پيشوايى گمراه کننده است و ديگرى پيشوايى است گمراه کننده که بدون علم درباره خدا جدال مى کند، و يکى ديگر مذبذب و سرگردانى است که خدا را در يک صورت مى پرستد و در ساير صور به شرک قبلى خود بر مى گردد و ديگرى به خداى سبحان ايمان دارد و عمل صالح مى کند، اينک در اين آيات مى فرمايد که: خدا عليه ايشان شهادت مى دهد و به زودى در روز قيامت، ميان آنان داورى مى کند، در حالى که همه خاضع و مقهور او هستند و در برابر عظمت و کبرياى او، به سجده در مى آيند، سجده حقيقى - و لو اين که بعضى از اينان، يعنى آن هایى که عذاب بر آنان حتمى شده، بر حسب ظاهر از سجده امتناع کنند - آنگاه اجر مؤمنان و کيفر غيرمؤمنان را بعد از فصل قضاء در قيامت بيان مى کند. مراد از «نَصارا»، «صابئين»، «مَجُوس» و «مشرکان»، در آیه شریفه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ الصّابِئِينَ وَ النَّصارَى وَ الْمَجُوس وَ الَّذِينَ أَشرَکوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ...»: مراد از «الَّذِينَ آمَنُوا» به قرينه مقابله، کسانى است که به محمّد بن عبداللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و کتاب و قرآن ايمان آوردند. و مراد از «وَ الَّذِينَ هَادُوا»، گروندگان به موسى و پیامبران قبل از ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۵ موسى است، که در موسى توقف کردند و کتابشان تورات است، که «بخت نصر»، پادشاه بابل، وقتى در اواسط قرن هفتم بر آنان مستولى شد، قبل از مسيح آن را سوزانيد و مدت ها به کلى نابود شد، تا آن که «عزراى کاهن» در اوايل قرن ششم قبل از مسيح، در روزگارى که «کورش»، پادشاه ايران، بابل را فتح نموده و بنى اسرائيل را از اسارت نجات داده، به سرزمين مقدس برگردانيد، آن را به رشته تحرير در آورد. و مراد از «صَابِئين»، پرستندگان کواکب نيست، به دليل خود آيه که ميان صابئين و مشرکان مقابله انداخته بلکه - به طورى که بعضى گفته اند - «صابئين» عبارتند از: معتقدان به کيشى که حد وسط ميان يهوديت و مجوسيت است و کتابى دارند که آن را به حضرت «يحيى بن زکرياى» پيغمبر نسبت داده اند، و امروز عامه مردم ايشان را (صبئ) مى گويند، و ما در ذيل آيه شريفه: «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ النَّصَارَى وَ الصَّابِئِين»، بحثى درباره «صابئين» گذرانديم. و مراد از «نصارا»، گروندگان به مسيح، عيسى بن مريم «عليهما السلام» و پيامبران قبل از وى، و کتب مقدسه انجيل هاى چهارگانه (لوقا، مرقس، متى و يوحنا) و کتب عهد قديم است. البته آن مقدار از کتب عهد قديم که کليسا آن را مقدس بداند، ليکن قرآن کريم مى فرمايد: کتاب مسيحيان، تنها آن انجيلى است که به عيسى نازل شد. و منظور از «مجوس»، قوم معروفى هستند که به زرتشت گرويده، کتاب مقدسشان «اوستا» نام دارد. چيزى که هست، تاريخ حيات زرتشت و زمان ظهور او، بسيار مبهم است، به طورى که مى توان گفت به کلى منقطع است. اين قوم، کتاب مقدس خود را در داستان استيلاى اسکندر بر ايران به کلى از دست دادند، و حتى يک نسخه از آن نماند، تا آن که در زمان ملوک ساسانى، مجددا به رشته تحرير در آمد، و به همين جهت ممکن نيست بر واقعيت مذهب ايشان وقوف يافت. آنچه مسلم است، مجوسيان معتقد هستند که براى تدبير عالَم، دو مبدأ است: يکى مبدأ خير، و ديگرى مبدأ شر. اولى نامش «يزدان»، و دومى «اهريمن»، و يا اولى «نور»، و