المیزان جلد۱۷ بخش۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵
آيات ۲۷ - ۳۸ سوره فاطر
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مخْتَلِفاً أَلْوَانُهَا وَ مِنَ الْجِبَالِ جُدَدُ بِيضٌ وَ حُمْرٌ مخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَ غَرَابِيبُ سودٌ(۲۷)
وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَاب وَ الاَنْعَامِ مخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ کَذَلِک إِنَّمَا يخْشى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاؤُا إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ(۲۸)
إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَ أَقَامُوا الصلَوةَ وَ أَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً يَرْجُونَ تجَارَةً لَّن تَبُورَ(۲۹)
لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزِيدَهُم مِّن فَضلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شکورٌ(۳۰)
وَ الَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْک مِنَ الْکِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصدِّقاً لِّمَا بَينَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرُ بَصِيرٌ(۳۱)
ثمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَاب الَّذِينَ اصطفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَ مِنهُم مُّقْتَصِدٌ وَ مِنهُمْ سابِقُ بِالْخَيرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِک هُوَ الْفَضلُ الْکبِيرُ(۳۲)
جَنَّات عَدْنٍ يَدْخُلُونهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ(۳۳)
وَ قَالُوا الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الحَْزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شکُورٌ(۳۴)
الَّذِى أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِن فَضلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصبٌ وَ لا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ(۳۵)
وَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَ لا يُخَفَّف عَنْهُم مِّنْ عَذَابِهَا کَذَلِک نَجْزِى کُلَّ کفُورٍ(۳۶)
وَ هُمْ يَصطرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صالِحاً غَيرَ الَّذِى کنَّا نَعْمَلُ أَوَ لَمْ نُعَمِّرْکُم مَّا يَتَذَکرُ فِيهِ مَن تَذَکَّرَ وَ جَاءَکُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظّالِمِينَ مِن نَّصِيرٍ(۳۷)
إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصُّدُورِ(۳۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶
«ترجمه آیات»
آيا نديدى که خدا از آسمان، آبى فرستاد، پس با آن ميوه هايى از زمين بيرون کرديم که رنگ هاى مختلف دارد، و نيز از کوه ها راه هاى سفيد و سرخ با رنگ هاى مختلف و سياهى هاى غليظ پديد آورديم (۲۷).
و همچنين آدميان و جانوران و چارپايان را به رنگ هاى مختلف (پديد کرديم)، از جمله بندگان خدا، تنها دانايان از او بيم دارند و خدا نيرومند و آمرزنده است (۲۸).
کسانى که کتاب خدا را مى خوانند و نماز به پا مى دارند و از آنچه روزيشان داده ايم، نهان و عيان انفاق مى کنند، به تجارتى که نابودى ندارد، اميدوارند (۲۹).
خدا پاداش ايشان را تمام دهد و از کرم خويش افزونشان کند، که آمرزنده و شکور است (۳۰).
آنچه از اين قرآن به تو وحى کرديم، حق است و مصدّق کتاب هاى پيش است، که خدا به کار بندگانش آگاه و بينا است (۳۱).
آنگاه اين کتاب را به آن کسانى که از بندگان خود که انتخابشان کرده ايم به ميراث داديم، پس بعضى از ايشان ستمگر خويش اند و بعضى معتدل اند، و بعضى از ايشان به اذن خدا به سوى نعمت ها مى شتابند و کرم بزرگ، اين است (۳۲).
بهشت هاى جاويد که وارد آن شوند و در آن جا با دستبندهايى از طلا و مرواريد زيور کنند و لباسشان در آن جا، حرير است (۳۳).
و گويند: ستايش خدايى را که غم و اندوه را از ما ببرد، که پروردگارمان، آمرزنده و شکور است (۳۴).
همان خدايى که از کرم خويش ما را به اين سراى دائم درآورد که در اين جا، رنج و ملالى به ما نرسد (۳۵).
و کسانى که کافرند، براى آنان آتش جهنم است، نه مرگشان دهند تا بميرند، و نه عذاب جهنم را از آن ها سبک کنند، همه کفرپيشگان را چنين سزا دهيم (۳۶).
و آن ها در جهنّم فرياد زنند: پروردگارا! بيرونمان کن تا کار شايسته اى جز آنچه مى کرده ايم، بکنيم. (خطاب شود) مگر آن قدر عمرتان نداديم که هر که پند گرفتنى بود، در طى آن پند گيرد و بيم رسان نيز برايتان آمد، (اينک عذاب را) بچشيد که ستمگران يارى ندارند (۳۷).
