المیزان جلد۱۴ بخش۴۲
توضيحى در مورد منافع دنيوى و اخروى حج
«لِيَشهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَ يَذْکُرُوا اسمَ اللَّهِ فى أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ...»:
«لام» بر سر جمله مورد بحث، «لام» تعليل، و يا «لام» غايت است. و اين جار و مجرور، متعلق است به جملۀ «يَأتُوکَ». يعنى اگر اعلام کنى، مى آيند، به سوى تو، براى اين که منافع خود را مشاهده کنند. و بنابراين که «لام» غايت باشد، معنا اين مى شود که: مى آيند به سوى تو و منافع خود را مشاهده مى کنند.
در اين جمله، «منافع»، مطلق ذکر شده، و نفرموده منافع دنيايى و يا اخروى. چون منافع دو نوع است: يکى «دنيوى» که در همين زندگى اجتماعى دنيا سود بخشيده، و زندگى آدمى را صفا مى دهد و حوائج گوناگون او را بر آورده، نواقص مختلف آن را بر طرف مى سازد. مانند تجارت، سياست، امارت، تدبير، و اقسام رسوم و آداب و سنن، و عادات، و انواع تعاون و ياری هاى اجتماعى و غير آن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۲
و معلوم است که وقتى اقوام و امت هاى مختلف از مناطق مختلف زمين با همه تفاوت ها که در انساب و رنگ و سنن و آداب آن ها هست، در يک جا جمع شده، و سپس يکديگر را شناختند، و معلوم شد که کلمۀ همه واحده و آن، کلمۀ حق است، و معبود همه يکى است و او، خداى عزوجل است، و وجهه همه يکى است و آن کعبه است.
اين اتحاد روحى آن ها به اتحاد جسمى و آن وحدت کلمه، ايشان را به تشابه در عمل مى کشاند. اين از آن ديگرى آنچه مى پسندد، مى آموزد، و آن ديگرى نيز خوبی هاى اين را مى گيرد، و اين به کمک آن مى شتابد و در حل مشکلات آن قوم کمر مى بندد و به اندازه مقدور خود ياری اش مى دهد.
در نتيجه، جامعه هاى کوچک به صورت يک جامعه بزرگ مبدل مى شود. آن وقت نيروهاى جزئى نيز، به نيروى کلّى مبدل مى شود که کوه هاى بلند هم در مقابل آن نمى تواند مقاومت کند، و هيچ دشمن نيرومندى حريف آن نمى شود.
و جان کلام اين که: هيچ راهى به سوى حل مشکلات به مانند تعاضد و تعاون نيست، و هيچ راهى به سوى تعاون چون تفاهم نيست و هيچ راهى به سوى تفاهم مانند تفاهم دينى نيست.
نوع دوم از منافع، «منافع اخروى» است که همان وجود انواع تقرب ها به سوى خدا است. تقرب هايى که عبوديت آدمى را مجسم سازد، و اثرش در عمل و گفتار آدمى هويدا گردد. و عمل حج با مناسکى که دارد، انواع عبادت ها و توجه به خدا را شامل و متضمن است. چون مشتمل است بر ترک تعدادى از لذايذ زندگى، و کارهاى دنيايى و کوشش ها براى دنيا، و تحمل مشقت ها، و طواف پيرامون خانه او، و نماز و قربانى، و انفاق و روزه و غير آن.
در سابق هم گفتيم که عمل حج با ارکان و اجزايى که دارد، يک دوره کامل مسير ابراهيم خليل «عليه السلام» در مراحل توحيد، و نفى شرک، و اخلاص عبوديت او را مجسم مى سازد.
به همين بيان روشن مى شود که چرا فرمود: «در ميان مردم حج را اعلام کن تا به سويت بيايند». چون معناى آمدن مردم به سوى ابراهيم، اين است که مردم به سوى خانه اى که او بنا کرده، بيايند و آن را زيارت کنند. و آمدنشان مستلزم اين است که اين منافع اخروى و دنيوى را مشاهده کنند، و وقتى مشاهده کردند، علاقمند به آن خانه مى شوند. چون خلقت انسان به گونه اى است که منفعت را دوست دارد.
