المیزان جلد۱۶ بخش۳
بحث روايتى: (چند روايت ذیل آیات گذشته)
در تفسير قمى مى گويد: موسى همچنان نزد فرعون با ناز و نعمت زندگى مى کرد، تا به حد بلوغ و مردى رسيد. و موسى «عليه السلام» در اين مدت با فرعون از توحيد گفتگو مى کرد، و فرعون سخت او را از اين سخن ها باز مى داشت، تا آن که تصميم گرفت او را از بين ببرد.
موسى ناگزير از کاخ او بيرون گشته، و وارد شهر شد. در شهر، دو نفر را ديد که يکديگر را کتک مى زدند. يکى در دين موسى بود، و ديگرى در دين فرعون. آن مردى که در دين موسى بود، موسى را به کمک طلبيد. موسى «عليه السلام» او را کمک کرد، و دشمنش را سيلى زد، ولى همين سيلى به زندگى او خاتمه داد. ناگزير موسى در شهر متوارى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۹
همين که فرداى آن روز شد، دوباره مرد ديروزى را ديد که گرفتار مردى قبطى شده، و او را محکم گرفته. آن مرد دست به دامن موسى شد. قبطى وقتى موسى را ديد، به او گفت: آيا مى خواهى مرا هم بکشى، همان طور که ديروز يک نفر را کشتى ناگزير اسرائيلى را رها کرده و پا به فرار گذاشت.
و در کتاب عيون الاخبار، به سند خود، از على بن محمد بن جهم روايت کرده که گفت: من در مجلس مأمون حضور يافتم. وقتى که امام رضا «عليه السلام» هم نزد او بود، مأمون به آن جناب عرضه داشت: يابن رسول الله! آيا اعتقاد تو آن نيست که انبياء معصوم از گناه اند؟ فرمود: بلى. عرضه داشت: پس بگو ببينم معناى آيه: «فَوَکَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيهِ قَالَ هَذَا مِن عَمَلِ الشّيطَان» چيست؟
فرمود: موسى «عليه السلام»، وارد يکى از شهرهاى فرعون شد. هنگامى وارد شد که مردم از ورودش غافل بودند. يعنى بين مغرب و عشا بود، و در همان موقع، دو نفر را ديد که يکديگر را مى زدند. يکى از پيروانش، و يکى از دشمنانش. دشمن را به حکم خداى تعالى دفع کرد، و لطمه اى به او زد، که منجر به مرگش شد. با خود گفت: اين، از عمل شيطان بود. يعنى: اين نزاع که بين اين دو نفر در گرفت، نقشه شيطان بود. نه اين که کشتن من از عمل شيطان بود. «إنَّهُ»، يعنى شيطان دشمنى گمراه کننده و آشکار است.
مأمون گفت: بنابراين، پس چه معنا دارد که موسى بگويد: «رَبّ إنّى ظَلَمتُ نَفسِى فَاغفِر لِى: پروردگارا! من به خود ستم کردم، مرا بيامرز؟
امام فرمود: معنايش اين است که: پروردگارا! من خود را در غير آن موقعيتى که بايد قرار دادم، که وارد اين شهر شدم. «فَاغفِر لِى». يعنى: پس مرا از دشمنانت پنهان کن. (چون غفران به معناى پوشاندن است)، تا به من دست نيابند، و مرا به قتل نرسانند.
خدا هم «غَفَرَ لَهُ إنّهُ هُوَ الغَفُورُ الرّحِيم: او را از چشم دشمنان پوشانيد، که او پوشاننده رحيم است».
موسى گفت: «رَبّ بِمَا أنعَمتَ عَلَىّ»، خدايا به پاس اين نعمت و نيرو که با يک سيلى يکى از دشمنان را از پا درآوردم و به شکرانه آن تا زنده ام، پشتيبان مجرمان نخواهم شد، بلکه با اين نيرو، همواره به مجاهدت و مبارزه ايشان بر مى خيزم، تا تو راضى گردى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰
«فَأصبَحَ مُوسَى فِى المَدِينَةِ خَائِفاً يَتَرَقَّبُ» - آن شب را موسى با ترس و نگرانى به صبح رسانيد «فَإذَا الِذِى استَنصَرَهُ بِالأمسِ يَستَصرِخُهُ»، که ناگهان همان مرد ديروزى، باز او را به کمک طلبيد، و دست به دامنش شد.
