المیزان جلد۱۶ بخش۲۴
وجود رابطه مستقيم بين اعمال مردم و حوادث عالَم
«بِمَا کَسَبَت أيدِى النَّاس» - يعنى اين فساد ظاهر در زمين، بر اثر اعمال مردم است. يعنى به خاطر شرکى است که مى ورزند، و گناهانى است که مى کنند. و ما در تفسير آيه: «وَ لَو أنَّ أهلَ القُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاء وَ الأرض». و نيز در مباحث نبوت، در جلد دوم اين کتاب، اثبات کرديم که بين اعمال مردم و حوادث عالَم، رابطه مستقيم هست، که هر يک متأثر از صلاح و فساد ديگرى است.
«لِيُذِيقَهُم بَعضَ الَّذِى عَمِلُوا» - لام در اين جمله، لام غايت است، و آيه چنين معنا مى دهد: آنچه در زمين ظاهر شد، به خاطر اين بود که خدا وبال پاره اى از آنچه مى کردند، به ايشان بچشاند، بلکه براى اين بود که خود اعمالشان را به ايشان بچشاند، که به صورت وبال به سويشان بر مى گشت.
و اما اين که چرا فرمود: بعض اعمالشان را، براى اين که خدا از بيشتر اعمال آنان صرف نظر کرد، همچنان که فرمود: «وَ مَا أصَابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِمَا کَسَبَت أیدِيکُم وَ يَعفُو عَن کَثِيرٍ».
اين آيه شريفه، ناظر است به وبال دنيوى گناهان، و چشاندن وبال بعضى از آن ها، نه همه آن ها. و اما عذاب و وبال اخروى گناهان، آيه از آن ساکت است.
پس اين که بعضى ها گفته اند: «مراد اين است که وبال دنيوى را مى چشانيم، و اخروى آن را تا رسيدن قيامت تأخير مى اندازيم»، تفسيرى است بدون دليل.
و بعيد نيست که تقدير کلام را «لِيُذِيقَهُم بَعضَ جَزَاء مَا عَمِلُوا: تا بچشاند به ايشان بعضى از کيفر آنچه کرده اند» گرفته اند و حال آن که تقدير آن به عکس اين است. يعنى تقديرش «لِيُذِيقَهُم جَزَاءَ بَعضَ مَا عَمِلُوا: تا بچشاند به ايشان جزاء بعضى از کارهاى ايشان را» است. براى اين که: آنچه که ما را ناگزير مى کند از اين که چيزى تقدير بگيريم - البته اگر ناگزير باشيم - اين است که آنچه به صورت فساد به آنان بر مى گردد، جزاى اعمالشان است، نه خود اعمال. پس آنچه مى چشند، جزاى پاره اى از اعمال است، نه پاره اى از جزاء اعمال.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۹۴
و اين که فرمود: «لَعَلَّهُم يَرجِعُون»، معنايش اين است که: خداوند مى چشاند به آنان آنچه را مى چشاند، براى اين که شايد از شرکشان و گناهانشان دست برداشته، به سوى توحيد و اطاعت برگردند.
و اما در پاسخ اين سؤال که وجه اتصال آيه مورد بحث، به ماقبلش چيست؟
مى گوييم: وجهش اين است که در آيه قبل، استدلال مى کرد بر توحيد، و نزاهت خدا از شرکى که برايش قائل شده اند. اينک در اين آيه، به آثار شرک اشاره مى کند، و آن عبارت است از: گناه و فساد در زمين، و چشيدن وبال گناهان. چيزى که هست، در اين آيه نامى از شرک نبرده، و مطلب را به گناهان ناشى از شرک اختصاص نداده، بلکه به طور کلى راجع به گناه صحبت کرده است.
سخن عجيب مفسران، در باره آيه: «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ...»
مفسران، در تفسير اين آيه، سخنان مختلف و عجيب و غريبى زده اند.
مثلا بعضى گفته اند: «مراد از «ارض»، سرزمين مکه است».
بعضى گفته اند: «مراد از «بَرّ: خشکى»، بيابان هايى خشک است که نهرى از آن نمى گذرد. و مراد از «بحر»، هر شهر و قريه اى است که بر لب نهرى بزرگ قرار داشته باشد».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «بَرّ»، صحراها و محل قبايل است. و مراد از «بَحر»، سواحل و شهرهاى ساحل دريا و نهرها است».
بعضى ديگر گفته اند: «مقصود از «بَرّ»، بيابان هاى لَم يَزرَع و خشک است. و مراد از «بَحر»، صحراهاى سبز و خرم است».
