تفسیر المیزان

بحث روایتی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل جمله «لَئِن أشرَکتَ لَيَحبَطَنّ عَمَلُک وَ لَتَکُونَنّ مِنَ الخَاسِرِين» آمده : اين گفتگو و خطاب با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، ولى منظور امت اوست. و اين، همان کلام امام صادق «عليه السلام» است که مى فرمايد: خداى تعالى، پيغمبر خود را به روش «دخترم به تو مى گويم، عروسم تو بشنو»، مبعوث فرموده. و از کتاب توحيد حکايت شده که وى، به سند خود، از فضيل بن يسار روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که فرمود: خداى عزّوجلّ را نبايد وصف کرد، چون به وصف نمى گنجد. آنگاه مى گويد: زراره، از امام باقر «صلوات اللّه عليه» روايت کرده که فرمود: خداى تعالى وصف ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۵ نمی شود، و چگونه ممکن است او را وصف کرد، با اين که خودش در کلام مجيدش فرموده: «وَ مَا قَدَرُوا اللّهَ حَقّ قَدرِهِ». پس خدا با هيچ مقياسى توصيف نمى شود، الا آن که او، از آن توصيف بزرگتر است. و نيز، در همان کتاب، به سند خود، از سليمان بن مهران روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از آيه «وَ الأرضُ جَمِيعاً قَبضَتُهُ يَومَ القِيَامَة» پرسيدم، فرمود: يعنى مالک زمين اوست و احدى با او، شريک در ملک او نيست. و کلمۀ «قبض» از خداى تعالى، در جاى ديگر به معناى دريغ ورزيدن از بخشش، و کلمۀ «بسط»، به معناى اعطا و گشايش دادن آمده. از آن جمله فرموده: «وَ اللّهُ يَقبِضُ وَ يَبسُطُ وَ إلَيهِ تُرجَعُون». يعنى: خداى تعالى تنگ مى گيرد و عطا مى کند و وسعت مى دهد و قبض، از ناحيه اوست. و به وجهى ديگر، قبض به معناى گرفتن به عنوان قبول است، همچنان که فرمود: «وَ يَأخُذُ الصّدَقَات». يعنى: خدا صدقات را مى پذيرد، و اهلش را در برابر آن اجر مى دهد. عرضه داشتم: پس معناى جملۀ «وَ السّمَاوَاتُ مَطوِيّاتٌ بِيَمِيِنه» چيست؟ فرمود: منظور از «يمين»، دست است و منظور از «دست» هم، قدرت و قوت است. و معناى اين که فرموده: «وَ السّمَاوَاتُ مَطوِيّاتٌ بِيَمِينِه»، اين است که: آسمان ها به قدرت و قوّۀ خداى سبحان، در هم پيچيده شده، و او، بزرگتر از آن است که مشرکان، درباره اش مى گويند. مؤلف: در الدرۀ المنثور، از ابوهريره، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت آورده که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در ذيل آيه «فَصَعِقَ مَن فِى السّمَاواتِ وَ مَن فِى الأرضِ إلّا مَن شَاءَ اللّهُ» فرموده: «اين هايى که استثنا شده اند، شهيدانى هستند که شمشيرها را به کمر بسته، پيرامون عرش خدا قرار دارند»، که از ظاهر آن بر مى آيد منظور از «نفخه» در اين آيه، غير از نفخۀ اول است، که براى مُردن جاندارها دميده مى شود، در حالى که در سابق گفتيم، ظاهر آيه خلاف اين را مى رساند. و از انس، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت شده که فرمود: «استثنا شدگان در آيه، جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل و ملک الموت و حاملان عرش اند، که در آن نفخه نمى ميرند، بلکه بعدا مى ميرند...»، آيه مورد بحث ظاهر در خلاف اين روايت نيز هست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۶ و از جابر روايت آورده که گفت: «اين آيه، موسى «عليه السلام» را استثنا مى کند. چون او يک بار در زمان حياتش دچار صعقه شد...»