موسى گفت: تو، به راستى مردى گمراه آشکارى. ديروز با مردى دعوا کردى، امروز با اين مرد دعوا مى کنى. سوگند که تو را ادب خواهم کرد، و خواست تا بر او خشم بگيرد. همين که با خشم به سوى او که از پيروان او و دشمن قبطى امروز و قبطى ديروز بود، رفت، گفت: اى موسى! آيا مى خواهى مرا بکشى، همچنان که ديروز يک نفر را کشتى؟ تو به نظرم به غير اين منظورى ندارى، که در زمين جبارى باشى، و تو نمى خواهى اصلاح جو بوده باشى.
مأمون، از اين بيان لذت برد و گفت: خدا تو را از جانب انبيايش، جزاى خير دهد، اى اباالحسن!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱
آيات ۲۲ - ۲۸ سوره قصص
وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسى رَبى أَن يَهْدِيَنى سوَاءَ السبِيلِ(۲۲)
وَ لَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسقُونَ وَ وَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَينِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطبُکُمَا قَالَتَا لا نَسقِى حَتى يُصدِرَ الرِّعَاءُ وَ أَبُونَا شيْخٌ کبِيرٌ(۲۳)
فَسقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلى إِلى الظلِّ فَقَالَ رَب إِنى لِمَا أَنزَلْت إِلىَّ مِنْ خَيرٍ فَقِيرٌ(۲۴)
فجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشى عَلى استِحْيَاءٍ قَالَت إِنَّ أَبى يَدْعُوک لِيَجْزِيَک أَجْرَ مَا سقَيْت لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَ قَصّ عَلَيْهِ الْقَصص قَالَ لا تخَف نجَوْت مِنَ الْقَوْمِ الظالِمِينَ(۲۵)
قَالَت إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ استَئْجِرْهُ إِنَّ خَيرَ مَنِ استَئْجَرْت الْقَوِىّ الاَمِينُ(۲۶)
قَالَ إِنى أُرِيدُ أَنْ أُنکِحَک إِحْدَى ابْنَتىَّ هَتَينِ عَلى أَن تَأْجُرَنى ثَمَنىَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْت عَشراً فَمِنْ عِندِک وَ مَا أُرِيدُ أَنْ أَشقَّ عَلَيْک ستَجِدُنى إِن شاءَ اللَّهُ مِنَ الصالِحِينَ(۲۷)
قَالَ ذَلِک بَيْنى وَ بَيْنَک أَيَّمَا الاَجَلَينِ قَضيْت فَلا عُدْوَانَ عَلىَّ وَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَکيلٌ(۲۸)
«ترجمه آیات»
و چون موسى متوجه جانب مدين شد گفت اميدوارم که پروردگارم مرا به راه مستقيم و راست هدايت کند. (۲۲)
و چون به آب مدين رسيد، مردمى را ديد که از چاه آب مى کشند و در طرف ديگر، دور از مردم دو نفر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲
زن را ديد که گوسفندان را از اين که مخلوط با ساير گوسفندان شوند، جلوگيرى مى کردند. موسى پرسيد: چرا ايستاده ايد؟ گفتند: ما آب نمى کشيم تا آن که چوپان ها گوسفندان خود را ببرند، و پدر ما پيرى سالخورده است. (۲۳)
موسى گوسفندان ايشان را آب داده، سپس به طرف سايه باز گشت و گفت: پروردگارا! من به آنچه از خير بر من نازل کنى، محتاجم. (۲۴)
چيزى نگذشت که يکى از آن دو زن که با حالت شرمگين راه مى رفت، به سوى موسى آمد و گفت: پدرم تو را مى خواند تا پاداش آب دادنت را بدهد. همين که موسى نزد پيرمرد آمد و داستان خود را به او گفت. پيرمرد گفت: ديگر مترس که از مردم ستمگر نجات يافتى. (۲۵)
يکى از آن دو زن به پدر خود گفت: چه خوب است او را اجير کنى، که بهترين اجير آن کس است که هم نيرومند باشد و هم امين. (۲۶)
