المیزان جلد۱۷ بخش۳۵
معناى اين که درباره مشرکان فرمود: «قدر خدا را، آن گونه که باید، نشناخته اند»
«وَ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ...»:
قدر هر چيز، همان مقدار و اندازه آن است. حال يا اندازۀ حجمش، يا عددش، يا وزنش، يا امثال آن. ولى همين کلمه را به طور استعاره، در امور معنوى هم، يعنى در مقام و منزلت نيز به کار مى برند.
پس اين که فرمود: «و نمى توانند خدا را آن طور که حق اندازه گيرى او است، اندازه بگيرند»، تمثيلى است براى اين که: مردم، آن طور که بايد خدا را نمى شناسند. چون از حيث معاد و برگشت اشياء به او، که جملۀ «وَ الأرضُ جَمِيعاً قَبضَتُهُ يَومَ القِيَامَة» - تا آخر سوره - آن را افاده مى کند، او را نمى شناسند.
چون در اين جمله، اين معنا را خاطر نشان مى کند که:
در روز قيامت، تمامى اسباب از سببيت مى افتند و دست خلق از همۀ آن ها بريده مى شود. تنها يک سبب مى ماند و آن هم، خداى «مسبّبُ الاسباب» است.
و در آن روز، زمين را قبضه مى کند، آسمان ها را در هم مى پيچد، و براى مُردن همۀ زنده ها، و زنده شدن شان، در صور مى دمد، و زمین، به نور پروردگارش نورانى مى گردد، و کتاب را مى گذارند و انبياء و شهداء را مى آورند، و بين خلق داورى مى شود، و هر کسى، آنچه را که کرده، به طور کامل دريافت مى کند، و مجرمان را به سوى آتش و متقين را به سوى بهشت مى برند.
خوب، خدايى که چنين شأنى در مالکيت و تصرف دارد، اگر کسى او را با اين شؤون بشناسد، همين شناسايى ايجاب مى کند که تنها به سوى او روى آورد و به کلّى، از غير او اعراض کند.
وليکن مشرکان، چون ايمانى به معاد ندارند، پس در حقيقت، «قدر خدا» را به حقيقت قدردانى ندانسته و نشناخته اند. و بدين سبب بوده که از پرستش او اعراض نموده، به پرستش غير او پرداخته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۳
«وَ الاَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»:
منظور از کلمۀ «أرض»، کرۀ زمين است، با همه اجزاء و اسبابى که در آن، در يکديگر فعاليت دارند. و کلمۀ «قَبضَة»، مصدر به معناى «مَقبُوض» است، و قبض بر هر چيز و بودن آن در قبضه، کنايه است از تسلط تامّ بر آن، يا انحصار تسلط صاحب قبضه بر آن. و مراد در اين جا، معناى دوم است. چون آيه «وَ الأمرُ يَومَئِذٍ لِلهِ»، و آياتى ديگر اين معنا را تأييد مى کند.
در سابق هم، مکرر گفتيم که آيه، معناى انحصار ملک و امر و حکم و سلطان و امثال آن در روز قيامت براى خداى تعالى، اين نيست که اين عناوين در دنيا منحصر در خدا نباشد، بلکه معنايش اين است که: در قيامت، اين عناوين بهتر ظهور دارد، و اهل محشر، آن ها را به وضوح درک مى کنند. بر خلاف دنيا که در آن جا، اين معانى براى همه روشن نيست، و گرنه در دنيا هم، اين عناوين مال خدا است.
پس معناى بودن زمين در قيامت در قبضۀ خدا، اين است که: در قيامت، اين معنا را براى مردم روشن مى شود. نه اين که اصل آن، تنها در قيامت پيدا مى شود و خدا، تنها در آن روز، داراى چنين تسلط و مالکيت مى گردد.
«وَ السّمَاوَاتُ مَطوِيّاتٌ بِيَمِينِه» - يمين هر چيزى، دست راست و سمتى که از سمت ديگر، قوی تر است، مى باشد. و اين کلمه را، به طور کنايه در قدرت استعمال مى کنند. و از سياق آيه بر مى آيد که حاصل دو جمله، يعنى دو جملۀ «وَ الأرضُ جَمِيعاً قَبضَتُهُ يَومَ القِيَامَة»، و جملۀ «وَ السّماوَاتُ مَطوِيّاتٌ بِيَمِينِه»، اين است که:
در آن روز، سبب هاى زمينى و آسمانى از سببيت مى افتند، و ساقط مى شوند. و آن روز، اين معنا ظاهر مى گردد که هيچ مؤثرى در عالَم هستى، به جز خداى سبحان نيست.