بعضى گفته اند: «در اين جا، مضافى در تقدير است، و تقدير «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرِّ وَ مُدُنِ البَحرِ» است. يعنى: فساد در زمين و شهرهاى دريا ظاهر شد».
شايد داعى آقايان بر اين حرف ها، اين بوده که فکر کرده اند آيه شريفه - بر حسب روايتى که رسيده - ناظر به قحط سالى مکه به دنبال نفرين رسول خدا به قريش است. چون قريش در کفر خود لجاجت کرده، و بر عناد خود ادامه دادند، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نفرينشان کرد. در نتيجه، شهر مکه دچار قحطى شد. لذا خواسته اند با اين اقاويل، آيه را به آن روايت تطبيق دهند. در نتيجه، اين طور به زحمت افتاده اند.
و نيز بعضى گفته اند: «مراد از «فساد در خشکى»، کشتن يکى از پسران آدم برادر خودش را مى باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۹۵
و مراد از «فساد در دريا»، غضب کردن آن پادشاه است که کشتى هاى مردم را مى گرفت». ولى خود خواننده به سستى اين سخن واقف است. زيرا در آيه شريفه، دليلى بر آن نيست. علاوه بر اين که آيه عام است.
«قُل سِيرُوا فِى الأرضِ فَانظُرُوا کَيفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبلُ کَانَ أکثَرُهُم مُشرِکِينَ»:
در اين آيه شريفه، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را مأمور مى کند به اين که به مردم دستور دهد در زمين سير کنند، و سرانجام و آثار باقيمانده اقوام گذشته را ببينند، که چگونه خانه هايشان خراب گشته، و آثارشان محو شد، و تا آخرين نفر منقرض شدند، و نسلشان قطع گشت، و دچار انواع گرفتاری ها و بلاها شدند. به خاطر اين که بيشترشان مشرک بودند.
پس خدا جزاى بعض کرده هايشان را به ايشان چشانيد، تا شايد عبرت گيرندگان، عبرت گيرند، و در نتيجه، به سوى توحيد برگردند. پس آيه شريفه، در مقام استشهاد براى مضمون آيه قبل است.
«فَأَقِمْ وَجْهَک لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِن قَبْلِ أَن يَأْتىَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئذٍ يَصدَّعُونَ»:
اين آيه، تفريع بر ماقبل است، و معنايش اين است که: وقتى شرک و کفر به حق، چنين سرانجامى داشت، و وبالش گردنگير مرتکبش مى شود، پس رو به سوى دين مستقيم کن. «مِن قَبلِ أن يَأتِىَ يَومٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللهِ». ظرف «مِن قَبل»، متعلق است به جملۀ «فَأقِم». و کلمۀ «مَرَدّ»، مصدر ميمى از «ردّ» و به معناى «رَادّ: برگرداننده» است. و مراد از روزى که برگرداننده اى براى آن نيست، و کسى نيست که آن را از خدا برگرداند، روز قيامت است.
دو دسته شدن مردم در روز قيامت: گروهی به سوی جهنم و گروهی به سوی بهشت
«يَومَئِذٍ يَصَدَّعُونَ» - اصل اين کلمه «يَتَصَدَّعُونَ» بوده، و «تَصَدُّع» در اصل، به معناى تفرق اجزاء ظروف بوده و - به طورى که گفته اند - بعدها در مطلق تفرق استعمال شده، و - باز به طورى که گفته اند - مراد از آن در آيه، اين است که: روز قيامت، مردم به دو طرف بهشت و جهنم، متفرق مى شوند.
بعضى ديگر گفته اند: «مراد تفرقه اشخاص مردم است، همچنان که آيه «يَومَ يَکُونُ النَّاسُ کَالفَرَاشِ المَبثُوث» بدان اشاره مى کند، و براى هر يک از اين دو معنا، وجهى است، ولى ظاهر آن است که - همان طور که بعدا نيز خواهد آمد - بگوييم: مراد همان وجه اول است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۹۶
«مَن کَفَرَ فَعَلَيْهِ کُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلاَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ»:
ظاهرا اين آيه مى خواهد «يَتَفَرَّقُون» را که در آيه قبل بود، تفسير کند. و در جملۀ «فَعَلَيهِ کُفرُهُ»، ممکن هست مضاف حذف شده باشد، و تقدير آن «فَعَلَيهِ وَبَالُ کُفرِهِ» باشد. يعنى: هر کس کفر بورزد، وبال کفرش بر خودش مى باشد.