پيرمرد به موسى گفت: مى خواهم يکى از اين دو دخترم را به همسريت درآورم، در برابر اين که هشت سال اجيرم شوى. البته اگر ده سال کار کنى، خودت کرده اى و آن دو سال جزو قرارداد ما نيست، و من نمى خواهم بر تو سخت بگيرم و به زودى مرا خواهى يافت إن شاء الله از صالحان. (۲۷)
موسى گفت: اين قرارداد بين تو و خودم را قبول دارم، هر يک از دو، مدت هشت سال و ده سال را که خواستم انجام مى دهم و تو حق اعتراض نداشته باشى و خدا بر آنچه مى گوييم، وکيل است. (۲۸)
بيرون شدن موسی«ع» از مصر، به سوى مَديَن و ملاقات با شعيب«ع»
«بیان آیات»
اين آيات، فصل سوم از داستان موسى «عليه السلام» است. در اين داستان، بيرون شدنش از مصر به طرف مدين را آورده که بعد از کشتن قبطى از ترس فرعون رهسپار آن جا شد. و در آن جا، با دختر پيرمردى کهنسال ازدواج کرد، و در قرآن کريم، نام آن پيرمرد نيامده، ليکن در روايات امامان اهل بيت «عليهم السلام» و پاره اى از روايات اهل سنت آمده که او شعيب، پيغمبر مدين بوده.
«وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسى رَبّى أَن يَهْدِيَنى سوَاءَ السّبِيلِ»:
در مجمع البيان آمده که کلمۀ «تلقاء»، به معناى برابر و مقابل هر چيز است. و نيز گفته مى شود: فلانى اين کار را از تلقاء خود کرد. يعنى از قبل خود و به داعى نفس خود کرد، و کلمۀ «سواء السبيل» به معناى وسط راه، و يا راه وسط است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳
«مدين»، کدام شهر بوده است؟
و کلمۀ «مَديَن» - به طورى که در کتاب مراصد الاطلاع آمده - نام شهرى بوده که شعيب در آن جا مى زيسته، و اين شهرى بوده در کنار درياى «قلزم» روبروى «تبوک» - که از تبوک تا آن جا شش منزل مسافت بوده، و از تبوک بزرگتر، چاهى هم که گوسفندان شعيب از آن آب داده مى شد، در همان جا بوده و بعضى ديگر گفته اند: «اين شهر در هشت منزلى مصر بوده، و از قلمرو حکومت فرعون خارج بوده، و به همين جهت موسى «عليه السلام»، متوجه آنجا شده است».
و معناى آيه اين است که: وقتى موسى «عليه السلام» بعد از بيرون شدن از مصر، متوجه مدين شد. گفت: از پروردگارم اميدوارم که مرا به راه وسط هدايت کند، و دچار انحراف از آن و ميل به غير آن، نگشته و گمراه نشوم.
از سياق به طورى که ملاحظه مى فرماييد، بر مى آيد که آن جناب قصد مدين را داشته، ولى راه را بلد نبوده، از پروردگارش اميد داشته که او را به راه مدين هدايت کند.
«وَ لَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسقُونَ...»:
کلمه «تَذُودَان»، تثنيه «تذود» است و آن مضارع است از ماده «ذود»، که به معناى حبس و منع است، و مراد از آن، اين است که: آن دو زن، گوسفندان خود را از اين که به طرف آب بروند، و يا از اين که با گوسفندان مردم مخلوط شوند، جلوگيرى مى کردند. همچنان که مراد از کلمه «يسقون»، آب دادن به گوسفندان و چهارپايان است و کلمۀ «رعاء»، به معناى چوپان است، که کارش چرانيدن گوسفندان مى باشد.
و معناى آيه، اين است که: وقتى موسى به آب «مدين» رسيد، در آن جا جماعتى از مردم را ديد که داشتند گوسفندان خود را آب مى دادند، و در نزديکى آن ها، دو نفر زن را ديد که گوسفندان خود را از اين که به طرف آب بروند، جلوگيرى مى کردند.