«وَ يَذْکُرُوا اسمَ اللَّهِ فى أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلى مَا رَزَقَهُم مِن بَهِيمَةِ الاَنْعَامِ»:
راغب گفته: کلمه «بهيمه»، به معناى حيوان بى زبان است. و از اين جهت بهيمه اش خوانده اند که در صوت آن، ابهام است و کسى نمى داند از اين صدا که مى کند، چه منظورى دارد. وليکن هرچند در اصل لغت عام است، ولى در متعارف، تنها به معناى حيوانات بى زبان غير درنده به کار مى رود و در قرآن کريم هم آن جا که فرموده: «أُحِلَّت لَکُم بَهِيمَةٌ الأنعَام»، به همين معنا است. يعنى شامل درندگان نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۳
و نيز درباره کلمۀ «نعم» گفته: اين کلمه، تنها در خصوص شتر استعمال مى شود، و جمع آن «أنعام» مى آيد. و اگر شتر را به اين نام ناميده اند، بدين جهت است که اين حيوان در نظر اعراب از بزرگترين نعمت ها به شمار مى رود. اين اختصاصى که گفتيم در خصوص مفرد اين کلمه است. و اما جمع آن «أنعام» در شتر و گاو و گوسفند، هر سه استعمال مى شود. البته به شرطى که شتر هم در ميان باشد. يعنى به گاو تنها و گوسفند تنها، و يا گاو و گوسفند انعام نمى گويند، ولى به هر سه انعام مى گويند.
پس مراد از «بَهِيمَةُ الأنعام»، انواع سه گانه مذکور، يعنى شتر و گاو و گوسفند است. البته گوسفند هم، اعم از بز و ميش است، و اضافۀ «بَهِيمَةُ الأنعَام»، اضافۀ بيانيه است.
و جمله مورد بحث، يعنى جملۀ «وَ يَذکُرُوا...»، عطف بر جملۀ «يَشهَدُوا» است، و معنايش اين مى شود: تا ببينند منافع خود را، و تا ياد آرند نام خدا را در ايامى معين يعنى ايام تشريق - روز ده و يازده و دوازده و سيزده ذى الحجه - ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، ايام معلومات را به همين ايام تفسير کرده اند.
و ظاهر جملۀ «عَلَى مَا رَزَقَهُم مِن بَهِيمَةِ الأنعَام»، اين است که متعلق به جملۀ «يَذکُرُوا» باشد، و جمله «مِن بَهِيمَةِ الأنعَام»، بيان موصول «ما» بوده باشد. و مراد از «ذکر نام خدا بر بهيمه»، ذکر آن در هنگام ذبح گوسفند و يا نحر شتر است. و اين عمل بر خلاف عمل مشرکان است که گوسفند و شتر را در راه بت هاى خود قربانى مى کردند.
زمخشرى گفته: جملۀ «وَ يَذکُرُوا اسمَ اللّه...»، کنايه از ذبح و نحر است، ولى اين گفتار از اين نظر بعيد است که مى دانيم در اين کلام، عنايت خاصى به ذکر اسم خداى تعالى هست. و اگر عبارت را کنايه بگيريم، در کنايه عنايت تنها متوجه مکنّى عنه (منظور واقعى) است، نه خود کنايه. و از کلام بعضى از مفسران بر مى آيد که خواسته اند بگويند: مراد مطلق ذکر خدا در ايام حج است، نه تنها بردن نام خدا در هنگام ذبح. ولى اين حرف صحيح نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۴
«فَکُلُوا مِنهَا وَ أَطعِمُوا الْبَائس الْفَقِيرَ»:
کلمه «بائس» از «بُؤس» است که به معناى شدت فقر و احتياج است. و اين آيه شريفه، مشتمل بر دو نوع حکم است: يکى «ترخيصى»، که همان امر به خوردن از قربانى است و يکى «الزامى»، که عبارت است از اطعام به فقير.
«ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ»:
کلمه «تَفَث» به معناى چرک بدن است. و «قضاى تفث»، به معناى زايل کردن هر چيزى است که به خاطر احرام در بدن پيدا شده، مانند ناخن، مو، و امثال آن. و «قضاى تفث»، کنايه است از بيرون شدن از احرام، و مقصود از جملۀ «وَليُوفُوا نُذُورَهُم»، اتمام هر تکليفى است که با نذر و امثال آن به گردنشان آمده.
و مراد از «وَليَطَوَّفُوا بِالبَيتِ العَتِيق»، بنابر آنچه در تفسير ائمه اهل بيت «عليهم السلام» آمده، طواف نساء است. چون خروج از احرام، به طورى که همه محرمات احرام حلال شود، جز با طواف نساء صورت نمى گيرد و طواف نساء، آخرين عمل حج است که بعد از آن تمامى محرمات حلال مى شود.