دومى «ظلمت» است. و نيز مسلم است که ايشان ملائکه را مقدس دانسته، بدون اين که مانند بت پرستان براى آن ها بتى درست کنند، به آن ها توسل و تقرب مى جويند. و نيز مسلم است که عناصر بسيطه - و مخصوصا آتش را - مقدس مى دارند. و در قديم الايام، مجوسيان در ايران و چين و هند و غير آن ها، آتشکده هايى داشتند که وجود همه عالَم را مستند به «اهورا مزدا» دانسته، او را ايجاد کننده همه مى دانستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۶ و اما مراد از «مشرکان» در «وَ الَّذِينَ أشرَکُوا»، همان وثنى ها هستند که بت مى پرستيدند، و اصول مذاهب آن ها سه است: يکى مذهب وثنيت صابئه، و يکى وثنيت برهمائيه، و يکى بودايى. البته اين سه مذهب، اصول مذاهب مشرکان است، و گرنه اقوام ديگرى هستند که از اصنام هرچه بخواهند و به هر نحوى بخواهند، مى پرستند، بدون اين که پرستش خود را بر اصل منظمى استوار سازند. مانند بت پرستان حجاز، و طوائفى در اطراف معموره جهان، که گفتار مفصل و شرح عقايد شان، در جلد دهم اين کتاب گذشت. «إنَّ اللّهَ يَفصِلُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَة» - مقصود از اين «فصل»، فصل قضاء و حکم به حق در مسائلى است که صاحبان اين مذاهب در آن اختلاف داشته اند، تا محق آنان از مبطل جدا شود، آن چنان که هيچ ساترى در ميان نماند، و هيچ حاجبى جلو آن حکم به حق را نگيرد. و اگر کلمۀ «إنّ» در اين آيه شريفه تکرار شده، براى تأکيد است. چون ميان «إنّ»، اول و خبرش زياد فاصله شده. لذا دوباره «إنّ» را تکرار فرموده، تا تأکيد، اثر خود را ببخشد. نظير اين تکرار در سوره «نحل» آمده: «ثُمَّ إنَّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِن بَعدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَ صَبَرُوا إنَّ رَبَّکَ مِن بَعدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ». و نيز در همان سوره اين تکرار آمده، مى فرمايد: «ثُمَّ إنَّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِن بَعدِ ذَلِکَ وَ أصلَحُوا إنَّ رَبَّکَ مِن بَعدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ». «إنَّ اللّهَ عَلَى کُلِّ شَئٍ شَهِيد» - اين جمله، تعليل آن فصل است که چگونه فصل به حق است. سجده تکوينى و تشریعی موجودات، در برابر خداوند است «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسجُدُ لَهُ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الجِْبَالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابّ...»: ظاهرا خطاب در جملۀ «ألَم تَرَ» به همه کسانى است که مى توانند ببينند و صلاحيت خطاب را دارند، و منظور از ديدن در اين جا، دانستن است. البته ممکن هم هست بگوييم خطاب مختص به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و مقصود از «رؤيت»، رؤيت قلبى است، همچنان که درباره آن فرموده: «مَا کَذَبَ الفُوآدِ مَا رَآ * أفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۷ و اين که در آيه مورد بحث، سجده را به غيرعقلا از قبيل خورشيد و ماه و ستارگان و کوه ها نسبت داده، خود دليل بر اين است که مراد از آن، «سجده تکوينى» است، نه سجده تشريعى و تکليفى. و «سجده تکوينى»، عبارت است از: تذلل و اظهار کوچکى در مقابل عزّت و کبريايى خداى عزوجل، و در تحت قهر و سلطنت او. و لازمۀ آن، اين است که کلمۀ «مَن» در جملۀ «مَن فِى