تفسیر المیزان

و نيز در همان کتاب، در ذيل آيه «وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إذ نَادَينَا...» آمده که: ابن مردويه، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: وقتى خداى تعالى، موسى را براى سخن گفتن با وى، به کوه طور نزديک کرد، و به اين مقام قرب رسانيد، موسى پرسيد: پروردگارا! آيا کسى گرامى تر از من نزد تو هست؟ چون تو مرا به قرب و رازگويى خود، نائل ساختى، و با من سخن گفتى؟ خداى تعالى فرمود: بله، مقرب تر از تو، محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» است، که نزد من، گرامى تر از تو است. پرسيد: حال که محمّد، گرامى تر از من نزد تو است، آيا امت محمد نيز، گرامى تر از بنى اسرائيل اند، با اين که براى بنى اسرائيل دريا را شکافتى، و آنان را از شرّ فرعون و عمل او نجات دادى، و «مَنّ» و «سَلوَى» به ايشان اطعام کردى؟ فرمود: آرى، امت محمّد، نزد من گرامى تر از بنى اسرائيل است. عرضه داشت: پروردگارا! ايشان را به من نشان ده. خطابش کرد که: اى موسى! تو ايشان را نمى بينى، ولى اگر خواستى صوتشان را به تو مى شنوانم. عرضه داشت: آرى، اى خدا. پس پروردگار ما، امت محمّد را ندا داد که پروردگار خود را اجابت کنيد! امت محمّد، که آن روز در پشت پدران و ارحام مادران خود بودند، تا آخرين نفرى که تا روز قيامت جزو امت وى خواهند بود، همه اجابت نموده، يک صدا گفتند: بله، تو حقا پروردگار مايى، و ما حقا بندگان توايم. خداى تعالى فرمود: راست گفتيد، من پروردگار شما، و شما بندگان من ايد، و من شما را قبل از آن که از من بخواهيد، آمرزيده ام و قبل از آن که درخواستى کنيد، عطا کرده ام. پس هر کس مرا با شهادت «لا إله إلّا الله» ملاقات کند، داخل بهشت مى شود. ابن عباس مى گويد: به همين جهت، وقتى محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» مبعوث شد، خدا خواست تا به خاطر آنچه که به او و به امت او اختصاص داده، بر او منت نهد، لذا گفت: اى محمّد! تو در جانب طور نبودى، وقتى که ما موسى را ندا داديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۰ مؤلف: اين روايت را، طبرى هم، به چند طريق ديگر، از غير ابن عباس نقل کرده. و اين معنا را، صدوق هم در کتاب عيون اخبار الرضا، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده، ولى اشکالى که در آن است، اين است که: اگر بگوييم آيه مورد استشهاد روايت مى خواهد اين معنا را برساند، نظم سياق به کلى در هم مى ريزد، و ارتباط جمله هاى قبل از آن با جمله هاى بعد از آن، به کلى فاسد مى شود. و در کتاب بصائر، به سند خود، از محمد بن فضيل، از ابى الحسن «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «وَ مَن أضَلُّ مِمّنِ اتّبَعَ هَوَيهُ بِغَيرِ هُدىً مِنَ الله» فرموده: يعنى کيست گمراه تر از کسى که هواى نفسانى خود را دين خود بگيرد، بدون اين که دين را از ائمه هدى اخذ کند. مؤلف: نظير اين روايت را، صاحب بصائر، از مُعلّى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده. و اين مضمون، از باب جرى و تطبيق جزئى بر کلى، يا از مقولۀ بطن قرآن است. نه اين که آيه شريفه در خصوص مسأله امامت نازل شده باشد. و در مجمع البيان، در ذيل آيه: «الّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتَابَ...» گفته: اين جمله و مابعد آن، درباره عبدالله بن سلام، تميم دارى، جارود عبدى و سلمان فارسى نازل شده. چون اين چند نفر مسلمان شدند، و بلافاصله اين آيه، درباره آنان نازل شد - نقل از قتاده است. بعضى ديگر گفته اند: درباره چهل نفر مسيحى نازل شد، که قبل از بعثت، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ايمان