و منظور از «بيت عتيق»، کعبه است که به خاطر قديمى بودنش به اين نام ناميده شده. چون اولين خانه اى که براى عبادت خدا در زمين ساخته شد، همين کعبه بوده، همچنان که قرآن کريم هم فرموده: «إنَّ أوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَ هُدىً لِلعَالَمِين». و امروز قريب چهارهزار سال از عمر اين خانه مى گذرد و هنوز آباد و معمور است. و در آن روزهايى که آيات مورد بحث نازل مى شود، بيش از دوهزار و پانصد سال از عمر آن گذشته بود.
تحريک و تشويق مردم به تعظيم حرمات خدا
«ذَلِک وَ مَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيرٌ لَّهُ عِندَ رَبِّهِ»:
کلمه «حُرمت»، به معناى هر چيزى است که هتک و اهانت به آن جايز نباشد، و رعايت حرمتش لازم باشد. و کلمۀ «أوثان»، جمع «وَثَن» است، که به معناى «بت» مى باشد. و کلمۀ «زُور» به معناى انحراف از حق است، و به همين جهت دروغ را نيز «زور» مى گويند، و همچنين هر سخن باطل ديگرى را.
و کلمۀ «ذَلِکَ» در تقدير «الأمرُ ذَلِک» است. يعنى آنچه ما براى ابراهيم و مردم بعد از وى تشريع کرديم و مناسکى که براى حج مقرر داشتيم، اين ها است که ذکر کرده و بدان اشاره نموديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۵
و به عبارت ساده تر: بعد از آن که بيان کرد که مناسک حج عبارت است از: احرام، طواف، نماز، قربانى، اخلاص و اجتناب از شرک، با کلمۀ «ذَلِکَ» فرمود: اين بود آنچه در زمان ابراهيم و به زبان او براى مردم تشريع کرديم.
و جملۀ «وَ مَن يُعَظِّم حُرُمَاتِ اللّه فَهُوَ خَيرٌ لَهُ»، تحريک و تشويق مردم است به تعظيم حرمات خدا. و «حرمات خدا»، همان امورى است که از آن ها نهى فرموده، و براى آن ها حدودى معين کرده، که مردم از آن حدود تجاوز نکنند، و به ماوراء آن ها قدم نگذارند. پس تعظيم آن حدود همين است که از آن ها تجاوز نکنند.
آنچه از سياق بر مى آيد، اين است که اين جمله، مقدمه و زمينه چينى باشد براى آيه بعد که مى فرمايد: «وَ أُحِلَّت لَکُمُ الأنعَامُ إلّا مَا يُتلَى عَلَيکُم». چون اگر اين جمله را به جمله قبلى ضميمه کنيم، اين معنا را مى فهماند که انعام - در عين اين که از جمله رزق هايى است که خدا به مردم داده و برايشان حلال کرده - حدودى هم براى آن معين نموده که نبايد از آن تجاوز شود، و جمله استثنائى «إلّا مَا يُتلَى عَلَيکُم»، به آن حدود اشاره مى کند.
و منظور از اين که فرمود: «إلّا مَا يُتلَى عَلَيکُم: مگر آنچه برايتان خوانده مى شود»، استمرار تلاوت است. يعنى همه را در همين سوره برايتان مى خوانيم. زيرا خوردنی هاى حرام، همه در سوره «انعام» نازل شده و نزول آن در مکه بوده، و نيز در سوره «نحل»، که در اواخر دوره قبل از هجرت و اوائل دوره بعد از هجرت، در مکه و مدينه نازل شده، و نيز در سوره «بقره» آمده، که آن نيز در اوايل هجرت، يعنى شش ماه بعد از هجرت (به طورى که روايات مى گويند) نازل شده و با اين حال، ديگر معنا ندارد ما کلمۀ «يُتلَى» را براى استقبال بگيريم و مانند بعضى از مفسران، آن را اشاره به آيه سوره «مائده» بدانيم که بعدا نازل مى شود.
و آياتى که گفتيم، خوردنی هاى حرام را بيان مى کند، هرچند که يکى از محرمات را، ميته و خون و گوشت خوک و آنچه براى غير خدا ذبح شده، نام برده است، وليکن در آيه مورد بحث، به دليل سياق ماقبل و مابعد آن، عنايت به خصوص ذبح شده براى غير خدا است. چون مشرکان در حج خود براى بت ها قربانى مى کردند، با اين که از سنن ابراهيم «عليه السلام»، تنها سنت حج در ميان آنان باقى مانده بود، آن را هم به اين صورت در آورده بودند که بت هايى بر بام کعبه، و عده اى را بالاى صفا و مروه، و عده اى را در منى نصب کرده و قربانی هاى خود را به نام آن ها ذبح مى کردند.