خدا داناى نهفته آسمان ها و زمين است و همانا او، داناى به مکنونات و اسرار سينه هاست (۳۸).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷
«بیان آیات»
در اين آيات، دوباره به مسأله توحيد برگشته، آيت هايى ديگر که دلالت بر توحيد مى کند، بر مى شمارد، و در ضمن به داستان کتاب منتقل شده، درباره حقانيت آن، و اين که از ناحيه خدا نازل شده، سخن گفته است. و چون در فصل قبلى، رشته کلام به مسأله نبوت و کتاب کشيده شده بود، و فرموده بود: «إنّا أرسَلنَاکَ بِالحَقّ بَشِيراً وَ نَذِيراً»، و نيز درباره کتاب فرموده بود: «جَاءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَيّنَاتِ وَ بِالزُّبُر وَ بِالکِتَابِ المُنِير»، جا داشت که متعرض آثار و خصوصيات کتاب بشود، و لذا فرمود:
توضيح دلالت اختلاف رنگ های میوه ها و... بر توحيد
«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مخْتَلِفاً أَلْوَانُهَا ...»
اين آيه، حجت ديگرى است بر مسأله توحيد، به اين بيان که خداى سبحان، آب را به وسيلۀ باران ها از آسمان نازل مى کند و اين، خود قوى ترين عامل براى روييدن نباتات و ميوه ها است، و اگر بيرون آمدن ميوه ها از مقتضاى همين آمدن باران بود، بايد همه ميوه ها به يکرنگ باشند. چون آب باران يکى است، و حال اين که مى بينيم الوان مختلفى دارند، پس همين اختلاف الوان دلالت مى کند بر اين که تدبير الهى، دست اندرکار اين رنگ آميزى است.
و اما اين که گفته اند: «اين رنگ آميزی ها، منوط به اختلاف عواملى است که در آن ها مؤثر است، و از آن جمله اختلاف عناصر موجود در آن هاست، که از نظر نوع و مقدار و ترکيب مختلف هستند»، حرف صحيحى نيست. براى اين که ما سؤال خود را از اين که اين رنگ هاى مختلف از کجا آمد، برداشته، و به اين جا منتقل مى کنيم که: اين اختلاف عوامل از کجا آمد، با اين که تمامى اين عوامل منتهى مى شود به عامل ماده، که در همه هست؟ پس اختلاف عناصرى که موجودات از آن ها ترکيب مى شوند، خود دليل بر اين است که عامل ديگرى ماوراى ماده هست، که ماده را به سوى صورت هاى گوناگون سوق مى دهد.
و ظاهرا مراد از اختلاف الوان ميوه ها، اختلاف خود الوان است، ولى لازمه اش اختلاف هاى ديگرى از جهت طعم و بو و خاصيت نيز مى باشد.
بعضى از مفسران گفته اند: اصلا منظور از اختلاف الوان، اختلاف انواع موجودات است. چون بسيار مى شود که کلمۀ «ألوان» بر انواع فواکه و انواع طعام ها اطلاق مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸
مثلا مى گويند: فلانى در ميهمانى اش، الوانى از طعام و ميوه حاضر کرده بود. پس در حقيقت تعبير به «الوان»، تعبيرى است کنايه اى. ولى جملۀ «وَ مِنَ الجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمُرٌ»، تا اندازه اى وجه اول را تأييد مى کند، که مراد خود رنگ ها باشد، نه طعم و خاصيت. چون در کوه ها اختلاف انواع نيست، تنها اختلاف الوان است.
و در جملۀ «فَأخرَجنَا بِهِ...»، التفاتى از غيبت (خدا از آسمان آبى فرو فرستاد)، به تکلم (پس به وسيلۀ آن، ميوه هايى بيرون کرديم)، به کار رفته. و بعضى از مفسران در وجه آن گفته اند: «اين التفات، بدان جهت بوده که کمال اعتناى به اين عمل را برساند. چون از نظر صنع، بسيار بديع و حيرت انگيز است، و از کمال قدرت و حکمت صانعش خبر مى دهد».
نظير اين وجه در جمله قبلى هم که مى فرمود: «إنّا أرسَلنَاکَ بِالحَقّ بَشِيراً وَ نَذِيراً» مى آيد. و اما التفاتى که در آيه قبل از آن مى فرمود: «ثُمّ أخَذتُ الّذِينَ کَفَرُوا فَکَيفَ کَانَ نَکِير»، بعيد نيست وجهش اين باشد که خواسته باشد با اين التفات، بفهماند امر کفار به دست خود من است، و بين من و ايشان احدى نمى تواند حائل شود. پس کسى نمى تواند شفاعت و يا يارى آنان کند، و در نتيجه از عذاب من نجات يابند.