آوردند. سى و دو نفر از آنان اهل حبشه بودند، که با جعفر بن ابى طالب، در مراجعتش از حبشه آمدند، و هشت نفر ديگر از شام آمدند، که بحيراء، ابرهه، اشرف، ايمن، ادريس، نافع و تميم، از ايشان بودند. مؤلف: رواياتى ديگر غير از اين روايت وارد شده. باز در همان کتاب، در معناى آيه: «وَ يَدرَؤنَ بِالحَسَنَةِ السّيِّئَة» گفته: بعضى گفته اند يعنى با حلم، جهل جاهلان را دفع مى کنند - نقل از يحيى بن سلام - و معنايش اين است: آزار مردم را به وسيلۀ مداراى با مردم از خود دفع مى کنند. و نظير اين معنا، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۱ روايت جعلى اهل سنت، درباره کفر ابوطالب و در الدر المنثور است که: عبد بن حميد، مسلم، ترمذى، ابن ابى حاتم، ابن مردويه و بيهقى، در دلائل، از ابى هريره روايت کرده اند که گفت: وقتى ابوطالب از دنيا مى رفت، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نزدش آمد و فرمود: عموجان! بگو لا اله الا الله، تا من روز قيامت، نزد خدا برايت بدان شهادت دهم. گفت: شهادت مى دادم، اگر سرزنش قريش نبود، که فردا بگويند جزع و ناراحتى مرگ، او را به اين اقرار واداشت. لذا خداى تعالى اين آيه را فرستاد: «إنّکَ لَا تَهدِى مَن أحبَبتَ وَلَکِنّ اللهَ يَهدِى مَن يَشَاءُ وَ هُوَ أعلَمُ بِالمُهتَدِين». مؤلف: در معناى اين روايت، روايت ديگرى از ابن عمر، ابن مسيب، و غير آن دو آمده، وليکن روايات بسيار زيادى، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رسيده، که فرموده اند: ابوطالب، ايمان آورده بود و اشعارى هم، که از او نقل شده، پُر است از اقرار به صدق رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، و حق بودن دين او. و اين ابوطالب، کسى است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را، وقتى صغير بود، در دامن خود جاى داد، و بعد از بعثت و قبل از هجرت، از او حمايت کرد. حمايتى که ارزش آن حمايت و مجاهداتش در حفظ جان شريف رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در ده سال قبل از هجرت، معادل است با ارزش مجاهدت هاى همه مهاجران و انصار در ده سال بعد از هجرت. آن وقت چگونه ممکن است چنين کسى ايمان نياورده باشد؟! ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۲ آيات ۵۷ - ۷۵ سوره قصص وَ قَالُوا إِن نَّتَّبِع الهُْدَى مَعَک نُتَخَطف مِنْ أَرْضِنَا أَوَ لَمْ نُمَکِّن لَّهُمْ حَرَماً آمِناً يجْبى إِلَيْهِ ثَمَرَات کُلِّ شئ رِّزْقاً مِّن لَّدُنَّا وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۵۷) وَ کَمْ أَهْلَکنَا مِن قَرْيَةِ بَطِرَت مَعِيشتَهَا فَتِلْک مَسکِنُهُمْ لَمْ تُسکَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلاً وَ کنَّا نحْنُ الْوَارِثِينَ(۵۸) وَ مَا کانَ رَبُّک مُهْلِک الْقُرَى حَتى يَبْعَث فى أُمِّهَا رَسولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَ مَا کنَّا مُهْلِکِى الْقُرَى إِلا وَ أَهْلُهَا ظالِمُونَ(۵۹) وَ مَا أُوتِيتُم مِّن شئ فَمَتَعُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ زِينَتُهَا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَيرٌ وَ أَبْقَى أَفَلا تَعْقِلُونَ(۶۰) أَفَمَن وَعَدْنَاهُ وَعْداً حَسناً فَهُوَ لَاقِيهِ کَمَن مَّتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا ثمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضرِينَ(۶۱) وَ يَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شرَکائى الَّذِينَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ(۶۲) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ کَمَا غَوَيْنَا تَبرَّأْنَا إِلَيْک مَا کانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ(۶۳) وَ قِيلَ ادْعُوا شرَکاءَکمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَستَجِيبُوا لهَُمْ وَ رَأَوُا الْعَذَاب لَوْ أَنَّهُمْ کانُوا يهْتَدُونَ(۶۴) وَ يَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَا ذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسلِينَ(۶۵) فَعَمِيَت عَلَيهِمُ الاَنبَاءُ يَوْمَئذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ(۶۶) فَأَمَّا مَن تَاب وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَن يَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ(۶۷) وَ رَبُّک يخْلُقُ مَا يَشاءُ وَ يخْتَارُ مَا کانَ لهَُمُ الخِْيرَةُ سبْحَانَ اللَّهِ وَ تَعَالى عَمَّا يُشرِکونَ(۶۸) وَ رَبُّک يَعْلَمُ مَا تُکِنُّ صدُورُهُمْ وَ مَا يُعْلِنُونَ(۶۹) وَ هُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فى الاُولى وَ الاَخِرَةِ وَ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۷۰) قُلْ أَرَأيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْکمُ الَّيْلَ سرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيرُ اللَّهِ يَأْتِيکم بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسمَعُونَ(۷۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۳ قُلْ أَرَأيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْکمُ النَّهَارَ سرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيرُ اللَّهِ يَأْتِيکم بِلَيْلٍ تَسکُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ(۷۲) وَ مِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ لِتَسکُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکمْ تَشکُرُونَ(۷۳) وَ يَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شرَکائى الَّذِينَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ(۷۴) وَ نَزَعْنَا مِن کُلِّ أُمَّةٍ شهِيداً فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ للَّهِ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ(۷۵) «ترجمه آیات» بهانه آوردند که اگر با تو هدايت را پيروى کنيم، از سرزمينمان ربوده مى شويم، آيا ما آنان را در حرمى امن (شهر مکه) سکنا نداديم، که ميوه هر درختى به خاطر اين که ما خواسته ايم، اهل آن شهر را روزى دهيم، بدان جا حمل و گردآورى مى شود؟ اما بيشترشان نمى دانند. (۵۷) (علاوه بر اين، مگر ايمان نياوردن، ايشان را حفظ کرده؟) چه بسيار شهرهاى آباد و حاصلخيز که در معيشت خود طغيان کردند و ما هلاکشان کرديم، و اينک خرابه هاى مساکن آن ها است، که ديگر بعد از ايشان مسکونى نشد، مگر اندکى از آن ها و ماييم وارث آنان. (۵۸) پروردگار تو چنين نبوده که مردم شهرها را هلاک کند، مگر بعد از آن که رسولى به سويشان و در سواد اعظمشان بفرستد، تا آيات ما را بر آنان بخواند، و ما هرگز ويران کننده شهرها نبوديم، مگر آن شهرها که مردمش ستمگر بودند. (۵۹) علاوه بر اين، آنچه که داده شده ايد، وسيله زندگى دنيا و زينت آن است، و آنچه نزد خدا است، بهتر و پايدارتر است، آيا باز هم تعقل نمى کنيد؟ (۶۰) و آيا کسى که به او وعده نيک داديم و او به آن وعده ها خواهد رسيد، مثل کسى است که تنها وسايل زندگى دنيا به او داديم، ولى در روز قيامت، از احضار شدگان است. (۶۱) روزى که خدا ندايشان مى کند و مى فرمايد: کجايند آن شرکايى که براى من معتقد بوديد؟ (۶۲) کسانى که عذاب ما بر آن ها حتمى شده، در پاسخ مى گويند: پروردگارا! اين هايند کسانى که ما گمراهشان کرديم، آنان را گمراه کرديم، همان طور که خود گمراه بوديم. پروردگارا! اينک به درگاه تو از اين که ما را مى پرستيدند، بيزارى مى جوييم. (۶۳) به ايشان گفته مى شود: شرکاى خود را به کمک بخوانيد. پس مى خوانند، ولى آن شرکاء اجابتشان نمى کنند. عذاب را مى بينند، مى گويند: اى کاش ما هم راه را مى يافتيم. (۶۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۴ و روزى که خدا ندايشان مى کند و مى فرمايد: چگونه پيامبران را پاسخ گفتيد؟ (۶۵) پس در آن روز، پوشيده گردد بر آنان خبرها و از شدت عذاب، از يکديگر خبر نمى گيرند. (۶۶) و اما کسى که توبه کرد و ايمان آورد و عمل صالح به جا آورد، اميد آن هست که از رستگاران باشد. (۶۷) و پروردگار تو، هرچه بخواهد، خلق مى کند و مى گزيند، ايشان اختيارى ندارند. منزه است خدا و برتر از شرکى است که به وى مى ورزند. (۶۸) و پروردگار تو، آنچه در قفس سينه پنهان دارند و يا اظهار مى دارند، آگاه است. (۶۹) و او، همان الله است، که معبودى جز او نيست و حمد در دنيا و آخرت، او راست و حکم نيز مر او راست، و به سويش باز مى گرديد. (۷۰) به ايشان بگو: به من بگوييد اگر خدا شب را تا روز قيامت يکسره مى کرد، چه اله و معبودى برايتان نور مى آورد، آيا نمى شنويد؟ (۷۱) بگو: به من خبر دهيد اگر خداوند روز را تا قيامت بر شما يکسره مى کرد، غير از خدا، چه معبودى شب را برايتان مى آورد تا در آن آرامش گزينيد، آيا نمى بينيد؟ (۷۲) يکى از رحمت هاى او، اين است که براى شما، شب و روز درست کرد، تا در يکى آرامش گرفته، در ديگرى به جستجوى فضل خدا برخيزيد، چنين کرد تا شايد شکر بگزاريد. (۷۳) و روزى که او ندايشان مى کند که آن شرکايى که براى من معتقد بوديد، کجايند؟ (۷۴) و از هر امتى گواهى بيرون مى کنيم و مى گوييم برهان خود را بياوريد. آن روز مى فهمند که حق براى خداست و غايب گردد از ايشان، آنچه افتراء مى بستند. (۷۵) پاسخ به بهانه ديگرى از مشرکان، بر ايمان نیاوردن به قرآن «بیان آیات» اين آيات، عذر ديگر از بهانه هاى مشرکان مکه را در ايمان نياوردن به کتاب خدا بيان مى کند. همچنان که آيات قبل، عذر اولشان را بيان مى کرد، به اين که: چرا آيات و معجزاتى چون معجزات موسى نياوردى؟ در اين آيات، متذکر مى شود که اين عذر را بهانه کرده اند که اگر ما به کتاب تو ايمان آوريم، و به دين توحيد بگرويم، مشرکان عرب، ما را از سرزمينمان بيرون مى کنند، ما را مى کشند، و اسير مى کنند، و اموالمان را غارت نموده و امنيت و صلح ما را به خطر مى اندازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۵ آنگاه خداى تعالى، سخن ايشان را رد مى کند، به اين که: ما شهر ايشان را برايشان حرم امن کرديم. تمامى عرب، مکه را مقدس و محترم مى دانند، و ميوه هر درختى را بدان جا حمل مى کنند. ديگر موجبى براى ترس ايشان که آنان را از شهر بيرون کنند، نيست. علاوه بر اين، برخوردارى از اموال و اولاد و کامروايى از عيش و زندگى براى آنان امنيت درست نمى کند، تا آن را بر پيروى هدايت ترجيح بدهند. چه بسيار قريه هايى که خدا در عيش شان، هلاکشان نمود، و نسلشان را برانداخت و سرزمين آنان را به ارث برد. و اينک، اين مسکن هاى آنان است که بعد از ايشان، همچنان خالى است، و جز اندکى از آن ها مسکونى نيست. از اين هم که بگذريم، آن چيزى که پيروى هدايت را فداى آن مى کنند و آن را بر مى گزينند، متاع زندگى دنيا است، که زودگذر و ناپايداراست، و انسان عاقل، زندگى ناپايدار را بر زندگى جاودانه آخرت و جوار خداى تعالى ترجيح نمى دهد. از اين نيز که بگذريم، خدايى که خلقت و امر به دست اوست، وقتى چيزى را اختيار مى کند، و به