پس اجتناب از اين عمل منظور نظر آيه است، هر چند که خوردن ميته و خون و گوشت خنزير هم، از جمله محرمات خدا باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۶
مؤيد اين معنا علاوه بر آنچه گذشت، اين است که کلام را با جملۀ «فَاجتَنِبُوا الرِّجسَ مِنَ الأوثَانِ وَ اجتَنِبُوا قَولَ الزُّور» تعقيب کرده. چون اجتناب از «اوثان» و اجتناب از سخن باطل، هرچند که از مصاديق تعظيم «حُرُمَات اللّه» است و به همين جهت آن را بر جملۀ «وَ مَن يُعَظِّم حُرُمَات اللّه...» تفريع کرده و فرموده: «فَاجتَنِبُوا...»، ليکن نام بردن اين دو تا از ميان همه محرمات، و حرمات خدا در سياق آيات حج، جز براى اين نبوده که در عمل حج اين دو تا مورد ابتلاى آن روز بوده، و مشرکان درباره تقرب به بت ها و قربانى کردن براى آن ها و به نام آن ها اصرار مى ورزيدند.
با اين بيان روشن شد که جملۀ «فَاجتَنِبُوا الرِّجسَ مِنَ الأوثَانِ وَ اجتَنِبُوا قَولَ الزُّور»، نهى عامى است از تقرب به بت ها و قول باطل که در مورد خاص حج به کار رفته و به همين جهت بوده که با «فاى» تفريع آمده است.
و اگر حکم اجتناب را نخست معلق بر «رجس» کرد، و سپس آن رجس را با جملۀ «مِنَ الأوثَان» بيان نمود، و از اول نفرمود: «فَاجتَنِبُوا مِنَ الأوثَان» براى اين بود، که به علت حکم هم اشاره کرده باشد که علت وجوب اجتناب، اين است که «أوثان»، «رِجس» هستند.
و نيز اگر اجتناب را معلق بر خود اوثان کرد، نه به عبادت و تقرب و توجه و يا لمس آن ها و يا امثال اين عناوين، با اين که همه مى دانيم که اجتناب در حقيقت متعلق به اين گونه عناوين است، نه به عين بت ها، براى اين بود که در تعبير از اجتناب مبالغه فرموده باشد.
از آنچه گذشت، روشن گرديد که کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِنَ الأوثَان» بيانيه است، ولى بعضى از مفسران، آن را ابتدايى گرفته و گفته اند: معناى آيه اين است که رجس را که از پرستش بت ها شروع مى شود، اجتناب کنيد، (و خلاصه اولين رجسى که اجتنابش واجب است، پرستش بت ها است).
بعضى ديگر آن را تبعيضى گرفته، گفته اند معناى آيه اين است که: بعضى از جهات اوثان را که همان عبادت آن ها است، اجتناب کنيد. ولى در اين دو وجه تکلفى است که بر خواننده پوشيده نيست، و معناى آيه را از استقامت و روانى مى اندازد.
«حُنَفَاءَ للَّهِ غَيرَ مُشرِکِينَ بِهِ وَ مَن يُشرِک بِاللَّهِ فَکَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطفُهُ الطَّيرُ...»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۷
«حُنَفَاء»، جمع «حنيف» است و «حنيف»، به معناى چيزهايى است که از دو طرف (افراط و تفريط)، به وسط مى آيند، و بدان سو متمايل مى شوند. و معناى اين که مردمى براى خدا حنفاء باشند، اين است که از اغيار (يعنى آلهه و بت ها)، به سوى خدا مايل گردند. و لذا اين جمله و جملۀ «غَيرَ مُشرِکِين»، يک معنا را افاده مى کند.