موسى از راه استفسار و از اين که چرا نمى گذارند گوسفندان به طرف آب بيايند و از اين که چرا مردى همپاى گوسفندان نيست، پرسش کرد، و گفت: «مَا خَطبُکُما»؟ چه مى کنيد؟ گفتند: ما گوسفندان خود را آب نمى دهيم تا آن که چوپان ها از آب دادن گوسفندان خود فارغ شوند. يعنى ما عادتمان اين طور است، و پدرمان پيرمردى سالخورده است، او نمى تواند خودش متصدى آب دادن به گوسفندان باشد، و لذا ما اين کار را مى کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴
«فَسقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلى إِلى الظلِّ فَقَالَ رَبّ إِنّى لِمَا أَنزَلْت إِلىَّ مِنْ خَيرٍ فَقِيرٌ»:
موسى «عليه السلام» از گفتار آن دو دختر فهميد که واپس شدن آن دو از آب دادن گوسفندان، هم به خاطر نوعى تعفف و تحجب آن دو است، و هم به خاطر ستم مردم به آن دو. لذا پيش رفت و براى آنان آب کشيد، و گوسفندان ايشان را سيراب کرد.
موسى «ع» و آب دادن به گوسفندان دختران شعیب«ع»
«ثُمّ تَوَلّى إلَى الظِلّ وَ قَالَ رَبِّ إنّى لِمَا أنزَلتَ إلَىّ مِن خَيرٍ فَقِير» - يعنى: پس از آب دادن گوسفندان، به طرف سايه بر گشت، تا استراحت کند. چون حرارت هوا بسيار زياد بود. آنگاه گفت: «پروردگارا! من به آنچه از خير به سويم نازل کرده اى، محتاجم».
و بيشتر مفسران، اين دعا را حمل بر درخواست طعام کرده اند، تا سدّ جوعش شود. بنابراين بهتر آن است که بگوييم مراد از «مَا» در جملۀ «لِمَا أنزَلتَ إلَىّ»، نيروى بدنى است، که بتواند با آن اعمال صالح و کارهايى که موجب رضاى خداست، انجام دهد. مانند دفاع از اسرائيلى، و فرار از فرعون به قصد مدين، و آب دادن به گوسفندان شعيب. و «لام» بر سرِ کلمۀ «ما»، به معناى «إلى» است.
و اين اظهار فقر و احتياج به نيرويى که خدا آن را به وى نازل کرده و به افاضه خودش به وى داده، کنايه است از اظهار فقر به طعامى که آن نيروى نازله و آن موهبت را باقى نگه دارد.
از اين بيان روشن مى شود که موسى «عليه السلام»، در اعمال خود مراقبت شديدى داشته، که هيچ عملى انجام نمى داده، و حتى اراده اش را هم نمى کرده، مگر براى رضاى پروردگارش، و به منظور جهاد در راه او. حتى اعمال طبيعى اش را هم به اين منظور انجام مى داده، غذا را به اين منظور مى خورده که براى جهاد، و تحصيل رضاى خدا نيرو داشته باشد.
و اين نکته از سراپاى داستان او به چشم مى خورد. چون بعد از زدن قبطى، بلافاصله از اين که نيرويش صرف يارى مظلوم و کشتن ظالمى شده، به عنوان شکرگزارى فرموده: «رَبّ بِمَا أنعَمتَ عَلَىّ فَلَن أکُونَ ظَهِيراً لِلمُجرِمِين».
و نيز وقتى که از مصر بيرون آمد، از درِ انزجار از ستم و ستمکار گفت: «رَبّ نَجِّنِى مِنَ القَومِ الظّالِمِين»، و نيز وقتى که به راه افتاد، از شدت علاقه به راه حق، و ترس از انحراف از آن راه، اظهار اميدوارى کرد که: «عَسَى رَبِّى أن يَهدِيَنِى سَوَاءِ السّبِيل».
و باز وقتى که گوسفندان شعيب را آب داد، و به طرف سايه رفت، از درِ مسرت، از اين که نيرويى که خدا به او داده، در راه رضاى خدا صرف شده، و دريغ از اين که اين نيرو را از کف بدهد، و نخوردن غذا آن را سست کند، گفت: «رَبّ إنّى لِمَا أنزَلتَ إلَىّ مِن خَيرٍ فَقِير».