«وَ مِنَ الجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمُرٌ مُختَلِفٌ ألوَانُهَا وَ غَرَابِيبُ سُود» - کلمۀ «جُدَد» - به ضمّۀ جيم و فتحه دال - جمع جُده - به ضمّۀ جيم - است ، که به معناى جاده و راه است. و دو کلمۀ «بيض» و «حُمُر»، جمع «أبيض» و «أحمر»، به معناى سفيد و سرخ است. و ظاهرا کلمۀ «مختلف»، صفت «جُدَد»، و کلمۀ «ألوانها» فاعل «مختلف» است. چون - به قول بعضى - اگر جمله مبتدا و خبر بود، مى فرمود: «مُختَلِفَةٌ ألوَانُهَا». و کلمۀ «غَرَابِيب»، جمع «غريب»، به معناى سياهى شديد است، و غراب (کلاغ سياه) را هم، به همين جهت «غُراب» مى گويند. و کلمۀ «سُود»، بدل و يا عطف بيان است براى غرابيب.
و معناى آيه اين است که: «آيا نمى بينى که در بعضى از کوه ها، راه هايى سفيد و سرخ و سياه، و با رنگ هاى مختلف هست»؟ و مراد از اين راه ها، يا راه هايى است که در کوه ها قرار دارد و داراى الوانى مختلف است، و يا مراد خود کوه ها است، که به صورت خطوطى کشيده شده، در روى کره زمين قرار دارد. بعضى از اين سلسله جبال به رنگ سفيدند، بعضى سرخ، بعضى سياه، و بعضى ديگر چند رنگ هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹
«وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابّ وَ الاَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ کَذَلِک»:
يعنى: بعضى از انسان ها و حيوانات نيز مثل کوه ها و ميوه ها، داراى رنگ هاى مختلف هستند. بعضى سفيد، بعضى سرخ، بعضى سياه اند. و کلمۀ «دواب»، به معناى هر جنبده اى است که در زمين حرکت مى کند. و کلمۀ «أنعام»، به معناى شتر و گوسفند و گاو است.
بعضى از مفسران گفته اند: «کلمۀ «کذلک»، خبرى است براى مبتداى محذوف، و تقدير آن: «الأمرُ کَذَلِک: امر چنين است» مى باشد، و اين جمله تقريرى است اجمالى براى بيان تفصيلى قبل، که اختلاف الوان ثمرات و کوه ها و انسان ها و جنبندگان چهارپايان را بيان مى کرد».
بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «کذلک» مربوط است به کلمۀ «يَخشَى» در جملۀ «إنّمَا يَخشَى اللّهَ مِن عِبَادِهِ العُلَمَاءُ» و اشاره است، به عبرت گيرى از ثمرات و کوه ها و ساير موارد مذکور، و معنايش، اين است که: تنها کسانى از خدا خشيت دارند و اين چنين از آيات عبرت مى گيرند که عالم باشند. ولى اين وجه، هم از نظر لفظ بعيد است، و هم از نظر معنا.
خشیت به معناى واقعی، فقط در علما يافت مى شود
«إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَُ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء»:
اين جمله، جمله اى است از نو، که توضيح مى دهد چگونه و چه کسانى از اين آيات عبرت مى گيرند، و اين آيات اثر خود را - که ايمان حقيقى به خدا و خشيت از او به تمام معناى کلمه مى باشد - تنها در علما مى بخشد، نه جُهّال.
در سابق هم گذشت که «انذار»، تنها در علما نتيجه بخش است. چون در آن جا فرمود: «إنّمَا تُنذِرُ الّذِينَ يَخشَونَ رَبّهُم بِالغَيبِ وَ أقَامُوا الصّلَوة». پس در حقيقت آيه مورد بحث، بيانگر معناى آن آيه است، و روشن مى سازد که «خشيت» به معنى حقيقى کلمه، تنها در علما يافت مى شود.
و مراد از «علماء»، علماى باللّه است. يعنى کسانى که خداى سبحان را به اسماء و صفات و افعالش مى شناسند. شناسايى تامّى که دل هايشان به وسيلۀ آن آرامش مى يابد، و لکه هاى شک و دو دلى از نفوسشان زايل گشته، و آثار آن در اعمالشان هويدا مى گردد، و فعلشان، مصدّق قولشان مى شود.