«سُبحَانَهُ وَ تَعَالى عَمّا يُشرِکُون» - اين جمله، خداى تعالى را از شرک هايى که مشرکان ورزيده و غيرخدا را شريک در ربوبيت و الوهيت خدا دانستند و در نتيجه، تدبير عالَم را به خدايان خود نسبت دادند و آن ها را پرستيدند، منزه مى دارد.
توضيحى درباره نفخۀ صور اول و دوم
«وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَصعِقَ مَن فى السّمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ إِلّا مَن شَاءَ اللَّهُ ...»:
ظاهر آنچه در کلام خداى تعالى، در معناى «نفخ صور» آمده، اين است که اين نفخه، دو بار صورت مى گيرد. يک بار، براى اين که همه جانداران با هم بميرند. و يک بار هم، براى اين که همه مُردگان زنده شوند. و اين معنا، از روايات وارده از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، و بعضى از روايات وارده از طرق اهل سنّت، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بر مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۴
هرچند که بعضى ديگر از روايات اهل سنت، خالى از ابهام نيست و همين جهت، باعث شده که بعضى از علماى اهل سنّت، اين نظريه را اختيار کنند که: نفخۀ صور، در سه نوبت صورت مى گيرد: اول براى ميراندن. دوم براى زنده کردن و بعث. و سوم براى فزع و صعقه. و بعضى ديگر بگويند که: «چهار نفخه است»، وليکن اثبات اين معنا، از ظواهر آيات بسيار مشکل است.
و شايد همين انحصار «نفخ صور» در دو نفخۀ «إماته» و «إحياء»، باعث شده که کلمۀ «صَعِقَ» را در نفخۀ اول، به مُردن خلايق تفسير کنند. با اين که معروف از معناى اين کلمه، غش کردن است.
صاحب صحاح مى گويد: وقتى گفته مى شود: «صَعِقَ الرّجُلُ صَعقاً وَ تَصَعِقّاً»، معنايش اين است که غش کرد. و «أصعَقَهُ غَيرُهُ»، يعنى ديگرى او را به غش درآورد. آنگاه مى گويد: «صَعِقَهُ» در آيه «فَصَعِقَ مَن فِى السّماوات وَ الأرض»، به معناى مُردن است.
و جملۀ «إلّا مَن شَاءَ اللّهُ»، استثنايى است از اهل آسمان ها و زمين. و اما اين که اين استثناء شدگان، چه کسانى هستند، بعضى گفته اند: جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل و عزرائيل اند، که پيشوايان فرشتگان اند. چون اين نامبردگان، در هنگام نفخ صور نمى ميرند، بلکه بعد از آن مى ميرند.
بعضى ديگر گفته اند: آن چهار نفر با حاملان عرش اند. بعضى هم گفته اند: آن نامبردگان، با رضوان و حور و مالک و زبانيه اند. بعضى ديگر - که سخنشان از همه سخنان، سخيف تر و بى پايه تر است - گفته اند: منظور از جملۀ «مَن شَاءَ اللّهُ»، خود خداى سبحان است. و خواننده عزيز، توجه دارد که هيچ يک از اين اقوال، به دليلى از لفظ آيات که بتوان بدان استناد جست، مستند نيستند.
بله، اگر براى خدا خلقى تصور شود که در وراى آسمان ها و زمين بوده باشند، آن وقت ممکن است بگوييم: استثناى مزبور، به طور منقطع، آنان را استثنا کرده.
و يا بگوييم: «مرگ»، عبارت است از جدايى روح از جسد، و اين، تنها در جانداران داراى جسد تصور دارد. و اما ارواح نمى ميرند، و منظور از استثنا، ايشان اند. و در اين صورت، استثناى مزبور منقطع نيست، بلکه متصل است. چون ارواح هم، در بين «مَن فِى السّماوات وَ الأرض» هستند. مؤيد اين وجه، بعضى از رواياتى است که از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رسيده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۵
مانند آن روايتى که در ذيل آيه شريفه «لِمَنِ المُلکُ اليَوم» وارد شده، که فرموده اند: جوابى که در آيه آمده، يعنى جملۀ «لِلهِ الوَاحِدِ القَهّار»، کلام ارواح انبياء «عليهم السلام» است، و رواياتى ديگر، که اين معنا را تأييد مى کند.