آن امر مى نمايد، ديگر کسى نمى تواند به خاطر خواست خودش، با خواست او مخالفت کند. و آنچه را که طبع او متمايل به آن است، اختيار نمايد. خداى تعالى، بعد از اين چند جواب، به داستان قارون اشاره مى کند، که زمين او را با خانه اش، در خود فرو برد. «وَ قَالُوا إِن نَّتَّبِع الهُْدَى مَعَک نُتَخَطف مِنْ أَرْضِنَا...»: کلمه «تَخَطّف»، به معناى اختلاس با سرعت، و به زبان ساده به معناى قاپيدن است. ولى بعضى گفته اند: «خطف» و «تَخَطُّف»، به معناى اين است که: شخصى را از همه طرف و از هر جهت بربايند. و گويا تعبير به تخطّف از سرزمين، استعاره باشد، و منظور کشتن و اسير کردن و غارت کردن باشد. گويا خود آنان و آنچه متعلق به ايشان است از اهل و مال، همه يک جا قاپيده مى شوند، به طورى که شهر از ايشان و متعلقاتشان خالى مى شود. و مقصود از «أرض»، سرزمين مکه و حرم است. به دليل اين که دنبالش مى فرمايد: «مگر ما ايشان را در حرم امنى سکنا نداديم»، و گويندۀ اين حرف، بعضى از مشرکان مکه بودند. و منظورشان اعتذار جستن از ايمان به خدا بوده. اعتذار به اين که اگر ايمان بياورند، عرب ايشان را از سرزمينشان، يعنى از مکه بيرون مى کنند. چون عرب نيز مانند ايشان مشرک اند، و حاضر نيستند مردم مکه ايمان بياورند، و بت هاى ايشان را ترک گويند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۶ پس در حقیقت، مى خواهند بگويند: ما از ايمان آوردن مانع داريم، و اين بهانه، خود اعترافى است ضمنى، به اين که اصل دعوت آن جناب حق است. کتاب او هم، هرچه آورده حق است. چيزى که هست، خطر تخطّف عرب نمى گذارد ما بدان ايمان آوريم، و صريح تر از اين اعتراف ضمنى، جملۀ «إن نَتّبِعِ الهُدَى مَعَک» است، که در آن اقرار مى کنند به اين که آنچه با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است و آنچه او آورده است، هدايت است، و گرنه مى گفتند: «اگر پيروى کنيم، کتاب و دين تو را» يا تعبيرى ديگر مى آوردند. «أوَ لَم نُمَکّن لَهُم حَرَماً آمِناً» - بعضى گفته اند: «تمکين»، متضمن معناى جعل و قرارداد است. و معناى جمله اين است که: مگر ما براى آنان حرم امنى قرار نداديم، تا در آن جاى گيرند. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «حَرَماً»، منصوب به ظرفيت است. و معناى جمله، چنين است: «آيا ما ايشان را در حرمى امن جا نداديم». و کلمۀ «آمِناً»، صفت آن ظرف است. يعنى در حرمى جا داديم که داراى امنيت است. و اگر «حرم» را داراى امنيت توصيف کرد، با اين که اهل آن امنيت دارند، از باب مجاز در نسبت است، و جمله عطف است بر محذوف، و گرنه در اول آن «واو» عاطفه نمى آمد، بلکه مى فرمود: «ألَم نُمَکّن». پس تقدير آن، چنين است: «ألَم نَعصِمُهُم وَ نَجعَلُ لَهُم حَرَماً آمِناً مُمَکّنِينَ إيّاهُم: آيا ايشان را مصونيت نداديم، و حرمى امن در اختيارشان نگذاشتيم، که در آن جاى گيرند». اين جمله، جواب اول خداى تعالى از گفتار ايشان است، که به عنوان عذر و بهانه گفتند: «اگر با تو هدايت را پيروى کنيم، از سرزمين خود ربوده مى شويم». و حاصل جواب، اين است که: ما ايشان را در زمينى مکنت داديم که آن را حرم و داراى امنيت قرار داديم، به طورى که عرب آن را محترم مى شمارد. ديگر چرا بايد بترسند از اين که اگر ايمان بياورند، عرب ايشان را از آن جا بربايند. «يُجبَى إلَيهِ ثَمَراتُ کُلّ شَئ » - کلمۀ «يُجبَى»، مضارع مجهول از مادۀ «جبايت» است، که به معناى جمع آورى است. و کلمۀ «کُلّ» در اين جا به منظور تکثير آمده. نه اين که بخواهد عموميت را برساند. چون قطعا همه ميوه هاى دنيا در مکه جمع آورى نمى شود، و معناى اين جمله، اين است که: «ميوه هاى بسيارى از