و نيز وقتى که خود را اجير شعيب «عليه السلام» کرد و دختر او را به عقد در آورد، گفت: «وَ اللهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَکِيل: خدا بر آنچه در اين قرارداد مى گوييم، وکيل است».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۵
و اين که بعضى از مفسران، «لام» در کلمۀ «لِمَا» را لام تعليل گرفته اند، و نيز اين که بعضى گفته اند: مراد از کلمۀ «خير»، خير دينى. يعنى نجات از ستمکاران است، بعيد است و سياق، آن را افاده نمى کند.
«فجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشى عَلى استِحْيَاءٍ...»:
ضمير در «إحديهمَا: يکى از آن دو»، به کلمه «إمرأتين» بر مى گردد، و اگر کلمۀ «استحياء» را نکره - بدون الف و لام - آورد، براى رساندن عظمت آن حالت است. و مراد از اين که راه رفتنش بر «استحياء» بوده، اين است که: عفت و نجابت از طرز راه رفتنش پيدا بود. و حرف «ما»، در جملۀ «لِيَجزِيَکَ أجرَ مَا سَقَيتَ لَنَا»، مصدريه است، و به جمله چنين معنا مى دهد که: پدر ما، تو را مى خواند، تا به تو جزاى آب دادنت به گوسفندان ما را بدهد.
جملۀ «فَلَمّا جَاءَهُ وَ قَصّ عَلَيهِ القَصَصَ قَالَ لَا تَخَف...»، اشاره دارد به اين که شعيب در برخورد با موسى «عليه السلام»، نخست احوال او را پرسيده، و سپس موسى «عليه السلام»، داستان خود را بدو گفت. و شعيب به او تسکين نفس داد، به اين که از شرّ آنان نجات يافته، چون فرعونيان بر مدين تسلطى نداشتند.
در اين جا، استجابت خداوند از آن سه دعايى را که قبلا موسى «عليه السلام» کرده بود، کامل شده. چون يکى از درخواست هايش، اين بود که خدا او را از مصر و از شرّ مردم ستمگر نجاتش دهد، که شعيب در اين آيه، به وى مژده داد که نجات يافتى.
دوم از درخواست هايش، اين بود که اميدوار بود خدا به «سَواء السّبِيل»، راهنمايى اش کند، که اين خود به منزله دعايى بود، و وارد «مَديَن» شد.
درخواست سومش رزق بود، که در اين جا، شعيب او را دعوت کرد که مزد آب کشيدنش را به او بدهد، و علاوه بر اين، خداوند رزق ده سال او را تأمين کرد، و همسرى به او داد، که مايه سکونت و آرامش خاطرش باشد.
«قَالَت إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ استَئْجِرْهُ إِنَّ خَيرَ مَنِ استَئْجَرْت الْقَوِىّ الاَمِينُ»:
اين که «استيجار» را بدون قيد ذکر فرموده، اين معنا را مى فهماند که مراد اين بوده که موسى «عليه السلام» اجير او شود، در همه حوائج او. و خلاصه قائم مقام خود شعيب باشد، در همه کارهايش، هرچند که به اقتضاى مقام، تنها مسأله چراندن گوسفندان به نظر بيايد.
جملۀ «إنّ خَيرَ مَنِ استَأجَرتَ...» در مقام تعليل براى جمله «إستَأجِرهُ» است، و اين از باب به کار بردن سبب در جاى مسبب است، و تقدير آيه چنين است: «يَا أبَتِ استَأجِرهُ لِأنّهُ قَوِىٌّ أمِين، وَ خَيرَ مَنِ استَأجَرتَ هُوَ القَوِىُّ الأمِين: اى پدر! او را اجير کن، که مردى نيرومند و امين است، و معلوم است که بهترين اجير، آن کسى است که قوى و امين باشد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶
و از اين که دختر شعيب، موسى «عليه السلام» را قوى و امين معرفى کرد، فهميده مى شود که آن دختر از نحوه عمل موسى «عليه السلام» در آب دادن گوسفندان، طرز کارى ديده که فهميده او مردى نيرومند است.
و همچنين، از عفتى که آن جناب در گفتگوى با آن دو دختر از خود نشان داد، و از اين که غيرتش تحريک شد، و گوسفندان آنان را آب داد، و نيز از طرز به راه افتادن او تا خانه پدرش شعيب، چيزهايى ديده که به عفت و امانت او پى برده است.