«ثُمّ نُفِخَ فِيهِ أُخرَى فَإذَا هُم قِيَامٌ يَنظُرُون» - ضمير در «فيه»، به کلمه «صور» بر مى گردد. و کلمه «أُخرى»، صفت براى موصوفى است که حذف شده، و تقديرش «وَ نُفِخَ فِيهِ نَفخَةٌ أُخرَى» است. و کلمۀ «قِيام»، جمع «قائم» است. و کلمۀ «يَنظُرُون»، به معناى «يَنتَظِرُون: منتظرند»، و يا به معناى معروف خود کلمه است، که همان نظر کردن باشد.
و معناى آيه اين است که: در صور، نفخۀ ديگرى دميده مى شود، که ناگهان همه از قبرها بر مى خيزند و منتظر مى ايستند، تا چه دستورى برسد، و يا چه رفتارى با ايشان مى شود. و يا معنايش اين است: بر مى خيزند و مبهوت و متحير نگاه مى کنند.
و اين که در اين آيه آمده که بعد از نفخۀ دوم بر مى خيزند و نظر مى کنند، منافاتى با مضمون آيه «وَ نُفِخَ فِى الصُّور فَإذَا هُم مِنَ الأجدَاثِ إلَى رَبّهِم يَنسِلُون»، و آيه «يَومَ يُنفَخُ فِى الصُّورِ فَتَأتُونَ أفوَاجاً»، و آيه «وَ يَومَ يُنفَخُ فِى الصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِى السّماوَاتِ وَ مَن فِى الأرض» ندارد. براى اين که فزعشان و دويدنشان به سوى عرصه محشر، و آمدن آنان فوج فوج بدان جا، مانند به پا خاستن و نظر کردنشان، حوادثى نزديک به هم اند، و چنان نيست که با هم منافات داشته باشند.
مراد از نورانی شدن زمين به نور پروردگارش، در قيامت
«وَ أَشرَقَتِ الاَرْضُ بِنُورِ رَبّهَا ...»:
«إشراق الأرض»، به معناى نورانى شدن زمين است. و کلمه «نور»، معنايش معروف است. البته اين کلمه در کلام خداى تعالى، در بسيارى موارد، به همان معناى معروفش يعنى نور حسى آمده، و در بعضى موارد، به عنايتى بر ايمان و بر قرآن نيز اطلاق شده است، و آن عنايت، اين است که: «ايمان» و «قرآن»، حقايقى را براى دارنده اش روشن مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۶
که اگر ايمان و قرآن نبود، به آن حقايق دست نمى يافت. از جمله موارد اطلاقش بر «ايمان»، آيه «اللّهُ وَلِىُّ الّذِينَ آمَنُوا يُخرِجُهُم مِنَ الظّلُمَاتِ إلَى النُّور» است. و يکى از موارد اطلاقش بر «قرآن»، آيه «فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الّذِى أنزَلنَا» مى باشد.
مفسران، در معناى «إشراق زمين به نور پروردگارش» اختلاف کرده اند.
بعضى گفته اند: آن روز، زمين به نورى روشن مى شود که خدا خلقش کرده. نه به نور اجسام نورانى، چون خورشيد و ماه. و اگر نور را به کلمه پروردگارش اضافه کرده، در حقيقت، از قبيل «روحى» و «نَاقَةُ اللّه» است. ليکن اين وجه، هيچ دليل قابل اعتمادى ندارد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، تجلّى پروردگار متعال است براى داورى بين خلق، همچنان که در بعضى اخبار، از طرق اهل سنّت نيز، آمده است.
اشکال اين وجه، اين است که به فرضى که آن روايت صحيح باشد، هيچ دلالتى بر اين معنا ندارد که اشراق زمين، ناظر به آن نور باشد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، روشن شدن زمين به عدالت پروردگار است در قيامت. چون همان طور که نور علم به عمل است، نور زمين هم، به عدالت است.
اشکال اين هم، آن است که: اگر فرضا استعاره گرفتن نور را در عدالت صحيح بدانيم، لازمه اش آن نيست که نور در آيه هم، به همان معناى عدالت باشد، مگر آن که دليلى بر آن دلالت کند. آن هم به عهده صاحب اين قول است که بياورد، و نياورده.
و در تفسير کشاف آمده که: خداى عزّوجلّ، کلمۀ «نور» را استعاره گرفته براى حق و برهان، و اين استعاره، در چند جاى قرآن آمده، که آيه مورد بحث هم، يکى از آن ها است. و معنايش اين است که: زمين به خاطر آن حقى که در آن اقامه مى شود، و آن عدلى که در آن گسترده مى گردد، و آن ميزان حقى که با آن حسنات و سيئات را مى سنجد، نورانى مى شود.