و مراد از «خشيت» در چنين زمينه اى، همان خشيت حقيقى است، که به دنبالش، خشوع باطنى و خضوع در ظاهر پيدا مى شود. اين، آن معنايى است که از سياق آيه بر مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰
و جملۀ «إنّ اللّهَ عَزِيزٌ غَفُور»، معناى تعليل را افاده مى کند، و مى رساند که خدا به علت اين که «عزيز» است، يعنى قاهرى غير مقهور، و غالبى غير مغلوب از هر جهت است، لذا عارفان از او خشيت دارند. و نيز به علت اين که «غفور»، يعنى نسبت به گناهان و خطاها، بسيار آمرزنده است؛ لذا عارفان به او ايمان مى آورند، و به درگاهش تقرب مى جويند، و مشتاق لقاى او هستند.
«إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَ أَقَامُوا الصّلَوةَ وَ أَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً يَرْجُونَ تجَارَةً لَّن تَبُورَ»:
«تلاوت کتاب»، به معناى خواندن قرآن است، که خداى سبحان آن را ستوده. و «اقامه نماز»، به معناى ادامه برآوردن آن و محافظت از ترک نشدن آن است. و «انفاق از رزق در سرّ و علانيه»، به معناى اين است که: از مال خود به فقراء مى دهند، و چون در انفاق هاى مستحبى مى ترسند جنبۀ خودنمايى به خود بگيرد، و خلوص آن از بين برود؛ لذا آن را پنهانى مى دهند، و در انفاق هاى واجب، براى اين که اطاعت خدا در بين مردم شايع شود و ديگران هم تشويق شوند، علنى مى دهند.
«يَرجُونَ تِجَارَةً لَن تَبُور» - يعنى: تجارتى را اميدوارند که به هيچ وجه ضرر نمى آورد. بعضى از مفسران گفته اند: «جملۀ «يَرجُونَ...»، خبر است براى کلمۀ «إنّ» که در اول آيه است». و نزد بعضى ديگر، خبر «إنّ» مقدّر است. و جملۀ «لِيُوَفّيهِم...»، متعلق به آن است و معنايش اين است که: اگر کردند آنچه را که کردند، براى اين بود که خدا پاداش هايشان را بدهد.
«لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزِيدَهُم مِّن فَضلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شکورٌ»:
کلمۀ «لِيُوَفّيَهُم»، متعلق است به جملۀ «يَتلُونَ» و آنچه که در آيه سابق، بر آن عطف شده بود، و معنايش اين است که: آنان که کتاب خدا را تلاوت مى کنند، و نماز را به استمرار انجام مى دهند، هرچه مى کنند، به اين منظور مى کنند که خدا پاداش هايشان را به طور کامل بدهد، و چيزى از ثواب اعمال از ايشان فوت نشود.
«وَ يَزِيدُهُم مِن فَضلِه» - ممکن است مراد از اين فضل و زيادت، دو چندانى ثواب باشد، همچنان که فرموده: «مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشرُ أمثَالِهَا». و نيز فرموده: «مَثَلُ الّذِينَ يُنفِقُونَ أموَالَهُم فِى سَبِيلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبّةٍ أنبَتَت سَبعَ سَنَابِلَ فِى کُلّ سُنبُلَةٍ مِائَةُ حَبّةٍ وَ اللّهُ يُضَاعِفُ لِمُن يَشَاءُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱
و ممکن هم هست مراد از آن، زيادتى باشد از غير سنخ ثواب اعمال، همچنان که مى دانيم در آيه «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيدٌ»، منظور غير از ثواب است.
و جملۀ «إنّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ»، مضمون آيه و زيادتى ثواب، يا غير ثواب را تعليل مى کند، و معنايش اين است که: اگر گفتيم: خداوند لغزش هاى آنان را ناديده مى گيرد، براى اين است که خدا «غفور» است. و اگر گفتيم ايشان را به بيش از آن ثوابى که مستحق اند، پاداش مى دهد، براى اين است که او، «شکور» است.
«وَ الَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْک مِنَ الْکِتَابِ هُوَ الْحَقُّ»:
ضمير فصل و الف و لام در جملۀ «هُوَ الحَقّ»، براى تأکيد حقانيت کتاب است، نه براى انحصار. به عبارت ساده تر اين که: اين کتاب حقى است که به هيچ وجه باطل در آن راه ندارد؛ نه اين که اين کتاب به تنهايى حق است.
مراد از «ارث دادن کتاب»، به بندگان برگزیده
«ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَابَ الَّذِينَ اصطفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا ...»:
وقتى مى گويند: «أورَثَهُم مَالاً کَذَا»، معنايش اين است که: فلانى، فلان مال را به ارث براى آنان باقى گذاشت، تا ايشان بعد از مرگ وى، به امر آن مال قيام کنند، با اين که تا خودش زنده بود، خودش قائم به امر آن مال و متصرف در آن بود. و به همين معنا است، ارث دادن علم و جاه و امثال آن، که وارث بعد از مرگ صاحب علم و جاه، به امر آن دو قيام مى کند، بعد از آن که قبلا نزد ديگرى بود و ديگرى، صاحبش بود و از آن بهره مى گرفت.