اشياء به سوى حرم گردآورى مى شود». و اين جمله، صفت «حرم» است. بدين منظور آن را آورد، تا از اين توهم که ممکن است به وهم کسى آيد که ايمان آوردن، باعث تضرر ايشان مى شود، چون ديگر کاروانى به مکه نمى آيد، جلوگيرى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۷ «رِزقاً مِن لَدُنّا» - کلمۀ «رِزقاً»، مفعول مطلق است، و ممکن هم هست حال از کلمه «ثَمَرات» باشد، و جمله «وَ لَکِنّ أکثَرَهُم لَا يَعلَمُون»، استدراک از همه مطالب گذشته است. و معناى آيه اين است که: ما ايشان را در محل امنى حفظ کرديم، و از هر ثمره اى روزى داديم، ليکن بيشترشان به اين مطلب جاهل اند، و گمان مى کنند آن که ايشان را از ربودن عرب حفظ مى کند، شرکشان به خدا و بت پرستى ايشان است. پاسخ ديگرى به بهانۀ مشرکان در ایمان نیاوردن به قرآن «وَ کَم أهلَکنَا مِن قَريَةٍ بَطِرَت مَعِيشَتَهَا...»: کلمۀ «بَطَر»، به معناى طغيان ناشى از نعمت است، و کلمۀ «مَعِيشَتَهَا»، به خاطر حذف حرف جر منصوب شده، و معناى جمله، اين است که: چه بسا قريه ها که در معيشت خود طغيان کردند، و ما هلاکشان کرديم. «فَتِلکَ مَسَاکِنُهُم لَم تُسکَن مِن بَعدِهِم إلّا قَلِيلاً» - يعنى مساکن آنان که خراب و ويران شد، اينک خرابه هاى آن، جلو چشم شما است، و هنوز به حالت ويرانى اش مانده و تعمير نشده، و بعد از هلاکت صاحبانش ‍ مسکونى نشد، مگر اندکى از آن ها. با اين معنا که براى جمله کرديم، روشن مى شود که مناسب تر آن است که استثناى «إلّا قَلِيلاً» را استثناى از مسکن ها بگيريم، نه از جملۀ «مِن بَعدِهِم»، چون اگر چنين کنيم، معناى آيه اين مى شود که: مساکن آنان بعد از ايشان مسکون نشد، مگر زمانى اندک. چون کسى در آن جاها منزل نکرد، مگر کاروانيانى که در بعضى از سفرها، يک روز يا نيم روز، در آن جاها منزل کردند. «وَ کُنّا نَحنُ الوَارِثِين» - چون که آنان مالک آن مساکن شدند، و بعدا آن را ترک کردند و رفتند، و کسى از ايشان نماند که آن مساکن را تملک کند، غير از ما. لذا ما وارث مسکن هاى آنان شديم. و در اين جمله، يعنى جملۀ «وَ کُنّا نَحنُ الَوَارِثِين»، عنايت لطيفى به کار رفته. براى اين که مالک حقيقى هر چيز، آن هم مالک مطلق، خدا است. پس مالک مساکن آنان نيز از اول خدا بود، چند صباحى به ايشان تمليک کرد. يعنى در تحت تسلط و اختيار آنان قرار داد. آنگاه دوباره از دستشان گرفت، يعنى هلاکشان کرد، و بعد از هلاکتشان، ديگر مالکى براى آن مساکن نماند به جز خدا. پس اگر خداى تعالى، خود را وارث ايشان خواند، به اين عنايت است که بعد از رفتن آنان کسى باقى نماند، و تنها او باقى ماند و او مالک املاک آنان شد. گويا آن ملک اعتبارى که داشتند به خدا منتقل شد، در حالى که در حقيقت انتقالى در کار نبود، بلکه بعد از هلاکت آنان و زوال ملک اعتبارى آنان، ملک حقيقى خدا (که تاکنون به خاطر آن ملک اعتبارى مخفى مانده بود) ظاهر شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۸ اين آيه، جواب دوم خداى تعالى است، از عذرى که آوردند که: «اگر با تو به هدايت ايمان بياوريم، عرب ما را از سرزمينمان مى ربايند»، و حاصل اين جواب، اين است که: صرف اين که شما ايمان نياوريد، و در نتيجه عرب شما را نربايند، باعث نمى شود که شما در اين سرزمين باقى بمانيد و زمينتان حفظ شود و هر جور دلتان خواست متنعم شويد. براى اين که چه بسا قريه ها که در نهايت درجه تنعم بودند، و در نتيجه باد غرور و طغيان سرگرمشان کرده بود، که ما همه آنان را هلاک کرديم، و شهر و دهشان خالى از سکنه ماند، و کسى جز خدا آن را ارث نبرد. «مَا کانَ رَبُّک مُهْلِک الْقُرَى حَتّى يَبْعَث فى أُمِّهَا رَسولاً»: کلمه «أُمّ القُرَى» به معناى مرکز دهات، و آن شهرستانى است که همه دهات بدان جا مراجعه مى کنند، و در آيه شريفه، سنت الهى در عذاب قرا، و انقراض اهل آن ها بيان شده، و آن اين است که: عذاب استيصال و انقراض هيچ وقت از خداى تعالى صادر نشده، مگر بعد از آن که حجت را بر آنان تمام کرده باشد. يعنى رسولى به سويشان فرستاده باشد، تا آيات خدا را بر آنان بخواند، و بعد از آن که ايشان آن رسول را تکذيب کرده، و به آيات خدا کفر ورزيده باشند. و در اين که بعد از آيه قبلى، اين آيه را ذکر کرد، که سنت الهى را در هلاک ساختن قرا بيان مى کند، خود تهديدى است به اهل مکه که مشرک بودند. و اشاره است به اين که اگر آنان نيز بر کفر خود پافشارى کنند، در معرض نزول عذاب قرار خواهند گرفت. براى اين که خداى تعالى، براى أُمّ القرى - که همان مکه است - رسولى فرستاد، تا آيات وى را بر مردم آن جا بخواند، ولى آن مردم هنوز ظالم اند و رسول خود را تکذيب مى کنند. با اين بيان روشن مى شود که آن نکته اى که باعث شد در آيه شريفه از متکلم مع الغير (ما) به سوى غيبت التفات شود، چه بوده؟ آرى، در آيات قبل و همچنين بعد از جمله مورد بحث، خداى تعالى متکلم مع الغير (ما) اعتبار شده و فرموده: «نُمَکّن، لَدُنّا، أهلَکنَا، وَ کُنّا نَحنُ الوَارِثِين»، ولى در جمله مورد بحث، خداى تعالى غايب اعتبار شده، فرموده: «وَ مَا کَانَ رَبُّک...: و پروردگار تو، چنين و چنان نيست». نکته اين التفات، اين است که: در اشاره به اين که اگر پيامبر را تکذيب کنند، شرايط عذاب کردن در مابين آنان فراهم است، هم تقويت نفس پيامبر خداست و هم تأکيدى براى حجت او. لذا مى بينيم بعد از آن که در اين عبارت غرض مزبور ايفا شده، دوباره به سياق قبل بر مى گردد، و مى فرمايد: «وَ مَا کُنّا مُهلِکِى القُرَى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸۹ «وَ مَا أُوتِيتُم مِّن شَئٍ فَمَتَاعُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا ...»: کلمۀ «إيتاء» به معناى «إعطاء» است، و کلمۀ «مِن شَئ»، بيان کلمۀ «ما» است، که به منظور عموميت دادن به «ما» آمده، و معنايش چنين مى شود: «تمامى آنچه که از متاع حيات دنيا داده شده ايد»، کلمۀ «متاع» به معناى هر چيزى است که از آن بهره بردارى شود. و کلمۀ «زينة»، به معناى هر چيزى است که به چيزى منضم شود، و آن را جمال و حسنى ببخشد. و کلمۀ «حَيَاة الدُّنيَا» به معناى زندگى زودگذر و پايان پذيرى است که از زندگى آخرت به ما نزديک تر است، و در مقابل آن، زندگى آخرت است، که جاودانى و ابدى است. و مراد از «مَا عِندَ الله» نيز، همان زندگى با سعادت آخرت است که در جوار خدا است و به همين جهت «خير» و «باقى تر» شمرده شده. و معناى آيه، اين است که: تمامى نعمت هاى دنيوى که خدا در اختيارتان قرار داده، متاع زينتى است که زندگى دنيوى را زينت داده، زندگى دنيوى که از آن زندگى ديگر به شما نزديک تر و فانى و زودگذر است و آنچه از ثواب ها که ذخيره خانه آخرت است، و ثمرۀ پيروى هدايت و ايمان به آيات خدا است، بهتر و باقى تر است. پس جا دارد که آن زندگى را و آن ثوابها را بر زندگى دنيا و متاع و زينت آن مقدم بداريد، اگر عقل داشته باشيد و اين جواب سومى است از اين که گفتند: «إن نَتّبِعِ الهُدَى مَعَک نُتَخَطّف مِن أرضِنَا»، و حاصل آن، اين است: اگر پذيرفتيم که اگر پيروى هدايت کنيد، عرب شما را از سرزمينتان بربايند، وليکن آنچه شما در اين فرض از دست مى دهيد، متاع زندگى دنياى فانى است. پس چرا بايد آن را بر سعادت آخرت و بر ثواب در نزد خدا که در عوض پيروى هدايت است، ترجيح دهيد، با اين که آنچه نزد خدا است، بهتر و پايدارتر است؟ رده:تفسیر المیزان