و همين که کلمۀ نور را به نام خودش اضافه کرد و فرمود به «نور رب»، با در نظر گرفتن اين که «رب»، همان حق و عدل است و نيز اضافه کردن نام خودش بر ضمير زمين «رَبّهَا»، با در نظر گرفتن اين که نام او، زمين را زينت مى دهد، چون عدل خود را در آن مى گستراند، و موازين قسط را در آن نصب مى کند، و بين اهل زمين به حق حکم مى کند، خود به بانگ بلند اين معنا را تأييد مى نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۷
آرى، آراسته ترين مکان ها، آن جا است که در آن عدالت باشد و از آن آبادتر نخواهى يافت. و در اين اضافه ها، اين اشاره هست که «ربّ» و «خالق» زمين است که در زمين عدالت را بر قرار مى کند و اگر در زمين جور مى شود، از ناحيه غير خدا است.
و نيز عطفى که بر جملۀ «أشرَقَتِ الأرضُ بِنُور رَبّهَا» کرده، يعنى جملۀ «وَ وُضِعَ الکِتَابُ»، و جملۀ «وَ جِئَ بِالنّبِيّينَ»، و خلاصه کتاب را نهادن و بر طبق آن حکم کردن، و آوردن انبيا و شهدا و صديقين، و داورى به حق، همه عبارتند از همان نور.
چون در بين خود ما نيز معمول است، و مى بينى که مردم به پادشاه عادل مى گويند: «أشرَقَتِ الآفَاقُ وَ أضَائَتِ الدّنيَا بِقِسطِک: همۀ آفاق و سراسر جهان با عدالت تو روشن گرديد». و نيز در مقابلش مى گويند: «أظلَمَتِ البِلَادُ بِجُورِ فُلان: تمام شهرها از ظلم فلانى تاريک شد».
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم فرموده: «ظلم، همان ظلمات روز قيامت است». و نيز مى بينيم که آيه شريفه، با اثبات «عدالت» آغاز شده و با نفى «ظلم» خاتمه يافته است.
و ما بر آن دو اشکال داريم:
اول اين که در آغاز کلامش گفت: «در بسيارى از موارد، کلمۀ «نور» در قرآن کريم، استعاره در حق و قرآن و برهان شده». قرآنش را قبول داريم، ولى استعاره شدن آن را براى حق و برهان قبول نداريم. چون از هيچ آيه اى، چنين چيزى بر نمى آيد.
دوم اين که: کلمۀ «حق» و «عدل»، هرچند که در بعضى موارد يک مصداق پيدا مى کنند، ولى هرچه باشد، دو مفهوم متغايرند، و صرف اين که «نور» در آيه، استعاره براى حق شده باشد، مستلزم آن نيست که مقصود از آن عدالت بوده باشد. و آقاى زمخشرى وقتى مى خواهد بگويد که از کلمه «نور»، عدالت اراده شده، پاى حق و عدالت، هر دو را به ميان مى آورد. آن وقت، «عدالت» به تنهايى را نتيجه مى گيرد، و ديگر سخنى از «حق» به ميان نمى آورد.
اما آنچه به نظر ما مى رسد - و خدا داناتر است - اين است که: بعيد نيست مراد از «إشراق زمين به نور پروردگارش»، آن حالتى باشد که از خصايص روز قيامت است، از قبيل کنار رفتن پرده ها، و ظهور حقيقت اشياء و بروز و ظهور واقعيت اعمال، از خير يا شر، اطاعت يا معصيت، حق يا باطل، به طورى که ناظران، حقيقت هر عملى را ببينند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۸
چون اشراق هر چيزى، عبارت است از ظهور آن به وسيلۀ نور، و اين هم جاى شک نيست، که ظهور دهنده آن روز، خداى سبحان است. چون غير از خدا، هر سبب ديگرى در آن روز، از سببيت ساقط است. پس اشيا در آن روز، با نورى که از خداى تعالى کسب کرده، روشن مى شوند.
و اين اشراق، هرچند عمومى است و شامل تمامى موجودات مى شود و اختصاصى به زمين ندارد، وليکن از آن جا که غرض بيان حالت آن روز، «زمين و اهل زمين» است، لذا تنها از «إشراق زمين» سخن گفته و فرموده: «وَ أشرَقَتِ الأرضُ بِنُورِ رَبّهُا». و اگر به جاى کلمۀ «اللّه»، کلمه «رب» را آورده، براى تعريض بر مشرکان است، که منکر ربوبيت خداى تعالى براى زمين، و موجودات زمينى هستند.