بنابراين، معناى «ارث دادن کتاب» به قوم و مردمى، اين است که: کتاب را نزد ايشان بگذارد، تا نسل به نسل و از سلف به خلف، دست به دست بگردد، و همه از آن برخوردار شوند.
بنابراين، اين نسبت مزبور صحيح است، هرچند که قائم به امر کتاب، بعضى از قوم اند، نه همه آنان، و به همين جهت، مى بينيم همه جا دادن کتاب را به همۀ قوم نسبت مى دهد. مثلا مى فرمايد: «وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى الهُدَى وَ أورَثنَا بَنِى إسرَائِيلَ الکِتَابَ هُدىً وَ ذِکرَى لِأُولِى الألبَاب».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۲
و نيز فرموده: «إنّا أنزَلنَا التّورَاةَ فِيهَا هُدىً وَ نُورٌ يَحکُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الّذِينَ أسلَمُوا لِلّذِينَ هَادُوا وَ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الأحبَارُ بِمَا استُحفِظُوا مِن کِتَابِ اللّه».
و نيز فرموده: «وَ إنّ الّذِينَ أُورِثُوا الکِتَابَ مِن بَعدِهِم لَفِى شَکّ مِنهُ مُرِيب»، که در اين چند آيه، نسبت ارث بردن تورات را به همۀ بنى اسرائيل داده، با اين که متصديان امر تورات، بعضى از بنى اسرائيل بودند، نه همه.
و مراد از «کتاب» در آيه مورد بحث - به طورى که از سياق بر مى آيد - قرآن کريم است، و غير از اين هم، نمى تواند باشد. براى اين که در آيه قبلى بدان تصريح کرده، فرمود: «وَ الّذِى أوحَينَا إلَيکَ مِنَ الکِتَاب». بنابراين، «الف و لام» در «الکتاب»، الف و لام عهد خواهد بود، (و معناى «الکتاب»، همان کتاب خواهد بود)، نه الف و لام جنس (به معناى همه کتاب ها). بنابراين، ديگر نبايد به گفته کسى که گفته: «الف و لام» براى جنس است، و مراد از کتاب، مطلق کتاب هاى آسمانى است که بر انبياء نازل شده» اعتناء کرد.
و کلمۀ «اصطفاء»، از ماده «صفو» گرفته شده، که معنايش قريب به معناى اختيار است. با اين تفاوت که «اختيار»، به معناى انتخاب يک چيز از بين چند چيز است، که بهترين آن ها است و «اصطفاء» نيز، انتخاب يکى از چند چيز است. اما يکى که از بين همه، صفوه و خالص باشد.
«مِن عِبَادِنَا» - احتمال دارد کلمۀ «مِن» براى بيان باشد. احتمال هم دارد براى ابتدا، يا تبعيض باشد. ولى آنچه به ذهن قريب تر است، اين است که بيانيه باشد. چون در آيه «وَ سَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الّذِينَ اصطَفَى» هم، سلام را بر همه بندگان خالص فرستاده، نه بر بعضى از ايشان.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۳
مفسران، در اين که منظور از اين بندگان خاص، چه کسانى هستند، اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: «انبيا هستند». بعضى ديگر گفته اند: «بنى اسرائيل اند»، که جزو مشمولين آيه «إنّ اللّهَ اصطَفَى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبرَاهِيمَ وَ آلَ عِمرَانَ علَى العَالَمِين» هستند».
و بعضى ديگر گفته اند: «امت محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هستند، که قرآن را از پيغمبر خود ارث برده، و نيز به سوى او بازگشت مى کنند، و علمايشان بدون واسطه و بقيه امت به واسطه علما، از قرآن بهره مند مى شوند». و بعضى ديگر گفته اند: «تنها علماى امت محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هستند».
بعضى ديگر - که روايات بسيار زيادى از امام باقر و صادق «عليهما السلام» بر طبق گفته آنان هست - گفته اند: «مراد از اين کسان که اصطفاء شده اند، ذريه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از اولاد فاطمه «عليها السلام» هستند، که جزو آل ابراهيم و مشمول آيه «إنّ اللّهَ اصطَفَى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبرَاهِيمَ وَ آلَ عِمرَانَ عَلَى العَالَمِين» نيز هستند.
و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم تصريح فرموده، به اين که: آنان، عالم به قرآن هستند، و نظر ايشان درباره قرآن صائب است.