الأرض»، شامل نوع انسان، از مؤمن و کافر بشود. چون در سجده تکوينى و تذلل وجودى، استثنايى نيست. و اگر در زمره سجده کنندگان، خود آسمان و زمين را نام نبرد، با اين که حکم سجده تکوينى شامل آن ها نيز هست، مى فهماند که معناى کلام اين است که مخلوقات علوى و سفلى، چه آن ها که عقل دارند و چه آن ها که ندارند، در وجودشان خاضع و متذلل در برابر عزّت و کبريايى خدايند، و مدام با هستى خود به طور تکوين و اضطرار سجده مى کنند. جملۀ «وَ کَثِيرٌ مِنَ النَّاس»، عطف است بر جملۀ «مَن فِى السَّمَاوات...»، و معنايش اين است که: سجده مى کند براى او، هر کس که در آسمان ها و زمين است و نيز سجده مى کند براى او بسيارى از مردم. و اگر سجده آدمى را به بسيارى از آنان نسبت داد، خود دليلى است بر اين که منظور از اين سجده، نوع ديگرى از سجده و غير از سجده سابق است. چون اگر همان مقصود بود، تمامى افراد بشر در آن سجده شرکت دارند. پس اين نوع سجده، همان «سجده تشريعى» و «اختيارى» و به رو افتادن به زمين، براى تجسم تذلل است، تا آن تذلل و عبوديت تکوينى و ذاتى را اظهار کنند. و در جملۀ «وَ کَثِيرٌ حَقَّ عَلَيهِ العَذَاب» با جمله قبلى مقابله افتاده و اين مقابله مى رساند که معناى آن اين است که مقصود از آن بسيارى که عذاب بر آنان حتمى شده، کسانى هستند که از سجده سر مى تابند. چيزى که هست، اثر سرپيچى که همان عذاب است، در جاى خود آن ذکر شده، و اگر ثبوت عذاب در جاى خوددارى از سجده ذکر شده، براى اين است که دلالت کند بر اين که اين عذاب، عين همان عمل ايشان است، که به صورت عذاب به ايشان بر مى گردد. و نيز براى اين است که زمينه را براى جمله بعدى که مى فرمايد «وَ مَن يُهِن اللّهُ فَمَا لَهُ مِن مُکرِمٍ» فراهم سازد. چون جمله مذکور، دلالت مى کند بر اين که ثبوت عذاب براى آنان به دنبال سرپيچى آنان از سجده، خوارى و ذلت است که ديگر دنبالش کرامت و خيرى نخواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۸ پس امتناع آنان از سجود، به مشيت خدا عذاب را براى ايشان به دنبال دارد، و آن عذاب هم، عبارت است از خوارى و ذلتى که بعد از آن کرامتى تا ابد نخواهد بود. براى اين که همه خيرها، و خير همه اش به دست خدا است، همچنان که فرموده: «بِيَدِکَ الخَير»، و با اين حال اگر او خير را از شخصى دريغ بدارد، ديگر کسى نيست که خير را به آن شخص برساند. جملۀ «إنَّ اللّهَ يَفعَلُ مَا يَشَاءُ»، کنايه است از عموم قدرت خدا، و تعليلى است براى مطالب قبل، که يکى اثبات عذاب بود براى مستکبران از سجده براى خدا، و يکى اهانت آنان بود، اهانتى که بعد از آن کرامتى نباشد. پس معناى آيه - و خدا داناتر است - اين مى شود که: خدا در روز قيامت، ميان مردمى که با هم اختلاف داشتند، حکم مى کند و آن ها را از يکديگر متمايز و جدا مى سازد. تو که خوب مى دانى که موجودات علوى و سفلى، همه با تکوين و هستى خود در برابر خدا تذلل و خضوع دارند، و تنها بشر است که بسيارى از آنان در مقام عبوديت برخاسته، خضوع و عبوديت ذاتى خود را اظهار مى دارند و بعضى از ايشان از اين اظهار استنکاف مى ورزند، و اين دسته کسانى هستند که عذاب بر آنان حتمى شده، و خدا خوارشان مى سازد. خواريى که بعد از آن ديگر کرامتى نباشد، و او بر هرچه بخواهد، قادر است و آنچه بخواهد مى کند. با اين معنايى که براى آيه کرديم، وجه اتصالش به ماقبل روشن گرديد. رده:تفسیر المیزان