و مراد از «زمين»، در عين حال زمين و موجودات در آن و متعلقات آن است، همچنان که در جملۀ «وَ الأرضُ جَمِيعاً قَبضَتُهُ» نيز گفتيم که منظور، «زمين و آنچه در آن است»، مى باشد.
اين معنايى که به نظر ما رسيده، از مواضعى از کلام خداى تعالى استفاده مى شود:
مانند آيه: «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هَذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ الیَومَ حَدِيد».
و آيه: «يَومَ تَجِدُ کُلّ نَفسٍ مَا عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً وَ مَا عَمِلَت مِن سُوء».
و آيه شريفه: «يَومَئِذٍ تُحَدّثُ أخبَارَهَا * بِأنّ رَبّکَ أوحَى لَهَا * يَومَئِذٍ يَصدُرُ النّاسُ أشتَاتاً لِيُرَوا أعمَالَهُم * فَمَن يَعمَل مِثقَالَ ذَرّةٍ خَيراً يَرَه * وَ مَن يَعمَل مِثقَالَ ذَرّةٍ شَرّاً يَرَه»،
و آيات بسيارى ديگر، که دلالت دارند بر ظهور اعمال و تجسّم آن ها، و شهادت اعضاى بدن آدميان و امثال آن.
«وَ وُضِعَ الکِتَاب» - بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از نهادن کتاب، رسيدگى به حساب اعمال است». ولى اين وجه - به طورى که ملاحظه مى کنيد - صحيح نيست.
و بعضى ديگر گفته اند: مراد از «کتاب»، همان نامه هاى اعمال است، که حساب، بر طبق آن ها صورت می گيرد و بر طبق آن حکم مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۹
و بعضى ديگر گفته اند: مراد از «کتاب»، لوح محفوظ است. مؤيد اين وجه، آيه «هَذَا کِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيکُم بِالحَقّ إنّا کُنّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُم تَعمَلُون» است.
«وَ جِئَ بِالنّبِيّينَ وَ الشُّهَدَاءُ» - اما آوردن انبياء - به طورى که از سياق بر مى آيد - براى اين است که از ايشان بپرسند آيا رسالت خدا را انجام داديد، يا نه ؟ و آيه شريفه «فَلَنَسئَلَنّ الّذِينَ أُرسِلَ إلَيهِم وَ لَنَسئَلَنّ المُرسَلِين» هم، مؤيد اين معنا است.
و اما آوردن «شهداء»، که عبارتند از گواهان اعمال، آن نيز، براى اين است که آنچه از اعمال قوم خود ديده اند و تحمل کرده اند، اداء کنند، که در جاى ديگر، در اين باره فرموده: «فَکَيفَ إذَا جِئنَا مِن کُلّ أُمّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئنَا بِکَ عَلَى هَؤُلَاء شَهِيداً».
«وَ قُضِىَ بَينَهُم بِالحَقّ وَ هُم لَا يُظلَمُون» - دو ضمير جمع که در «بَينَهُم» و «يُظلَمُون» است، به عموم مردم که از سياق استفاده مى شود، بر مى گردد، هرچند که کلمۀ «ناس»، قبلا ذکر نشده باشد.
و «قضاى بين مردم»، عبارت است از: داورى بين آنان در آنچه که در آن اختلاف مى کردند. و اين معنا مکرر، در کلام خداى تعالى آمده. مانند: «إنّ رَبّکَ يَقضِى بَينَهُم يَومَ القِيَامَةِ فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلِفُون».
«وَ وُفِّيَت کُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَت وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ»:
کلمۀ «توفيه»، به معناى دادن و پرداختن چيزى است، به حدّ کمال و تمام. و در جمله مورد بحث، به خود عمل متعلق شده. يعنى فرموده: در قيامت، خود اعمال را به صاحبانشان مى دهيم، نه جزا و پاداش آن را. و اين، بدان جهت است که ديگر جاى شکى در عادلانه بودن جزاى آن روز باقى نگذارد. و در نتيجه، آيه مزبور، به منزلۀ بيان براى جملۀ «وَ هُم لَا يُظلَمُون» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۰
«وَ هُوَ أعلَمُ بِمَا يَفعَلُون» - يعنى: حکم خدا بدين منوال که کتاب را بگذارند و از روى آن به حساب خلايق برسند، و همچنين آوردن انبياء و شهداء بدين جهت نيست که خدا از اعمال بندگان بى اطلاع است و محتاج است تا آگاهان و گواهان بيايند و شهادت دهند، بلکه بدين منظور است که حکمش، بر اساس عدالت اجرا گردد. و گرنه او، به هرچه که خلايق مى کنند، آگاه است.