و در روايت «إنّى تَارِکٌ فِيکُمُ الثَقَّلَين: کِتَابَ اللّه وَ عِترَتِى أهلَ بَيتِى لَن يَفتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىَّ الحَوضَ» - که متواتر و مورد اتفاق دو طايفۀ شيعه و سنىّ است - فرموده: آنان، ملازم قرآن اند.
پس بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: بعد از آن که ما قرآن را به تو وحى کرديم - چون کلمۀ «ثُمّ» معناى تأخير رتبه را افاده مى کند - آن را به ذرّيه تو ارث داديم. البته آن ذرّيه ات که ما اصطفايشان کرديم، و از بين همۀ بندگان، آنان را در همان روزى که آل ابراهيم را بر مى گزيديم، انتخاب کرديم. و اضافه شدن کلمۀ «عباد» به کلمۀ «نا»، که نون عظمت است، اضافۀ تشريفى است، و مى خواهد به شرافت ذرّيه اشاره کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۴
«فَمِنهُم ظَالِمٌ لِنَفسِهِ وَ مِنهُم مُقتَصِدٌ وَ مِنهُم سَابِقٌ بِالخَيرَات» - احتمال دارد ضمير در «مِنهُم»، به همان برگزيده شدگان برگردد، که در نتيجه، هر سه طايفه، يعنى «ظالم به نفس»، «مقتصد»، و «سابق به خيرات»، در وراثت شريک اند. چيزى که هست، وارث حقيقى همان «عالم به کتاب»، و حافظ کتاب است، که عبارت است از «سابق به خيرات».
احتمال هم دارد، ضمير مزبور به کلمۀ «عِبَادِنَا» برگردد. البته در صورتى که اضافۀ «عِبَاد» به کلمۀ «نا»، شرافتى به «عباد» ندهد. آن وقت، کلمۀ «فَمِنهُم»، تعليل را مى رساند، و چنين معنا مى دهد: ما، تنها کتاب را به بعضى از بندگان خود ارث داديم، و آنان، عبارتند از: عده اى که ما ايشان را برگزيديم، نه همه بندگان. براى اين که بعضى از بندگان ما، «ظالم به نفس» خود بودند، و بعضى هم ميانه رو بودند، و بعضى «سابق به خيرات» بودند، و همه اين سه طايفه، صلاحيت وراثت کتاب را نداشتند.
ممکن است وجه اول را تأييد کرد به اين که: چه مانعى دارد وراثت را به همه نسبت دهيم، در حالى که قائمين واقعى به امر وراثت، بعضى از افراد باشند، همچنان که نظير اين گونه نسبت را، در آيه «وَ أورَثنَا بَنِى إسرَائِيلَ الکِتَاب» مى بينيم.
و از اين که در آيه شريفه، بين سه طايفه «ظالم به نفس»، «مقتصد»، و «سابق به سوى خيرات»، مقابله انداخته، فهميده مى شود که مراد از «ظالم به نفس»، کسى است که گناهى به گردن داشته باشد. و اين عنوان، شامل هر مسلمانى از اهل قرآن مى شود. چون اهل قرآن است که عنوان اصطفاء و وارث قرآن بر او صادق است.
و مراد از «مقتصد» که به معناى متوسط است، آن کسى است که: در وسط راه، و بين طريق واقع است. و مراد از «سابق به سوى خيرات» به اذن خدا، آن کسى است که: از دستۀ اول، يعنى ظالم به نفس، و از دسته دوم، يعنى ميانه روها، به درجات قرب نزديک تر است، و اين طايفه، به اذن خدا نسبت به آن دو طايفه ديگر، به خاطر فعل خيرات، امامت دارند. همچنان که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ السّابِقُونَ السّابِقُون * أُولَئِکَ المُقَرّبُون».
«ذَلِکَ هُوَ الفَضلُ الکَبِيرُ» - يعنى: اين که قبلا گفتيم کتاب را ارث داديم، خود، فضلى است بزرگ، از ناحيه خدا، که فعاليت و کوشش کسى در آن دخالت ندارد، و چنان نيست که کسى از راه عمل به وظايف، به آن فضل برسد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۵
اين، آن معنايى است که سياق آيه و نيز رواياتى که در معناى آيه وارد شده، آن را افاده مى کند.
اما مفسران در تفسير آيه، اختلاف هاى عجيبى به راه انداخته اند. اختلافى در معناى کلمۀ «ثُمّ» کرده اند که بعضى گفته اند: «اين کلمه، براى تراخى است، يعنى بعديّت در خبر دادن را مى رساند». بعضى ديگر گفته اند: «براى تراخى و افاده بعديت رتبى است». بعضى گفته اند: «براى افادۀ بعديت زمانى است».