و ممکن هم هست مضافى در تقدير نباشد و معنايش «هر که کفر بورزد، کفرش عليه خودش است» باشد. چون همان عمل و يا اعتقادى که در اين نشئه کفر نام دارد، در نشئه ديگر، به آتش جاودانه منقلب مى شود. اين آيه، بيان يکى از دو فريق است، و فريق ديگر را، آيه بعدى بيان مى کند.
«وَ مَن عَمِلَ صَالِحاً فَلأنفُسِهِم يَمهَدُون» - کلمۀ «يَمهَدُون»، از «مهد» است، که به معناى گستردن بستر و استفاده از آن است، و فريق دوم که ايمان آورده و عمل صالح کردند، بسترى براى خود گسترده اند.
و اگر فرموده: «فَلأنفُسِهِم»، با اين که هر يک از ايشان يک نفرند، و بايد فرموده باشد «هر کس عمل صالح کند، براى خود...، نه براى خودشان»، اين بدان جهت است که نظر به معناى «مَن» دارد، که جمع است، نه به لفظ آن که مفرد است. همچنان که در جملۀ شرطيه سابق که مى فرمود: «مَن کَفَرَ فَعَلَيهِ کُفرُهُ»، نظر به لفظ «مَن» داشت، و ضمير را مفرد آورد.
نکته ديگر اين که در جمله مورد بحث، در شرط کردن اکتفا کرد به عمل صالح، و نامى از ايمان نياورد، و اين بدان جهت است که عمل بدون ايمان صالح نمى شود. علاوه بر اين، چون در آيه قبلى شرط ايمان را آورده بود، ديگر حاجت به تکرار نداشت.
و معناى آيه، اين است که: کسانى که - بعد از ايمان - اعمالى صالح را کردند، براى خود تهيه ديده اند سرمايه اى را که با آن زندگى کنند، و به زودى بر آنچه براى خود گسترده اند، قرار مى گيرند.
«لِيَجْزِى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِن فَضلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْکَافِرِينَ»:
راغب گفته: «کلمۀ «جَزَاء» به معناى بى نيازى و کفايت است، چنان که خداى تعالى فرموده: «لَا تجَزِى نَفسٌ عَن نَفسٍ شَيئاً». و نيز فرموده: «لَا يَجزِى وَالِدٌ عَن وَلَدِهِ وَ لَا مَولُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِ شَيئاً».
و نيز به معناى آن مقابلى که کفايت کند، و در ازاء مقابل خود قرار گيرد، آمده. مى گويى: «جَزَيتُهُ کَذَا: من او را اين طور جزاء دادم». و يا «جَزَيتُهُ بِکَذَا: من او را به فلان چيز جزاء دادم». حال اين چيز، خير باشد، جزايش هم خير مى شود، شر باشد، جزايش شر مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۹۷
شدت فضل و رحمت خداوند، بر بندگان صالح خود
در آيه مورد بحث، «لام» در «لِيَجزِىَ»، لام غايت است، و منافات نيست مابين اين که آنچه را در قيامت به صالحان مى دهد، «جزاء» خوانده، که معناى مقابله را مى دهد، و اين که در عين حال آن را فضل خود خوانده، که در معنايش مقابله اى نيست.
براى اين که درست است که ثواب آخرت را «جزاء» و مقابل اعمال صالح آنان خوانده، ولى اين را هم نبايد فراموش کرد که صاحبان اعمال صالح، خودشان و اعمالشان، مِلک طلق خداى سبحان اند. پس چيزى از خود ندارند، تا به خدا بدهند، و مستحق جزاء شوند. عبوديت کجا، و مالکيت استحقاق کجا؟ پس هر جزايى هم که به ايشان داده شود، فضلى است که بدون استحقاق به ايشان داده شده است.
چيزى که هست، خداى تعالى، باز از شدت فضل و رحمتى که به بندگان خود دارد، آنان را مالک اعمالشان اعتبار کرده، و در عين اين که خودش، مالک ايشان و مالک اعمال ايشان است، در برابر اعمالشان، حقى برايشان قائل شده و آنان را مستحق آن حق خوانده، و بهشت و مقام قربى که به ايشان مى دهد، پاداشى در مقابل اعمالشان دانسته، و اين حق اعتبارى، خود فضل ديگرى است از خداى سبحان.