آيه سابق، درباره اصل قضاى خدا و حکم او بود، و آيه مورد بحث، در خصوص اجراى آن است، و آيات بعدى، همين اجرا را تفصيل مى دهد.
جهنّم و بهشت، منزلگاه ابدی کافران و متقیان، در روز قیامت
«وَ سِيقَ الَّذِينَ کفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ ...»:
کلمه «سِيقَ»، ماضى مجهول از مصدر «سَوق» - به فتحه سين و سکون واو - است، و به طورى که در مجمع البيان گفته، به معناى به حرکت واداشتن است. و کلمه «زُمَر»، جمع «زمرة» است که - به طورى که در صحاح آمده - به معناى جماعتى از مردم است.
و معناى آيه چنين است: در قيامت، کفار را دسته دسته، از پشت سر به سوى جهنم مى رانند.
«حَتّى إذَا جَاؤُها»، و چون به جهنم مى رسند «فُتِحَت أبوَابُهَا»، درهاى آن باز مى شود، تا داخل آن شوند. و از اين که در اين جا فرمود «درهاى آن باز مى شود»، معلوم مى شود درهاى متعددى دارد. آيه «لَهَا سَبعَةُ أبوَاب»، به اين معنا تصريح مى کند.
«وَ قَالَ لَهُم خَزَنَتُهَا»، خازنان دوزخ، يعنى ملائکه اى که موکل بر آنند، از درِ ملامت و انکار بر ايشان مى گويند: «ألَم يَأتُکُم رُسُلٌ مِنکُم»، آيا رسولانى از خود شما، يعنى از نوع خود شما انسان ها به سويتان نيامدند؟ «يَتلُونَ» تا بخوانند «عَلَيکُم آيَاتِ رَبّکُم»، بر شما آيات پروردگارتان را؟ و آن حجّت ها و براهينى که بر وحدانيت خدا در ربوبيت، و وجوب پرستش او دلالت مى کند برايتان اقامه کنند؟
«قَالُوا بَلى»، گفتند: چرا، چنين رسولانى براى ما آمدند، و آن آيات را براى ما خواندند، «وَلَکِن»، زير بار نرفتيم و آنان را تکذيب کرديم. و در نتيجه «حَقّت کَلِمَةُ العَذَابِ عَلَى الکَافِرِين»، فرمان خدا و حکم ازلی اش، دربارۀ کفار به کرسى نشست.
و منظور از «کلمۀ عذاب»، همان است که در هنگامى که به آدم فرمان مى داد به زمين فرود آيد، فرمود: «وَ الّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِکَ أصحَابُ النّارِ هُم فِيهَا خَالِدُون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۱
«قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَاب جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْس مَثْوَى الْمُتَکبّرِينَ»:
گويندۀ اين فرمان - به طورى که از سياق بر مى آيد - خازنان دوزخ اند. و از جمله «فَبِئسَ مَثوَى المُتَکَبّرِين» بر مى آيد که اين فرمان دربارۀ کفارى صادر مى شود که از درِ تکبر، آيات خدا را تکذيب کرده، و با حق عناد ورزيده اند.
«وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبّهُمْ إِلى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتى إِذَا جَاءُوهَا وَ فُتِحَت أَبْوَابُهَا»:
در اين آيه بر خلاف آيه قبلى، جواب «إذَا» ذکر نشده، و اين خود، اشاره به آن است که امر بهشت مافوق آن است که با زبان گفته شود و ماوراى هر مقياسى است که اندازه اش را معين کند. و جملۀ «وَ فُتِحَت أبوَابُها»، حاليه است. يعنى تا آن که به بهشت مى رسند، در حالى که درها برايشان باز شده. و منظور از جملۀ «خَزَنَتُهَا»، ملائکه اى هستند که موکل بر بهشت اند.
و معناى آيه اين است که: «سِيقَ» به حرکت وا مى دارند «الّذِينَ اتّقَوا رَبّهُم إلَى الجَنّةِ زُمَراً»، کسانى را که از انتقام پروردگار خود پرهيز داشتند، دسته دسته به سوى بهشت، «حَتّى إذَا جَاؤُهاَ»، تا آن که بدان جا برسند، در حالى که «فُتِحَت أبوَابُها»، درهاى آن، به رويشان باز شود،
«وَ قَالَ لَهُم خَزَنَتُهَا»، موکلين بهشت در حالى که بهشتيان را استقبال مى کنند، به ايشان مى گويند: «سَلامٌ عَلَيکُم»، شما همگى در سلامت مطلق خواهيد بود، و جز آنچه مايه خشنودى است، نخواهيد ديد. «طِبتُم» - بعيد نيست که اين جمله بيانگر علت اطلاق سلام باشد.