از اين جا معلوم مى شود که: گويندۀ جملۀ «يَا أبَتِ استَأجِرهُ...»، همان دخترى بوده که به دستور پدرش رفت و موسى «عليه السلام» را به خانه دعوت کرد. همچنان که روايات امامان اهل بيت «عليهم السلام» و نيز نظريه جمعى از مفسران، همين را مى گويد.
«قَالَ إِنى أُرِيدُ أَنْ أُنکِحَک إِحْدَى ابْنَتىَّ هَاتَينِ عَلى أَن تَأْجُرَنى ثَمَانىَ حِجَجٍ...»:
در اين آيه، شعيب «عليه السلام» پيشنهادى به موسى «عليه السلام» مى کند، و آن اين که خود را براى هشت و يا ده سال اجير او کند. در مقابل، او هم يکى از دو دختر خود را به همسرى به عقد وى درآورد. البته اين قرارداد عقد قطعى نبوده، به شهادت اين که شعيب «عليه السلام» معين نکرده که کدام يک از آن دو همسر وى باشند.
و از جملۀ «إحدَى ابنَتَىّ هَاتَين: يکى از اين دو دخترم» بر مى آيد که دختران در آن هنگام حاضر بوده اند. و معناى جملۀ «عَلَى أن تَأجُرَنِى ثَمَانِىَ حِجَج» اين است که: مى خواهم يکى از اين دو دخترم را به نکاحت درآورم، در مقابل اين که تو هم خودت را اجير کنى براى من، در مدت هشت سال.
و کلمۀ «حِجَج»، جمع «حِجّة» است، که مراد از آن، يک سال است، و اين که سال را «حِجّة» خواند، به اين عنايت است که در هر سال، يک بار حج بيت الحرام انجام مى شود.
و از همين جا روشن مى گردد که مسأله حج خانه، خدا جزو شريعت ابراهيم «عليه السلام» بوده، و در نزد مردم آن دوره نيز، معمول بوده است.
«فَإن أتمَمتَ عَشراً فَمِن عِندِک» - يعنى: اگر اين هشت سال را به اختيار خودت، به ده سال رساندى، کارى است که خودت زايد بر قرارداد کرده اى، بدون اين که بدان ملزم باشى.
«وَ مَا أُرِيدُ أن أشُقّ عَلَيک» - شعيب «عليه السلام» در اين جمله خبر مى دهد از نحوه کارى که از او مى خواهد، و مى فرمايد که من مخدومى صالح هستم، و نمى خواهم تو در خدمتگذارى من، خود را به زحمت و مشقت اندازى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۷
«سَتَجِدُنِى إن شَاءَ اللهُ مِنَ الصّالِحِين» - يعنى: من از صالحين هستم، و إن شاء الله، تو هم اين معنا را در من خواهى يافت. پس استثناء (إن شاء الله)، مربوط به صلاحيت او، فى نفسه نيست، بلکه متعلق است به دريافت موسى.
«قَالَ ذَلِک بَيْنى وَ بَيْنَک أَيَّمَا الاَجَلَينِ قَضيْت فَلا عُدْوَانَ عَلىَّ وَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَکيلٌ»:
ضمير در «قَال» به موسى «عليه السلام» بر مى گردد. موسى در پاسخ شعيب «عليه السلام» گفت: «ذَلِکَ بَينِى وَ بَينَک». يعنى اين قرارداد که گفتى و شرط ها که کردى، و اين معاهده که پيشنهاد نمودى، ثابت باشد بين من و تو. نه من مخالفت آن کنم، و نه تو. «أيّمَا الأجَلَينِ قَضَيتُ فَلَا عُدوَانَ عَلَىّ». اين جمله بيان آن دو مدتى است که در کلام شعيب آمده و معين نشده بود، بلکه به طور مردد گفت: اگر ده سال تمامش کنى، خودت کرده اى.