منشأ اين فضل، محبتى است که خدا به بندگان خود دارد. چون آنان پروردگار خود را دوست مى دارند، و رو به سوى او مى کنند، و دين او را به پا مى دارند، و فرستادگان او را به آنچه دعوت مى کنند، پيروى مى کنند. لذا خدا هم ايشان را دوست مى دارد، همچنان که خودش فرموده: «قُل إن کُنتُم تُحِبُّونَ اللهِ فَاتَّبِعُونِى يُحبِبکُمُ الله».
بدين جهت است که آيه مورد بحث، آنچه را که خدا از ثواب به بندگان مى دهد، «اجر» و پاداش آنان ناميده، با اين که در معناى اين کلمه، چه در عربى (أجر) و چه فارسى (پاداش)، معناى مقابله و مبادله هست، و در عين حال، آن را «فضل» هم خوانده. براى اين که گفتيم خود آن مقابله و مبادله نيز از فضل خدا است، و منشأش، محبتى است که به بندگان خويش دارد. لذا در آخر آيه، به همين نکته اشاره نموده و مى فرمايد: «إنَّهُ لَا يُحِبُّ الکَافِرِين: چون او کفار را دوست نمى دارد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۹۸
پس از اين جا معلوم شد که جملۀ «إنَّهُ لَا يُحِبُّ الکَافِرِين»، هم طرف اثبات را تعليل مى کند، و هم طرف نفى را، و مى فرمايد: خدا مؤمنان اهل عمل را به اين فضل اختصاص داده، و کفار را از آن محروم کرده. براى اين که مؤمنان را دوست مى دارد، و کفار را دوست نمى دارد.
يادآورى آيت «باد» و آثار آن
«وَ مِنْ آيَاتِهِ أَن يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشرَاتٍ وَ لِيُذِيقَکم مِّن رَّحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِى الْفُلْک بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکمْ تَشکُرُونَ»:
منظور از اين که بادها را «مبشر» خوانده، اين است که: بادها مژده باران مى دهند، چون قبل از آمدن باران، باد مى وزد.
«وَ لِيُذِيقَکُم مِن رَحمَتِهِ» - اين جمله، عطف است بر محل «مبشّرات»، نه بر ظاهرش. چون در آن معناى تعليل است، و تقدير کلام اين است که: «يُرسِلَ الرِّيَاحَ لِتُبَشِّرَکُم وَ لِيُذِيقَکُم مِن رَحمَتِهِ»: بادها را مى فرستد براى اين که شما را مژده دهد، و براى اين که از رحمت خود به شما بچشاند.
و مراد از «إذاقه رحمت»، رساندن انواع نعمت ها است که بر وزيدن باد مترتب مى شود. چون وقتى باد مى وزد عمل تلقيح در گُل ها و ميوه ها انجام مى شود، و عفونت ها از بين مى رود، و جوّ زمين تصفيه مى شود، و نعمت هايى ديگر از اين قبيل که اطلاق جمله، همه را شامل مى شود.
«وَ لِتَجرِىَ الفُلکُ بِأمرِهِ» - يعنى بادها را مى فرستد تا چنين و چنان شود، و نيز کشتی ها به امر او به حرکت در آيند. «وَ لِتَبتَغُوا مِن فَضلِهِ». يعنى: و تا رزق او را که از فضل اوست، بطلبيد.
«وَ لَعَلَّکُم تَشکُرُون» - و تا شايد شکر بگزاريد. اين جمله، هدف و نتيجه معنوى فرستادن باد است، همچنان که بشارت باد، و چشاندن رحمت، و جريان کشتى ها، و به دست آوردن فضل خدا، نتايج صورى و مادى آن بود.
کلمه «شکر»، به معناى آن است که نعمت ولى نعمت را طورى به کار بزنى، که از انعام منعم آن خبر دهد، و يا ثناى او بگويى که چه نعمت ها به تو ارزانى داشته است، و هر کدام باشد، منطبق با عبادت او مى شود، و به همين جهت تعبير کرد به «لَعَلّ»، که اميد را مى رساند. چون نتايج معنوى تخلف پذير است. يعنى ممکن است مردم شکر او را به جا نياورند، و لذا فرمود تا شايد شکر بگزاريد. به خلاف نتايج مادى مذکور که تخلف پذير نيست، باد وقتى وزيد، نتايج مذکور را در پى دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۹۹
«وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مِن قَبْلِک رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فجَاءُوهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَانتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَ کانَ حَقاًّ عَلَيْنَا نَصرُ الْمُؤْمِنِينَ»:
راغب مى گويد: «اصل «جرم» - به فتح جيم و سکون راء - به معناى کندن ميوه از درخت است - تا آن جا که مى گويد - و «أجرَمَ»، به معناى اين است که: فلانى صاحب جرم شد. مانند «أثمَر و أتمر والّبَن» که به معناى اين است که: «صاحب ميوه و خرما و شير شد».