«فَادخُلُوهَا خَالِدِين»، اينک داخل شويد، که اثر پاکى شما اين است که جاودان در آن زندگى کنيد.
سخن بهشتيان، بعد از ورود به بهشت
«وَ قَالُوا الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِى صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الاَرْض...»:
گويندگان اين سخن - به گفته جمعى - مردم پرهيزگارند، و مرادشان از وعدهاى که خدا به آنان داده بود، آن وعده اى است که در قرآن و در ساير وحی ها، که به انبياى ديگر کرده بود، مکرر آمده، و به متقين وعدۀ بهشت داده. از آن جمله، در قرآن عزيزش فرموده: «لِلّذِينَ اتّقَوا عِندَ رَبّهِم جَنّات». و نيز فرموده: «إنّ لِلمُتّقِينَ عِندَ رَبّهِم جَنّاتُ النّعِيم». بعضى هم گفته اند: مراد از اين «وعده»، وعدۀ آمدن قيامت و ثواب در آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۲
و بعيد نيست که مراد از اين «وعده»، وعدۀ به ارث دادن بهشت باشد. همچنان که در قرآن فرموده: «أُولَئِکَ هُمُ الوَارِثُون * الّذِينَ يَرِثُونَ الفِردَوسَ هُم فِيهَا خَالِدُون». و بنابر اين احتمال، جملۀ «وَ أورَثنَا الأرض»، عطف تفسير مى شود براى جملۀ «صَدَقَنَا وَعدَه». (و معنا چنين مى شود: گفتند حمد آن خدايى را سزد که به وعدۀ خود وفا کرد، و بهشت ديگران را هم به ما ارث داد).
«وَ أورَثَنَا الأرض» - مراد از کلمۀ «أرض» - به طورى که گفته اند - زمين بهشت است. يعنى همان جايى که بهشتيان در آن جا، مستقر مى شوند. و در اول سوره «مؤمنون» هم گذشت که مراد از ارث دادن بهشت، اين است که: بهشت را برايشان باقى گذاشت، با اين که در معرض آن بود که ديگران آن را ببرند و يا حداقل شريک ايشان شوند، ولى آن ديگران (در اثر گناه و شرک)، سهم بهشت خود را از دست دادند و به اينان منتقل گرديد.
«نَتَبَوّءُ مِنَ الجَنّةِ حَيثُ نَشَاء» - اين جمله، بيانگر ارث دادن زمين به ايشان است، و اگر با اين که جا داشت بفرمايد «نَتَبَوّءُ مِنهَا»، فرمود: «نَتَبَوّءُ مِنَ الجَنّة»، و خلاصه با اين که جا داشت ضمير کلمۀ «أرض» را به کار ببرد، کلمۀ «جنّت» را آورد، براى اين است که کلمۀ «أرض» را معنا کند، و بفهماند که منظور ما از «أرض»، همان بهشت است.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «أرض»، همين زمين دنيا است، ولى تفسيرى است بسيار بى پايه. مگر اين که آن را توجيه کنند، و بگويند: «بهشت»، عبارت است از آخرت همين زمين دنيا، همچنان که خداى تعالى فرموده: «أُولَئِکَ لَهُم عُقبَى الدّار».
و معناى آيه اين است که: پرهيزکاران بعد از داخل شدن در بهشت، مى گويند حمد خدايى را که به وعدۀ خود وفا کرد. آن وعده اى که مى داد که به زودى، ما را داخل بهشت مى کند. و يا آن وعده اى که مى داد که به زودى، بهشت را به ما به ارث مى دهد، و ما در بهشت، هر جايش که دلمان بخواهد، مسکن خواهيم کرد - و از اين جملۀ اخير به دست مى آيد که بهشتيان، هرچه بخواهند، در بهشت دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۳
«فَنِعمَ أجرُ العَامِلِين» - يعنى: چه خوب است اجر آن هايى که براى خدا عمل کردند. و اين جمله - به طورى که از سياق بر مى آيد - سخن اهل بهشت است. احتمال هم دارد تتمۀ کلام خداى تعالى باشد.