و اين دو جمله، يعنى جملۀ «حُنَفَاء لِلّهِ» و جملۀ «غَيرَ مُشرِکِينَ»، به هر دو حال از فاعل «فَاجتَنِبُوا» هستند، و آن را چنين معنا مى دهند: شما از اوثان و قربانى کردن براى آن ها اجتناب کنيد، در حالى که از غير خدا مايل به سوى خدا باشيد، و در حج خود به او شرک نورزيد. چون مشرکان در عمل حج اين طور تلبيه مى گفتند: «لَبَّيکَ لَا شَرِيکَ لَکَ إلّا شَرِيکاً هُوَ لَکَ تَملِکُهُ وَ مَا مَلَک». يعنى: لبيک اى خدا! شريکى براى تو نيست، مگر شريکى که مال خود تو است، تو هم آن را مالکى و هم مايملک آن را مالکى.
«وَ مَن يُشرِک بِاللّهِ فَکَأنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخطَفُهُ الطَّيرُ» - يعنى: مرغ شکارى آن را به سرعت بگيرد. در اين جمله، مشرک را در شرک ورزيدن و سقوطش از درجات انسانيت، به هاويه ضلالت و شکار شيطان شدنش را، تشبيه کرد به کسى که دارد از آسمان سقوط مى کند و عقاب لاشخور، او را به سرعت بگيرد.
«أو تَهوِى بِهِ الرِّيحُ فِى مَکَانٍ سَحِيق» - و يا باد او را به «مکانى سحيق»، يعنى بسيار دور پرتاب کند. اين جمله عطف است بر جملۀ «تَخطَفُهُ الطَّير»، و تشبيه ديگرى است از مشرکان از نظر دورى از راه حق.
«ذَلِک وَ مَن يُعَظِّمْ شعَائرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ»:
کلمۀ «ذَلِکَ»، خبر است براى مبتدايى که حذف شده، و تقدير آن «الأمرُ ذَلِک: قضيه از اين قرار است» بوده. و کلمه «شَعَائِر»، جمع «شعيره» است، و «شعيره»، به معناى علامت است، و شعائر خدا، علامت هايى است که خداوند آن ها را براى اطاعتش نصب فرموده، همچنان که خودش فرمود: «إنَّ الصَّفَا وَ المَروَةَ مِن شَعَائِرِ اللّه». و نيز فرموده: «وَ البُدنَ جَعَلنَاهَا لَکُم مِن شَعَائِرِ اللّه...».
و مراد از آن، شترى است که براى قربانى سوق داده مى شود، و با شکافتن کوهانش از طرف راست، آن را علامت گذارى مى کنند، تا معلوم شود که اين شتر قربانى است - ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، آيه را چنين تفسير کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۸
ظاهر جملۀ «لَکُم فِيهَا مَنَافِع» که بعد از جمله مورد بحث است نيز آن را تأييد مى کند، و همچنين جمله بعد که مى فرمايد: «وَ البُدنَ جَعَلنَاهَا لَکُم...»، ولى بعضى از مفسران گفته اند که مراد از «شعائر»، همه علامت هاى منصوبه براى اطاعت خدا است، ولى سياق با اين گفته مساعد نيست.
«فَإنَّهَا مِن تَقوَى القُلُوب» - يعنى: تعظيم شعائر الهى از تقوا است. بنابراين، ضمير در «فَإنَّهَا» به تعظيم شعائرى بر مى گردد که از کلام مفهوم مى شود. آنگاه گویى که مضاف تعظيم حذف شده، و مضافٌ إليه (شعائر) به جاى آن نشسته، و ضمير مضاف هم به همان قائم مقامش برگشته است.
اشاره به اين که «تقوا»، امرى معنوى و قلبى است
و اضافه تقوا به قلوب، اشاره است به اين که حقيقت تقوا و احتراز و اجتناب از غضب خداى تعالى و تورع از محارم او، امرى است معنوى که قائم است به دل ها. و منظور از قلب، دل و نفوس است. پس تقوا، قائم به اعمال - که عبارت است از حرکات و سکنات بدنى - نيست. چون حرکات و سکنات در اطاعت و معصيت، مشترک است.
مثلا دست زدن و لمس کردن بدن جنس مخالف در نکاح و زنا، و همچنين بى جان کردن در جنايت و در قصاص، و نيز نماز براى خدا و براى ريا، و امثال اين ها از نظر اسکلت ظاهرى يکى است. پس اگر يکى حلال و ديگرى حرام، يکى زشت و ديگرى معروف است، به خاطر همان امر معنوى درونى و تقواى قلبى است. نه خود عمل و نه عناوينى که از افعال انتزاع مى شود، مانند احسان و اطاعت و امثال آن.
«لَکُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ»:
کلمۀ «محِل» - به کسره حاء - اسم زمان و به معناى وقت حلول، و سررسيد مدت است. و ضمير «فيها»، به شعائر بر مى گردد. و بنابراين که معناى شعائر، شتر قربانى باشد، معنا چنين مى شود: براى شما در اين شعائر- اين شتران قربانى - منافعى است، از قبيل سوار شدن بر پشت آن ها، و نوشيدن شير آن ها در موقع احتياج تا مدتى معين، و آن وقتى است که ديگر بايد قربانى شوند، و سپس وقت رسيدن اجل آن براى ذبح تا رسيدن به خانه کعبه منتهى مى شود.
و اين جمله، معناى جملۀ «هَدياً بَالِغَ الکَعبَه» را مى دهد. البته اين معنا بنا به رواياتى است که از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رسيده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۹
و اما بنابر قول به اين که مراد از «شعائر»، مناسک حج است، بعضى گفته اند: مقصود منافعى است که در آن ايام از راه خريد و فروش عايد حاج مى شود، که سرآمد مناسک حج کنار خانه خدا است. چون آن جا آخرين عمل، که همان طواف است، انجام مى شود.
«وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسکاً لِيَذْکُرُوا اسمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُم مِن بَهِيمَةِ الاَنْعَامِ...»:
کلمۀ «مَنسَک»، مصدر ميمى، و اسم زمان و مکان است از «نُسُک»، و در اين جا از ظاهر جملۀ «لِيَذکُرُوا اسمَ اللّه» بر مى آيد که مصدر ميمى و به معناى عبادت باشد. عبادتى که مشتمل بر قربانى و ذبح هم هست.
و معنايش اين است که: ما در امت هاى گذشته آن هايى که ايمان داشتند، عبادتى با پيشکش قربانى قرار داده بوديم تا آنان نيز نام خدا را بر بهيمه انعام که خدايشان روزى کرده بود، ببرند. و خلاصه شما پيروان ابراهيم اولين امتى نيستيد که قربانى برايتان مقرر شده، بلکه براى قبل از شما هم مقرر شده بود.
«فَإلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أسلِمُوا» - يعنى: وقتى خداى شما همان خدايى باشد که براى امت هاى گذشته نيز احکام شما را تشريع کرده، پس بدانيد که معبود شما و آن امت ها يکى است. پس اسلام بياوريد، تسليمش شويد به اين که عمل خود را خالص و تنها براى او به جا بياوريد، و در قربانی هاى خود به خدايى ديگر تقرب مجوييد.
بنابراين، حرف «فاء» در جملۀ «فَإلَهُکُم»، براى تفريع سبب بر مسبب، و در جملۀ «فَلَهُ أسلِمُوا»، براى تفريع مسبب بر سبب است.
«وَ بَشِّرِ المُخبِتِين» - در اين جمله، اشاره اى است به اين که هر که براى خدا در حج خود اسلام و اخلاص داشته باشد، او از «مُخبِتين» است، و آن وقت خود قرآن کريم «مُخبِتين» را چنين تفسير فرموده: «الَّذِينَ إذَا ذُکِرَ اللّهُ وَجِلَت قُلُوبُهُم وَ الصَّابِرِينَ عَلَى مَا أصَابَهُم وَ المُقِيمِىِ الصَّلَوة وَ مِمَّا رَزَقنَاهُم يُنفِقُون»، و انطباق اين چند صفتى که در آيه شريفه در تفسير «إخبات» آمده، با کسى که حج خانه خدا را با اسلام و تسليم به جا مى آورد، روشن است. چون صفات مذکور، عبارت است از: ترس از خدا، صبر، به پا داشتن نماز و انفاق، که همه اش در حج هست.
«وَ الْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُم مِن شعَائرِ اللَّهِ لَکُمْ فِيهَا خَيرٌ...»:
کلمۀ «بُدن» - به ضمّ باء و سکون دال - جمع «بدنه» - به دو فتحه - که عبارت است از شتر چاق و درشت. و در سابق گفتيم که اگر آن را از «شعائر» خوانده، به اعتبار اين است که قربانى خدا شده است.
«فَاذکُرُوا اسمَ اللّه عَلَيهَا صَوَّاف» - کلمۀ «صَوَّاف»، جمع «صافه» است. و معناى صافه بودن آن، اين است که ايستاده باشد، دست ها و پاهايش برابر هم و دست هايش بسته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۰
«فَإذَا وَجَبَت جُنُوبُهَا فَکُلُوا مِنهَا وَ أطعِمُوا القَانِعَ وَ المُعتَر» - کلمه «وجوب»، به معناى سقوط است. وقتى مى گويند: «وَجَبَت الشَّمسُ»، معنايش اين است که آفتاب غروب کرد. و کلمۀ «جُنُوب»، جمع «جنب» است، و مراد از «وجوب جنوب قربانى»، اين است که با پهلو به زمين بيفتد، کنايه از اين که بميرد.