و معناى جمله مورد بحث، اين است که: من خود اختيار دارم که هر يک از اين دو مدت را بخواهم برگزينم، خلاصه اين اختيار واگذار به من است. اگر تنها هشت سال خدمت کردم، تو حق ندارى مرا به بيشتر از آن ملزم کنى. و اگر ده سال را برگزيدم، باز هم نمى توانى مرا از آن دو سال اضافى منع کنى.
«وَ اللهُ عَلىَ مَا نَقُولُ وَکِيل» - خدا را در آنچه بين خود شرط و پيمان بستند، وکيل مى گيرد، که به طور ضمنى، او را گواه هم گرفته، تا در صورت تخلف و اختلاف، حکم و داورى بين آن دو با او باشد. و به همين جهت نگفت خدا شاهد باشد، بلکه گفت وکيل باشد. براى اين که شهادت و داورى هميشه با خدا هست، احتياج به شاهد گرفتن کسى ندارد، و اما وکيل شدنش، وقتى است که کسى او را وکيل خود بگيرد. مانند يعقوب که وقتى مى خواست از فرزندانش ميثاق بگيرد، که يوسف را به او برگردانند - بنابه حکايت قرآن کريم، در آيه «فَلَمّا آتَوهُ مَوثِقَهُم قَالَ»، گفت: «اللهُ عَلَى مَا نَقُولُ وُکِيل: خداوند بر آنچه مى گويم، وکيل است».
بحث روايتى
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸
در کتاب کمال الدين، به سندى که وى به سدير صيرفى دارد، از او، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى طولانى فرمود: مردى از اقصاى شهر دوان دوان آمد، و گفت: اى موسى! درباريان در مشورت اند که تو را به قتل برسانند. پس بى درنگ بيرون شو، که من از خيرخواهان توأم.
پس موسى ترسناک و انديشناک از مصر بيرون شد، و بدون اين که مرکبى و حيوانى و خادمى با خود بردارد، پستى ها و بلندی هاى زمين را پشت سر گذاشت، تا به سرزمين مدين رسيد. در آن جا به درختى رسيد، و ديد که در زير آن، چاهى است و مردمى پيرامون چاه هستند، و آب مى کشند، و دو دختر ضعيف هم ديد که با خود رمه اى گوسفند دارند.
پرسيد: شما چرا ايستاده ايد؟ گفتند: پدر ما، پيرى سالخورده است و ما دو دختر ناتوانيم. نمى توانيم با اين مردان بر سرِ نوبت در بيفتيم. منتظريم تا آنان از آب کشيدن فارغ شوند، ما مشغول شويم.
موسى، دلش به حال آن دو دختر بسوخت. پس دلو را از آنان گرفت و به آن دو گفت: گوسفندانتان را نزديک بياوريد. پس همه آن ها را سيراب کرد. دختران همان صبح زود که آمده بودند، برگشتند، در حالى که هنوز مردان برنگشته بودند.
موسى، سپس به زير درخت رفت، و در آن جا نشست و گفت: پروردگارا! من بدانچه که به من از خير نازل کرده اى، محتاجم. و روايت کرده که: اين را وقتى گفت که حتى به نيم دانه خرما هم محتاج بود.
از سوى ديگر، وقتى دختران نزد پدر برگشتند، از آن دو پرسيد: امروز چطور به اين زودى برگشتيد؟ گفتند: بر سرِ چاه، مردى صالح ديديم، که دلش به حال ما سوخت، و برايمان آب کشيد.
پدر به يکى از دختران خود گفت: برو، آن مرد را نزد من آور. يکى از آن دو دختر، با حالت شرم و حيا، نزد آن جناب آمد. گفت: پدرم تو را مى خواند، تا مزد آب کشيدن تو را به تو بدهد.
روايت کرده که: موسى به دختر گفت: راه را به من نشان بده. خودت از پشت سرم بيا. براى اين که ما دودمان يعقوب، به پشت زنان نگاه نمى کنيم. پس وقتى نزد شعيب آمد و ماجراى خود را بدو گفت، شعيب گفت: مترس، که از شرّ مردم ستمکار نجات يافتى.
آنگاه گفت: من مى خواهم يکى از اين دو دختر را به عقد تو درآورم، به شرط اين که تو هم هشت سال، خودت را اجير من کنى. اگر اين مدت را به ده سال رساندى، اختيار با خود تو است.