و در عطف کردن اين کلمه نيز اختلاف است. بعضى گفته اند: «آيه، عطف است بر جملۀ «أوحَينَا». بعضى ديگر گفته اند: عطف است بر جملۀ «الّذِى أوحَينَا».
باز در معناى جملۀ «أورَثنَا» اختلاف کرده اند که بعضى گفته اند: «مراد، همان معناى ظاهر جمله است». بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که: «ما حکم کرديم و مقدر نموديم به اين که کتاب به ايشان ارث برسد».
و نيز در معناى کتاب اختلاف کرده اند، که بعضى گفته اند: «مراد از آن، قرآن است». بعضى ديگر گفته اند: «جنس کتاب هاى آسمانى، و همۀ آن ها است».
و در معناى جملۀ «الّذِينَ اصطَفَينَا» اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: «مراد از آن، انبياء «عليهم السلام» مى باشند». بعضى ديگر گفته اند: «مراد بنى اسرائيل است». و بعضى ديگر، مراد از آن را، امت محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دانسته اند. بعضى ديگر، علماى امت. و بعضى ديگر، ذرّيه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از فرزندان فاطمه «عليها السلام» دانسته اند.
و در معناى کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِن عِبَادِنَا» اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: براى تبعيض است. بعضى ديگر، آن را براى ابتداء، و بعضى ديگر براى بيان دانسته اند. البته به خاطر اختلاف مزبور در معناى «مِن»، معناى «عباد» نيز مختلف مى شود، و همچنين اضافه کلمۀ «عِبَاد»، به کلمه «نَا» اختلاف پيدا مى کند. بنا به بعضى از وجوه، اضافۀ تشريفى مى شود، و بنا به بعضى ديگر، غير تشريفى.
و نيز در مرجع ضمير «مِنهُم» اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: کلمۀ «الّذِينَ» است. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «عِبَادِنَا» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۶
و در معناى «ظالم به نفس» و «مقتصد» و «سابق» نيز، اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: «ظالم»، کسى است که ظاهرش از باطنش بهتر باشد و «مقتصد»، آن کسى است که ظاهر و باطنش يکسان باشد، و «سابق»، آن کسى است که باطنش از ظاهرش بهتر باشد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «سابق»، آن کسانى هستند که در عهد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» اسلام آوردند. يعنى صحابه آن جناب، و «مقتصد»، کسانى هستند که پا به جاى پاى اصحاب آن جناب گذاشته باشند، و «ظالم به نفس»، ساير مردم اند.
بعضى ديگر گفته اند: «ظالم به نفس»، کسى است که گناه بر او غلبه کرده باشد، و «مقتصد»، آن کسى است که گناه و ثوابش يکسان، و خلاصه متوسط الحال باشد، و «سابق»، آن کسى است که به درگاه خدا تقرب جسته، و در درجات قرب، از ديگران پيشى گرفته باشد.
البته در اين بين، اقوال متفرق ديگرى هست که ذکر نکرديم، و اگر احتمالات مذکور را در يکديگر ضرب کنيم، از هزار احتمال بالاتر مى شود.
«جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ»:
کلمه «يُحَلّونَ»، مضارع مجهول از باب تفعيل است و مصدر آن «تحليه» است، و «تحليه»، به معناى خودآرايى است. و کلمۀ «أساور»، جمع «أسوره» و «أسوره» هم، جمع سِوار - به کسره سين - است. راغب گفته: سِوار زن، دستوارۀ آن است (النگو)، و اين کلمه فارسى است، که بعد از عربى شدن به صورت «سِوار» در آمده.
«جَنّاتُ عَدنٍ» - ظاهرا اين جمله، بيان همان «فضل کبير» باشد. در مجمع البيان گفته: اين جمله، تفسير «فضل» است. گويا شخصى پرسيده: اين فضل کبير چيست؟ در پاسخ فرموده: بهشت هايى است که تقديرش يا پاداش جنّات است، يا دخول جنّات. و ممکن هم هست کلمۀ «جنّات»، بَدَل از «فضل» باشد. گويا فرموده: ذَلِکَ دُخُولُ جَنّاتٍ = آن، داخل شدن بهشت است. و بقيه الفاظ آيه، روشن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۷
«وَ قَالُوا الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى أَذْهَب عَنَّا الحَْزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شکُورٌ»:
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «حزن» - که خدا را، به خاطر اين که ايشان را با بردن در بهشت از آن «حزن» نجات داده، حمد گفته اند - آن شدائد و مصائب و اندوهى است که اهل بهشت در دنيا داشتند.