«وَ تَرَى الْمَلَائکَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسبِّحُونَ بحَمْدِ رَبّهِمْ ...»:
کلمه «حَافّين»، اسم فاعل از ماده «حف» است، که به معناى احاطه کردن و حلقه زدن دور چيزى است. و کلمه «عَرش»، عبارت است از آن مقامى که فرامين و اوامر الهى از آن مقام صادر مى شود. فرامينى که با آن، امر عالَم را تدبير مى کند. و «ملائکه»، عبارتند از: مجريان مشيت خدا، و عاملان به اوامر او. و ديدن ملائکه به اين حال، کنايه است از اين که بعد از در هم پيچيده شدن آسمان ها، ملائکه را به اين صورت و حال مى بينى.
و معناى آيه اين است که: تو در آن روز، ملائکه را مى بينى در حالى که گرداگرد عرش اند، و پيرامون آن طواف مى کنند، تا اوامر صادره را اجرا کنند، و نيز مى بينى که سرگرم تسبيح خدا، با حمد اويند.
«وَ قُضِىَ بَينَهُم» - احتمال دارد ضمير «هُم»، به ملائکه بر گردد. و احتمال هم دارد به ملائکه و مردم، هر دو بر گردد. و احتمال هم دارد به جميع خلايق و يا تنها به مردم بر گردد. و معناى «قَضَاء»، داورى در بين اهل بهشت و اهل آتش، و يا بين انبيا و امت هاى ايشان باشد.
ولى يک نکته، احتمال اخير را تضعيف مى کند و آن، اين است که: داورى در بين مردم را قبلا در جملۀ «وَ قُضِىَ بَينَهُم بِالحَقّ وَ هُم لَا يُظلَمُون» فرموده بود، و دوباره سخن از قضاى بين مردم راندن، تکرارى است بى جهت.
ليکن ظاهر قضاوت در مابين يک جماعت، اين است که به نفع بعضى، و به ضرر بعضى داورى شود. چون در جايى قضا به کار مى آيد، که اختلافى در بين آن گروه بوده باشد و اختلاف در بين ملائکه، فرض ندارد و همين، خود مؤيد آن است که ضمير مزبور، به ملائکه بر نگردد و به غير ملائکه، يعنى مردم بر گردد.
چيزى که هست، کلمه «قضا»، همان طور که بر حکم حاکم و داورى او اطلاق مى شود، اطلاقش بر مجموع حکم و مقدمات و آثار و دنباله هاى آن، از قبيل احضار دو طرف دعوى، طرح دعوى، و شهادت خواستن از شهود، حکم حاکم، و رساندن حق به صاحب حق، نيز صحيح است.
پس ممکن است مراد از کلمۀ «قضا» در آيه قبل، خود حکم الهى باشد، و مراد از «قضا» در جمله مورد بحث، مجموع جزئيات باشد. جزئياتى که از ساعت مبعوث شدن تا آخرين لحظه، يعنى لحظه داخل شدن دوزخيان در دوزخ و استقرار در آن و درآمدن بهشتيان در بهشت، و استقرار در آن، پيش مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۴
پس با اين بيان، اشکال تکرار کلمۀ «قضا» برطرف شده و تکرار آن، بدون جهت نمى باشد.
«وَ قِيلَ الحَمدُ لِلّهِ رَبّ العَالَمِين» - اين کلمه، خاتمه آغاز و انجام خلقت است، و هم ثنايى است عمومى براى خداى تعالى، که هيچ کارى نکرده و نمى کند، مگر آن که آن کار، جميل و زيبا است.
بعضى از مفسران گفته اند: گويندۀ اين حمد، همان متقين هستند. چون حمد اولشان، براى داخل شدن در بهشت بوده، و حمد دومشان، براى اين بوده که خدا حکم را به نفع آنان صادر فرمود و به حق، بين ايشان و غير ايشان داورى کرد.
بعضى ديگر گفته اند: گويندۀ آن ملائکه هستند، و اگر صريحا به ايشان نسبت نداد، براى اين است که خواست تعظيمشان کرده باشد. بعضى ديگر گفته اند: صاحب اين کلام تمامى خلائق اند.
مؤيد وجه اول، اين آيه شريفه است که در صفت اهل بهشت مى فرمايد: «وَ آخِرُ دَعوَيهُم أنِ الحَمدُ لِلّهِ رَبّ العَالَمِين». و اين، خود حمدى است عام، که قبلا گفتيم حمد آخرين روز خلقت است.
رده:تفسیر المیزان