پس روايت فرموده که: موسى همان ده سال را خدمت کرد. چون انبياء همواره طرف فضل و تماميت را اختيار مى کنند.
مؤلف: در اين معنا، روايتى نيز در تفسير قمى آمده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹
و در کافى، از على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از شخصى که نامش را برد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل حکايت کلام موسى که گفت: «رَبّ إنّى لِمَا أنزَلتَ إلَىّ مِن خَيرٍ فَقِير» فرمود: منظورش طعام بوده.
مؤلف: عياشى هم، نظير آن را از حفص، از آن جناب روايت کرده، و عبارت روايت او چنين است: «طعام، مقصودش بوده».
و نيز از ليث، از امام باقر «عليه السلام»، نظير آن را آورده و در نهج البلاغه هم مثل آن را فرموده. يعنى فرمود: «به خدا قسم، درخواست چيزى جز نانى که آن را بخورد، نکرد».
و در الدر المنثور است که: ابن مردويه، از انس بن مالک روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: وقتى موسى براى آن دو دختر آب کشيد و سپس به طرف سايه رفت، و گفت: «رَبّ إنّى لِمَا أنزَلتَ إلَىّ مِن خَيرٍ فَقِير»، آن روز، موسى به يک مشت خرما محتاج بود.
و در تفسير قمى مى گويد: يکى از دو دختر شعيب «عليه السلام»، به پدر گفت: اى پدر! او را اجير خود کن. چون بهترين اجير، آن کسى است که قوى و امين باشد.
شعيب در پاسخ گفت: به من گفتى که قوتش را از آب کشيدنش فهميدى، که به تنهايى آن همه دلو از چاه کشيد، اما امانتش را از کجا به دست آوردى؟
در پاسخ گفت: از اين جا که به من گفت: تو، پشت سرِ من بيا، و مرا راهنمايى کن. چون من از دودمانى هستم که به پشت زنان نظر نمى کنند. من از اين جا فهميدم او، مردى امين است. چون همين نظر نينداختن به دنبال زنان، خود از امانتدارى است.
مؤلف: نظير اين را، صاحب مجمع البيان، از على «عليه السلام» روايت کرده.
و نيز در مجمع البيان است که: حسن بن سعيد، از صفوان، از ابى عبدالله: امام صادق «عليه السلام» روايت کرده، که در پاسخ شخصى که پرسيد: کدام يک از آن دو دختر بود که آمد و به موسى «عليه السلام» گفت: پدرم تو را مى خواند؟ فرمود: همان دختر که بعدا با او ازدواج کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰
يکى ديگر پرسيد: کدام يک از دو مدت را خدمت کرد؟ در پاسخ فرمود: مدت بيشتر را. يعنى مدت ده سال را.
شخص ديگر پرسيد: آيا قبل از ده سال با او عروسى کرد، يا بعد از آن؟ فرمود: قبل از آن.
شخص ديگر پرسيد: مگر مى شود کسى با زنى ازدواج کند و شرط کند که مدت دو ماه مثلا براى پدرش خدمت کند، و آنگاه قبل از تمام شدن دو ماه، با دختر عروسى کند؟
فرمود: موسى مى دانست که شرط را به اتمام مى رساند.
شخص ديگر پرسيد: از کجا مى دانست؟ فرمود: مى دانست زنده مى ماند تا شرط شعيب را وفا کند.
مؤلف: مسأله اين که موسى ده سال خدمت را به اتمام رسانيد، در الدر المنثور، به چند طريق، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نيز روايت شده.
و در تفسير عياشى مى گويد: حلبى گفته: شخصى از امام صادق «عليه السلام» پرسيد: آيا قبل از بعثت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، خانه کعبه زيارت مى شد؟
فرمود: آرى، و تصديق اين معنا در قرآن است، که از شعيب «عليه السلام» حکايت مى کند که به موسى «عليه السلام»، در داستان ازدواجش شرط کرد هشت حج، او را خدمت کند، و فرموده: «عَلَى أن تَأجُرَنِى ثَمَانِىَ حِجَجٍ»، و نفرمود: «عَلَى أن تَأجُرَنِى ثَمَانِىَ سِنِينٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۱
رده:تفسیر المیزان