اين معناى لغوى ثلاثى و باب إفعال کلمه است، وليکن به عنوان استعاره، در ارتکاب هر عمل زشتى استعمال مى شود، و در سراسر کلام عرب ديده نشده که اين کلمه در حق اشخاص دانا و پسنديده استعمال شود».
و اين آيه شريفه، نظير جمله معترضه است، و گويا بدين منظور آمده که بيان کند براى مؤمنان حقى بر پروردگارشان هست، و آن، اين است که: در دنيا و آخرت ياريشان کند، که يکى از مصاديق يارى او از ايشان، اين است که از مجرمان انتقام بگيرد.
اين حقى است که از ناحيه خود خداى تعالى براى مؤمنان جعل شده. پس ديگر جا ندارد کسى بر آن اشکال کند که: خدا هيچ وقت مقهور و محکوم غير خود نمى شود.
«فَانتَقَمنَا مِنَ الَّذِينَ أجرَمُوا» - «فاء» بر سرِ اين جمله، فاى فصيحه است، و معنايش اين است که: پس بعضى از ايشان ايمان آورده، و بعضى ديگر جرم کردند. در نتيجه ما از مجرمان انتقام گرفتيم، و اين همواره حقى است به عهده ما که مؤمنان را يارى کنيم. يعنى از عذاب نجات داده و مخالفينشان را هلاک کنيم، و در اين آيه، تا حدى إشعار به اين معنا است که انتقام از مجرمان به خاطر مؤمنان است. چون يکى از مصاديق نصرت آنان است.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه: «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ بِمَا کَسَبَت أيدِى النَّاس»، نقل کرده که فرمودند: فساد خشکى، به نيامدن باران است، که باعث تباهى حيوانات مى شود. و همچنين فساد در دريا که آن هم با نيامدن باران و هلاک جنبندگان درياست.
و نيز امام صادق «عليه السلام» فرمود: زندگى جنبندگان دريا به باران بستگى دارد. پس اگر باران نيايد، هم خشکى فاسد مى شود، هم دريا، و اين وقتى است که گناهان بسيار شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۰
مؤلف: اين دو روايت، از باب تطبيق کلى بر مصداق است. نه اين که آيه در خصوص نيامدن باران نازل شده باشد.
و در روضه کافى، به سند خود، از ابى الربيع شامى روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: معناى آيه «قُل سِيرُوا فِى الأرضِ فَانظُرُوا کَيفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبل» چيست؟ فرمود: منظور از آن، اين است که: در قرآن نظر بيفکنيد، تا ببينيد عاقبت مردم قبل از شما چه بود.
و در مجمع البيان، ذيل جملۀ «وَ مَن عَمِلَ صَالِحاً فَلأنفُسِهِم يَمهَدُون» مى گويد: منصور بن حازم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: عمل صالح قبل از صاحبش، به سرعت به سوى بهشت مى رود، تا آن جا را براى ورود وى آماده کند، همان طور که خادم شما براى شما، آب و جارو مى کند.
و نيز در همان کتاب است که روايت آمده از «امّ درداء»، که گفت: من از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شنيدم مى فرمود: هيچ مردى از ناموس برادرش دفاع نمى کند، مگر آن که حقى بر خدا ثابت مى شود، که در قيامت آتش جهنم را از او رد کند. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِين».