و امر در جملۀ «فَکُلُوا مِنهَا» براى اباحه و رفع ممنوعيت است. و خلاصه معناى «کُلُوا»، اين است که مى توانيد بخوريد. و کلمۀ «قَانِع»، به معناى فقيرى است که به هرچه به او بدهند، قناعت مى کند. چه سؤال هم بکند، يا نکند. و «مُعتَر»، فقيرى است که براى سؤال نزد تو آمده باشد. و معناى آيه روشن است.
حکمت قربانى کردن براى خدا
«لَن يَنَالَ اللَّهَ لحُُومُهَا وَ لا دِمَاؤُهَا وَلَکِن يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنکُمْ....»:
اين جمله، به منزله دفع دخل است. به عبارت ساده تر: پاسخ از سؤالى است که ممکن است بشود. چون ممکن است ساده لوحى توهم کند که خدا از اين قربانى استفاده مى کند و بهره اى از گوشت و يا خون آن عايدش مى شود.
لذا جواب داد که: نه، چيزى از اين قربانى ها و گوشت و خون آن ها عايد خدا نمى شود. چون خدا منزّه است از جسميت و از هر حاجتى. تنها تقواى شما به او مى رسد، آن هم به اين معنا که دارندگان تقوا به او تقرب مى جويند.
و يا ممکن است کسى که آن طور ساده لوح نيست، چنين توهم کند که با اين که خدا منزه از جسميت و از هر نقص و حاجتى است و از گوشت و خون قربانى ها بهره اى نمى برد، ديگر چه معنا دارد که ما حيوانات خود را به نام او قربانى کنيم؟
لذا جواب داده که مطلب همين طور است، وليکن اين قربانى ها اثرى معنوى براى آورنده اش دارد و آن صفات و آثار معنوى است که جا دارد که به خدا برسد. به معناى اين که جا دارد که به سوى خداى تعالى صعود کند و صاحبش را به خدا نزديک کند، آن قدر نزديک کند که ديگر حجابى بين او و خدا نماند.
«کَذَلِکَ سَخَّرَهَا لَکُم لِتُکَبِّرُوا اللّهَ عَلَى مَا هَدَيکُم» - ظاهرا مراد از «تکبير خدا»، ذکر او به کبريايى و عظمت باشد که ما را هدايت فرمود. پس مراد از هدايت هم، هدايت به اطاعت و عبوديت خود او است.
و معناى آيه، اين است که: خداوند آن حيوان را اين چنين براى شما مسخر نمود، تا همان تسخير وسيله هدايت شما به سوى اطاعت و تقرب به سويش شود، شما آن را قربانى کنيد و در هنگام قربانى کردن و ياد کبرياء و عظمت او در برابر اين هدايت بيفتيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۱
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «تکبير»، معرفت خداى تعالى به عظمت است و مراد از «هدايت»، هدايت به سوى تسخير آن حيوان است. و معنا چنين است که: خداوند، آن حيوان را مسخر شما کرد تا او را به عظمت بشناسيد و فکر کنيد که او چقدر بزرگ است که راه تسخير اين حيوان را به ما نشان داده است.
ولى وجه اول از اين دو وجه بهتر، و با سياق سازگارتر است. چون بنابر آن وجه، تعليلى که آمده با مقام (تسخيرش براى قربانى و تقرب) سازگارتر است. چون حاجّ به ياد کبريايى خدا مى افتد و او را در برابر اين که هدايت به چنين عبادتى شده که هم رضاى او را دنبال دارد و هم ثوابش را، تکبير گويد.
و بنابر وجه دوم، اين ارتباط با مقام رعايت نمى شود. چون تسخير شتر براى آدميان و هدايت ايشان به چگونگى تسخير آن، اختصاصى به حاجيان ندارد.
«وَ بَشِّرِ المُحسِنِين» - و بشارت ده نيکوکاران را. يعنى آن هايى را که چنين اعمال نيک به جا مى آورند. و يا اين چنين احسان و در راه خدا انفاق مى کنند.