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از آن، اندوهى است که بعد از رحلت از دنيا و قبل از دخول به بهشت، به ايشان احاطه مى کند. اندوهى که منشأش، ترس از گناهان است».
بنابراين، مى توان گفت آيه شريفه، حکايت کلام دسته اول از آن سه طايفه است. يعنى «ظالم به نفس» و يا کلام آن دسته و دسته دوم، يعنى «مقتصدين» است. و اما طايفه سوم، که «سابق به خيرات» اند، گناهى در صحيفه اعمال ندارند، تا از عذاب آن بترسند. و اين وجه دوم با آخر گفتار آنان که گفتند: «إنّ رَبّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ»، مناسب تر است.
«الَّذِى أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِن فَضلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصبٌ وَ لا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ»:
کلمه «مُقامه»، به معناى اقامه است، و «دَارُ المُقَامه»، آن منزلى است که کسى از آن بيرون نمى رود و از آن جا، به جاى ديگر کوچ نمى کند. و کلمۀ «نَصَب» - به فتحه نون و صاد - به معناى تعب و مشقت است. و کلمۀ «لُغُوب» - به ضمۀ لام - به معناى خستگى و تعب در طلب معاش و غير آن است.
و معنايش اين است که: «آن خدايى که ما را به فضل خودش و بدون اين که استحقاقى داشته باشيم، در خانه جاودانه داخل کرد. بهشتى که نه در آن مشقتى هست و نه تعبى، و نه ما در آن جا، در طلب آنچه مى خواهيم، دچار خستگى و کندى مى شويم، چون هرچه بخواهيم، در آن هست».
و کلمۀ «مِن فَضلِهِ»، مناسبت خاصى با جمله سابق، يعنى جمله: «ذَلِکَ هُوَ الفَضلُ الکَبِير» دارد.
«وَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ ...»:
لام در «لَهُم»، لام اختصاص است، و مى فهماند که آتش، جزايى است خاصّ ايشان و از ايشان جدا شدنى نيست. و جملۀ «لا يُقضَى عَلَيهِم فَیَمُوتُوا»، معنايش اين است که: حکم نمى شود بر آنان به مرگ، تا بميرند.، در نتيجه، در آن شدت عذاب همواره زنده اند، و عذاب آتش از ايشان تخفيف نمى پذيرد. اين چنين، ما هر کفرانگر را که کفرانش، يا شديد است و يا بسيار، کيفر مى دهيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۸
«وَ هُمْ يَصطرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا ...»:
در مجمع البيان گفته: کلمۀ «اصطراخ»، به معناى شيون و فرياد و استغاثه است، و اين کلمه از باب افتعال، از مادۀ «صُراخ: ناله» است.
و جملۀ «رَبّنَا أخرِجنَا»، بيان همان شيون و فرياد است. و جملۀ «أوَلَم نُعَمّرکُم مَا يَتَذَکّرُ فِيهِ مَن تَذَکّر»، پاسخ آن فرياد است. و جملۀ «فَذُوقُوا» و جملۀ «فَمَا لِلظّالِمِينَ مِن نَصِير»، هر يک، نتيجۀ جمله ماقبل خودش است.
و معناى آيه، اين است که: اين کفار که در آتش اند، شيون و فرياد مى کنند، و استغاثه مى نمايند، در حالى که فريادشان اين است که: پروردگارا! ما را از آتش به در آور، تا عمل صالح کنيم، غير از آن عمل زشت که مى کرديم.
در پاسخ، به ايشان گفته مى شود: نه، هرگز، مگر ما آن قدر عمر به شما نداديم که هر کس مى خواست متذکر شود، مجال آن را داشته باشد؟ ما اين مقدار عمر را به شما داديم، پيامبران بيم رسان هم نزد شما آمدند، و از اين عذاب بيمتان دادند، ولى متذکر نشديد و ايمان نياورديد. حال عذاب را بچشيد که ستمکاران را ياورى نباشد، تا به يارى آنان برخيزند و از عذاب خلاصشان کنند.
«إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصُّدُورِ»:
خدا عالِم غيب آسمان ها و زمين است، و او به آنچه در سينه ها پنهان است، داناست. با شما بر طبق آنچه در باطن نهفته داريد، از عقايد و آثار اعمال، معامله مى کند، و بر طبق آن محاسبه مى نمايد. چه اين که ظاهرتان با باطن مطابق باشد و چه مخالف. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «إن تُبدُوا مَا فِى أنفُسِکُم أو تُخفُوهُ يُحَاسِبکُم بِهِ اللّهُ». و نيز فرموده: «يَومَ تُبلَى السّرَائِر».
رده:تفسیر المیزان