مؤلف: اين روايت را، الدر المنثور هم، از ابن ابى حاتم، و نيز طبرانى، و ابن مردويه، از ابى الدرداء، نقل کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۱
آيات ۴۸ - ۵۳ سوره روم
اللَّهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سحَاباً فَيَبْسُطُهُ فى السَّمَاءِ کَيْف يَشاءُ وَ يجْعَلُهُ کِسفاً فَترَى الْوَدْقَ يخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصابَ بِهِ مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَستَبْشِرُونَ(۴۸)
وَ إِن کانُوا مِن قَبْلِ أَن يُنزَّلَ عَلَيْهِم مِّن قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ(۴۹)
فَانظرْ إِلى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ کيْف يُحْىِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا إِنَّ ذَلِک لَمُحْىِ الْمَوْتى وَ هُوَ عَلى کُلِّ شئٍ قَدِيرٌ(۵۰)
وَ لَئنْ أَرْسلْنَا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصفَرًّا لَّظلُّوا مِن بَعْدِهِ يَکْفُرُونَ(۵۱)
فَإِنَّک لا تُسمِعُ الْمَوْتى وَ لا تُسمِعُ الصُمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ(۵۲)
وَ مَا أَنت بِهَادِ الْعُمْىِ عَن ضلَالَتِهِمْ إِن تُسمِعُ إِلا مَن يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُم مُّسلِمُونَ(۵۳)
«ترجمه آيات»
خدا آن کسى است که بادها را مى فرستد تا ابرها را برانگيزد، و هر طور بخواهد، آن را در آسمان بگستراند، و آن را قطعه هايى روى هم و متراکم کرده، قطره هاى باران را مى بينى که از لابلاى آن ابر بيرون مى شود، و چون آن را به هر کس از بندگان خود برساند، شادمانى کنند. (۴۸)
و اگر چه پيش از آن که باران به ايشان نازل شود، نوميد بودند. (۴۹)
پس نشانه هاى رحمت خدا را ببين، که چگونه زمين را از پس موات شدنش زنده مى کند. اين، همان خدا است که زنده کننده مُردگان است، و همو به همه چيز توانا است. (۵۰)
سوگند مى خورم، که اگر باد سردى بفرستيم که زراعت هايشان را زرد کند، همين که آن را يکباره به نعمت هاى خدا کفر مى ورزند. (۵۱)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۲
پس تو غم اينان مخور، که هر دم بر يک مزاج اند، چون اين ها مُردگانند، که وقتى رو مى گردانند، تو نمى توانى بشنوانى. (۵۲)
و نيز تو نمى توانى کوران گمراه را از گمراهى به هدايت بکشانى، و به جز کسانى را که به آيات ما ايمان دارند، و تسليم ما هستند، نمى شنوانى. (۵۳)
«بیان آيات»
اين آيات، سومين فصل از سوره است، که گفتيم از راه افعال خداى تعالى، بر اصول عقايد استدلال مى کند. و يا به عبارتى ديگر، اسامى افعال خدا را مى شمارد. و غرض عمده از آن، احتجاج بر مسأله معاد است،
و از آن جا که عمده انکار و لجاجت مشرکان، متوجه به معاد است و انکار آن، مايه لغويت احکام و شرايع است، و در نتيجه مسأله توحيد هم لغو مى شود، لذا دنبال احتجاج بر مسأله معاد، رسول گرامى اش را از تأثير دعوتش در آنان مأيوس نموده، و دستور مى دهد تنها به دعوت کسانى بپردازد که در نفسشان استعداد ايمان و صلاحيت اسلام و تسليم شدن در برابر حق باشد.
استدلال بر توحيد و معاد، با يادآورى انزال باران و ديگر افعال خداى تعالى
«اللَّهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سحَاباً فَيَبْسُطُهُ فى السَّمَاءِ کَيْف يَشاءُ... إِذَا هُمْ يَستَبْشِرُونَ»:
کلمۀ «إثاره»، به معناى تحريک و هم به معناى پاشاندن است. و کلمۀ «سَحَاب»، به معناى ابر است. و «سَمَاء» جهت بالا را گويند. پس هرچه بالاى سر آدمى قرار دارد، و سايه بر سرش بيفکند، «سَمَاء» است.
کلمۀ «کِسَف» - به کسره کاف و فتحه سين - جمع «کسفه»، به معناى قطعه است. و کلمۀ «وَدَق»، به معناى مقدارى از باران است. و کلمۀ «خلال»، جمع «خلة»، به معناى شکاف است.
و معناى آيه، اين است که: خدا آن کسى است که بادها را مى فرستد، و بادها، ابرها را به حرکت در آورده، و منتشر مى کند، و ابرها در جهت جوّ بالاى سرِ شما گسترده گشته، هر جور که خداى سبحان بخواهد بسط مى يابد، و خدا آن ها را قطعه قطعه روى هم سوار، و در هم فشرده مى کند. سپس مى بينى که مقدارى باران از شکاف ابرها بيرون مى آيد، و چون به مردمى که خدا مى خواهد، برسد، آن مردم خوشحال مى شوند، و به يکديگر بشارت مى دهند. چون ماده حياتشان و حيات حيوانات و گياهان، به ايشان رسيده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۳
«وَ إِن کانُوا مِن قَبْلِ أَن يُنزَّلَ عَلَيْهِم مِّن قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ»:
کلمۀ «مُبلِسِين»، از مصدر «إبلاس» است، و «إبلاس» به معناى يأس و نوميدى است. و ضمير در «يُنَزَّلَ» به کلمه «ودق» بر مى گردد. همچنين ضمير در کلمۀ «مِن قَبلِهِ» - به طورى که گفته اند - و بنابراين کلمۀ «مِن قَبلِهِ»، تأکيد جملۀ «مِن قَبلِ أن يُنَزَّلَ عَلَيهِم» خواهد بود، و فایده اين تأکيد - باز به طورى که گفته اند - فهماندن سرعت دگرگونى دل ها از يأس به خوشحالى است.