بحث روايتى
در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت کرده که در تفسير «وَ مَن يُرِد فِيهِ بِإلحَاد...» گفته: اين آيه، درباره عبداللّه بن انيس نازل شد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» او را با مردى مهاجر و مردى از انصار به دنبال کارى فرستاد، و اين سه در بين راه به انساب خود افتخار کردند، تا آن جا که عبداللّه بن انيس را خشم گرفت و مرد انصارى را کشت و از اسلام مرتد شده، به مکه گريخت.
آيه شريفه نازل شد که: هر کس در مکه به خاطر ظلمى که کرده، از اسلام ملحد شود، از عذابى دردناک بدو مى چشانيم. يعنى هر کس به خاطر الحاد، و اعراضش از اسلام پناهنده به مکه شود...
مؤلف: نازل شدن اين آيه در خصوص اين داستان، نه با سياق سازگارى دارد و نه با رجوع ذيل آيه به صدر آن، تا ذيل متمم معناى صدر شود، که بيانش گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۲
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا... وَ البَاد» گفته: اين آيه درباره قريش آنگاه که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را از مکه جلوگيرى کردند، نازل شده، و مقصود از «عاکف»، اهل مکه، و مقصود از «بادى»، کسانى است که از خارج مى آيند. هيچ کس حق ندارد کسى را از دخول در حرم و منزل کردن در آن ممانعت کند.
و در تهذيب، به سند خود، از حسين بن ابى العلاء روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام»، آيه «سَوَاءً العَاکِفُ فِيهِ وَ البَاد» را قرائت کرد و فرمود: مردم مکه هيچ يک از خانه هايشان در نداشت. اولين کسى که براى خانه خود دو لنگه در گذاشت، معاوية بن ابى سفيان بود، و حال آن که براى احدى سزاوار نبود که حاجى را از خانه و منزل هاى مکه جلوگيرى کند.
مؤلف: روايات در اين معنا بسيار است، و اصل اين مسأله، بايد در فقه مورد بحث قرار گيرد.
و در کافى، از ابن ابى عمير، از معاويه روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، معناى کلام خداى عزوجل را پرسيدم که مى فرمايد: «وَ مَن يُرِد فِيهِ بِإلحَادٍ بِظُلمٍ» فرمود: هر ظلمى الحاد است، حتى زدن خادم بى گناه هم از همين الحاد است.
و در همان کتاب، به سند خود، از ابى الصباح کنانى روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» از معناى آيه: «وَ مَن يُرِد فِيهِ بِإلحَادٍ بِظُلمٍ نُذِقهُ مِن عَذَابٍ ألِيم» پرسيدم. فرمود: هر ظلمى که شخص در مکه مرتکب شود، چه ظلم به نفس، و چه ظلم به غير، من آن را الحاد مى دانم، و به همين جهت امام از اين که در مکه سکونت گزيند، پرهيز مى کرد.
مؤلف: اين روايت را صاحب علل الشرايع هم، از ابى الصباح از آن جناب آورده، و در روايت وى آمده: و به همين جهت امام همواره مردم را نهى مى کرد از اين که مجاور مکه شوند. و در معناى اين روايت و روايت قبلش، رواياتى ديگر نيز هست.
رواياتى درباره منافع مترتب بر حج
و نيز در کافى، به سند خود، از ربيع بن خثيم روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» را ديدم که داشت پيرامون کعبه طواف مى کرد، در حالى که در محملى قرار داشت. چون سخت مريض بود. پس ديدم که هر وقت به رکن يمانى مى رسيد، دستور مى داد او را به زمين بگذارند. دست خود از سوراخ محمل بيرون مى آورد و آن را به زمين مى کشيد، بعد مى فرمود بلندش کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۳
بعد از آن که ديدم در هر شوط اين کار را تکرار کرد، عرضه داشتم: فدايت شوم يابن رسول اللّه! اين کار براى شما زحمت زياد داشت؟ فرمود: من از خداى عزوجل شنيدم که مى فرمود: «لِيَشهَدُوا مَنَافِعَ لَهُم». پرسيدم: منظور منافع دنيا است، يا آخرت؟ فرمود: همه.
و در مجمع البيان، در ذيل همين آيه گفته: بعضى گفته اند منافع آخرت منظور است، و آن عفو و مغفرت است، و بدين مضمون از امام باقر «عليه السلام» هم نقل شده است.
مؤلف: اثبات يکى از اين دو نوع منافع، منافاتى با عموم آيه ندارد.
رده:تفسیر المیزان