چون جملۀ «مِن قَبلِ أن يُنَزَّلَ عَلَيهِم» بيش از اين نمى رسانيد، که خشکى زدگان، قبل از اين که باران آيد، نوميد بودند. و احتمال دارد که نوميدى آنان، مدت زيادى قبل از آمدن باران بوده و کلمۀ «مِن قَبلِهِ»، احتمال فاصله زياد را دفع نموده، مى رساند در همان يک لحظه قبل نوميد بودند.
و در کشاف گفته که جملۀ «مِن قَبلِهِ» از باب تکرار، و به منظور تأکيد است. مانند تکرار در آيه «فَکَانَ عَاقِبَتَهُمَا أنَّهُمَا فِى النَّارِ خَالِدِينَ فِيهَا». و معناى تأکيد در دلالت، و معناى تأکيد در قبليت، اين است که دلالت کند بر اين که عهد مردم به باران طولانى شده بود. چون مدت ها بود باران نديده بودند، در نتيجه نوميدی شان از باران در دل هايشان محکم و جايگير شده بود، و بدين جهت، وقتى باران را ديدند، خوشحالى آن مدت کوتاه به اندازه غم و اندوه آن مدت طولانى بود.
و چه بسا گفته شده که ضمير در جملۀ «مِن قَبلِهِ» به إرسال رياح بر مى گردد، و معناى آيه، اين است که: «هرچند قبل از فرستادن باران بر آنان و بلکه قبل از برخاستن باد مأيوس و نوميد بودند».
«فَانظرْ إِلى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ کَيْفَ يُحْىِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتهَا إِنَّ ذَلِک لَمُحْىِ الْمَوْتى وَ هُوَ عَلى کُلِّ شئٍ قَدِيرٌ»:
کلمه «آثار»، جمع «أثر» است، و «اثر» به معناى باقى مانده اى از چيزى است که بعد از رفتنش بماند، و به هر بيننده بفهماند که قبلا چنين چيزى در اين جا بوده، مانند اثر پا، و اثر ساختمان، ليکن به عنوان استعاره در هر چيزى که متفرع بر چيز ديگرى شود، استعمال مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۴
و مراد از رحمت خدا، بارانى است که از ابرها فرو مى ريزد. ابرهايى که به وسيله بادها گسترش يافته، و آثار آن، عبارت است از هر چيزى که بر آمدن باران مترتب شود. چون گياه و درخت و ميوه، که در عين اين که آثار باران اند، آثار حيات يافتن زمين بعد از مُردنش نيز هستند.
و لذا در آيه شريفه فرمود: «نظر کن به آثار رحمت خدا، که چگونه زمين را بعد از مُردنش زنده مى کند» که در اين عبارت، باران را «رحمت خدا»، و کيفيت زنده کردن زمين بعد از مُردنش را، «آثار» آن خوانده. پس زنده شدن زمين بعد از مُردنش، از آثار رحمت خدا است، و نباتات و اشجار و ميوه ها از آثار زنده شدن زمين است، با اين که خود آن ها نيز از آثار رحمت هستند، و تدبير، تدبيرى است الهى، که از خلقت باد و ابر و باران حاصل مى شود.
و در جملۀ «إنّ ذَلِکَ لَمُحىِ المَوتَى»، کلمه «ذَلِکَ» اشاره است به خداى تعالى، که داراى رحمتى است که از آثار آن، احياى زمين بعد از مُردنش مى باشد، و اگر براى اشاره به خداى تعالى کلمه: «ذَلِکَ» را - که مخصوص اشاره به دور است - به کار برده، به منظور تعظيم بوده، و مراد از «مَوتَى: مُردگان»، انسان و يا انسان و ساير جانداران است.
خدايى که زمين موات را زنده مى کند، مُردگان را نيز زنده خواهد کرد
و مراد از جمله مذکور، فهماندن اين معنا است که زنده کردن مُردگان، مثل زنده کردن زمين موات است. چون در هر دو، مرگ هست، که عبارت از اين است که آثار حيات از چيزى سلب شود.
و نيز، حيات عبارت از اين است که چيزى بعد از ساقط شدن آثار حيات از او، دوباره اثر حيات به خود بگيرد، و زمين در فصل بهار، داراى اثر حيات مى شود. پس در فصل بهار، خداوند زمين مُرده را زنده کرده، و حيات انسان و حيوان نيز مثل حيات زمين است، و چيزى غير از آن نيست.
خوب، وقتى مى بينيم که خداى تعالى مى تواند از بين چند چيز مثل هم، يکى را بعد از مُردن زنده کند، ديگر چرا نگوييم که مى تواند آن چند چيز ديگر را نيز بعد از مُردن زنده کند؟ با اين که بنا به قاعده معروف: «حُکمُ الأمثَال فِيمَا يَجُوزُ وَ مَا لَا يَجُوزُ وَاحِدٌ: حکم چند چيز مثل هم در يکى که محقق شده، با آن که محقق نشده، يکى است». وقتى مى بينيم زمين و نبات مُرده را زنده کرده، بى درنگ بايد قبول کنيم که حيوان و انسان را هم مى تواند زنده کند.
و جملۀ «وَ هُوَ عَلَى کُلِّ شَئٍ قَدِيرٌ» اثبات احياى مذکور است. به بيانى ديگر مى فرمايد: چرا خدا نتواند مُردگان را زنده کند؟ با اين که قدرت او عمومى و غير محدود، و غير متناهى است. و وقتى قدرت غير متناهى شد، شامل احياى بعد از موت نيز مى شود، و گرنه لازم است قدرت مقيد شود و حال آن که ما آن را مطلق فرض کرديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۵
«وَ لَئنْ أَرْسلْنَا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصفَرًّا لَّظلُّوا مِن بَعْدِهِ يَکْفُرُونَ»:
ضمير در «فَرَأوهُ»، به نبات بر مى گردد. البته لفظ نبات در سابق نيامده بود، بلکه معناى آن از سياق استفاده مى شود. پس ضمير به نبات مستفاد از معنا بر مى گردد. و جمله «لَظَلُّوا» جواب سوگند، و قائم مقام جزاى شرط «لَئِن» است، و معنايش اين است که: سوگند مى خورم که اگر باد سردى بفرستيم که زراعت هايشان و درخت هايشان را زرد کند، و ببينند که روييدنی هايشان زرد شده، بلا درنگ به نعمت هاى خدا کفران مى ورزند.
پس در آيه شريفه، مشرکان را سرزنش مى کند به اين که به سرعت، دل هايشان زير و رو مى شود. هنگام نعمت يک جور، و هنگام نقمت جور ديگر. به محضى که آثار نعمت نزديک مى شود، بى درنگ خوشحال مى شوند، و چون بعضى از نعمت ها را از ايشان بگيرد، بدون هيچ درنگى، نعمت هاى مسلّم و روشن را منکر مى شوند.
بعضى گفته اند ضمير در «فَرَأوهُ»، به کلمه «سحاب» بر مى گردد. چون سحاب (ابر) وقتى زرد رنگ شد، ديگر نمى بارد.
بعضى ديگر گفته اند: به کلمۀ «ريح» بر مى گردد، چون کلمۀ مذکور، هم مرجع ضمير مؤنث مى شود و هم مذکر، ليکن هر دو قول بعيد است.
«فَإِنَّک لا تُسمِعُ الْمَوْتى ... فَهُم مُّسلِمُونَ»:
اين جمله، علت مطلبى را که از سياق سابق فهميده مى شد، بيان مى کند. گويا فرموده: اين قدر مشغول اين گونه افراد سست عنصر مشو، و غم بى ايمانی شان را مخور، که چرا يک دم خوشحال و يک دم مأيوس اند، و به آيات ما ايمان نمى آورند، و در آن ها تعقل نمى کنند.
چون اينان مُردگانى کر و کورند، و تو نمى توانى چيزى به ايشان بشنوانى، و هدايتشان کنى. تو، تنها کسانى را مى شنوانى و هدايت مى کنى که به آيات ما ايمان داشته باشند. يعنى در اين جهت ها تعقل کنند، و تصديق نمايند. پس تنها اين گونه افراد مسلم اند.
و چون تفسير اين دو آيه در سوره «نمل» گذشت، ديگر تکرار نمى کنيم.
رده:تفسیر المیزان