، و اين روايت، از اين نظر قابل قبول نيست، که کلمۀ «صعقه»، چه به معناى غش کردن باشد، و چه مُردن، اختصاص به موسى نداشت، بلکه چندين نفر از بنى اسرائيل هم با او بودند و دچار آن صعقه شدند. و در مجمع البيان، در ذيل آيه «لَهَا سَبعَةُ أبوَاب» گفته است: در معناى اين آيه، دو قول است. يکى روايتى است که از على، اميرالمؤمنين «عليه السلام» نقل شده که فرمود: جهنم که هفت در دارد، بدين جهت است که هفت طبقه دارد. هر طبقه، روى طبقه ديگر قرار گرفته. آنگاه براى مجسم کردن مطلب، دست هاى خود را روى هم گذاشت، و فرمود: همين طور روى هم اند، و خداى تعالى، بهشت را همکف زمين قرار داده و آتش دوزخ را روى هم، که از همه پايين تر، «جهنم» است، و طبقۀ دوم آن، «لظى»، و سومش «حطمة»، و چهارمش «سقر»، و پنجمش «جحيم»، و ششمش «سعير»، و هفتمش «هاويه» است. و در روايت کلبى، طبقۀ زيرين را «هاويه»، و طبقۀ بالاتر از همه را «جهنم» دانسته. و در خصال، از امام صادق «عليه السلام»، از پدرش، از جدّش، از على «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: براى بهشت، هشت در است. درى که از آن، انبياء و صديقين داخل مى شوند، و درى که از آن، شهداء و صالحين وارد مى شوند، و از پنج در ديگرش، شيعيان و محبّان ما وارد مى شوند. و من همچنان بر صراط مى ايستم و دعا مى کنم، مى گويم: پروردگارا! شيعيان من، دوستانم، ياورانم، و هر کس که در دار دنيا، به من محبت مى ورزيده، سلامت بدار! از دل عرش ندا مى رسد: دعايت مستجاب شد، و شفاعتت درباره شيعيانت پذيرفته گشت. حتى در آن روز، هر يک نفر از شيعيان و دوستان و ياوران و آن ها که با دشمنان من جنگيدند، چه با زبان و چه با عمل، شفاعتشان در هفتاد هزار نفر از همسايگان و اقربای شان پذيرفته مى شود. و درى ديگر است، که ساير مسلمانان، يعنى کسانى که شهادت به «لا إله إلّا اللّه» مى داده اند و در دلشان، ذره اى بغض ما اهل بيت نبوده، از آن در وارد مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۷ «سورۀ مؤمن » آيات ۱ - ۶ سوره مؤمن * سوره «مؤمن»، در مکه نازل شده و هشتاد و پنج آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * حم (۱) تَنزِيلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(۲) غَافِرِ الذَّنبِ وَ قَابِلِ التَّوْبِ شدِيدِ الْعِقَابِ ذِى الطوْلِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ(۳) مَا يُجَادِلُ فى آيَلتِ اللَّهِ إِلّا الَّذِينَ کَفَرُوا فَلا يَغْرُرْک تَقَلُّبهُمْ فى الْبِلَادِ(۴) کذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الاَحْزَابُ مِن بَعْدِهِمْ وَ هَمَّت کُلُّ أُمَّةِ بِرَسولهِِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَ جَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الحَْقَّ فَأَخَذْتهُمْ فَکَيْف کانَ عِقَابِ(۵) وَ کَذَلِک حَقَّت کلِمَت رَبِّک عَلى الَّذِينَ کَفَرُوا أَنهُمْ أَصحَابُ النَّارِ(۶) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم حم (۱). کتابى است نازل شده، از ناحيه خداى عزيز عليم (۲). آمرزندۀ گناه و پذيرندۀ توبه و شديدالعقاب و نيرومند است. معبودى جز او نيست و بازگشت به سوى اوست(۳). در آيات خدا جدال نمى کنند، مگر کسانى که کافر شدند، پس غوطه ور شدنشان در ناز و نعمت، تو را مغرور نسازد (۴). قبل از ايشان هم، قوم نوح و احزابى که بعد از ايشان بودند، آيات خدا را تکذيب کردند و هر امتى، قصد جان پيامبر خود کرد تا او را بگيرند و با حربۀ باطل، عليه حق مجادله کردند تا حق را از بين ببرند، و من، ايشان را گرفتم و چه عجيب است عذاب (۵). و همچنين کلمۀ عذاب پروردگارت بر آنان که کافر شدند، حتمى شد که بايد اهل آتش باشند (۶). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۸ اشاره کلّی به مطالب سوره مبارکه مؤمن «بیان آیات» اين سوره، پيرامون بلندپروازی هاى کفار، و جدالشان به باطل، به منظور از بين بردن حقى که بر آنان نازل شده، سخن مى گويد. و لذا مى بينيم که آيات آن، يکى پس از ديگرى متعرض جدال آنان، و پاسخ دادن به جدالشان مى شود. يک جا مى فرمايد: «مَا يُجَادِلُ فِى آيَاتِ اللّه إلّا الّذِينَ کَفَرُوا فَلا يَغرُرکَ تَقَلّبُهُم فِى البِلاد». جاى ديگر مى فرمايد: «الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللّه بِغَيرِ سُلطَانٍ أتَاهُم کَبُرَ مَقتاً». باز هم مى فرمايد: «ألَم تَرَ إلَى الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللّه أنّى يُصرَفُونَ». و با اين تکرار، سورت استکبار و جدال آنان را از راه به رُخ کشيدن عذابى که امم گذشته به جرم تکذيب گرفتار آن شدند، مى شکند، و به همين منظور، عذاب هاى خوار کننده اى را که خدا به ايشان وعده داده، با ذکر نمونه اى از آنچه در آخرت بر سرشان مى آيد، خاطر نشان مى کند. و سخنان باطلشان را با حجت هايى که گوياى وحدانيت خدا در ربوبيت و الوهيت است، به کلّى مردود مى سازد و رسول گرامى خود «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را امر به صبر نموده، هم آن جناب و هم همۀ مؤمنان را وعده نصرت مى دهد. و نيز آن جناب را امر مى کند به اين که: به کفار اعلام کند که تسليم پروردگار خويش است و دست از پرستش او بر نخواهد داشت، تا به کلى از آن جناب مأيوس گردند. و اين سوره، تمامى آياتش در مکه نازل شده. چون آيات آن به هم اتصال دارند و مضامين آن، بر اين معنا شهادت مى دهد. ولى بعضی ها گفته اند: پاره اى از آياتش در مدينه نازل شده. و اين حرف قابل اعتنا نيست، و به زودى - إن شاء اللّه - به آن آيات اشاره خواهيم کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵۹ «حم * تَنزِيلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ»: کلمه «تنزيل»، مصدر به معناى مفعول (نازل شده) است. و بنابراين، عبارت «تَنزِيلُ الکِتَاب»، از قبيل اضافۀ صفت بر موصوف خودش است، و تقدير آن «کِتَابٌ مُنَزّلٌ مِنَ اللّه: کتابى نازل شده از خدا» مى باشد. وجه ذکر دو صفت «عزيز» و «عليم»، در آغاز سوره و اگر در بين صفات خداى تعالى، دو صفت «عزيز» و «عليم» را اختصاص به ذکر داد، - به قول بعضى از مفسران - براى اين است که به اعجاز و انواع علوم قرآن اشاره کند. علومى که قدرت فهم بشر از آن عاجز است. و به قول بعضى ديگر، براى اين است که تفنّنى در تعبير کرده باشد، ولى هيچ يک از اين دو وجه، به نظر درست نيست. وجه صحيح آن است که بگوييم: سوره مورد بحث، از آن جا که پيرامون انکار منکران و جدال آنان در پيرامون آيات خداست و اين که جدالشان، جاهلانه و جدال به باطل است، و چون جاهل اند، خيال مى کنند که جدالشان عالمانه است، و به همين جهت، به خود مى بالند که چه خوب احتجاج مى کنند؛ همچنان که قرآن کريم، اين باليدن شان را در آخر همين سوره چنين حکايت کرده: «فَلَمّا جَاءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَيّنَات فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلم». و نيز، از فرعون حکايت کرده که درباره حضرت موسى به قوم خود گفت: «إنّى أخَافُ أن يُبَدّلَ دِينَکُم أو أن يُظهِرَ فِى الأرضِ الفَسَادَ». و نيز به ايشان گفته: «مَا أُرِيکُم إلّا مَا أرَى وَ مَا أهدِيکُم إلّا سَبِيلَ الرّشَاد». بدين جهت، سوره را با دو نام «عزيز» و «عليم» افتتاح کرد، تا اشاره کرده باشد به اين که اين کتاب که بر آنان نازل شده، از ناحيه کسى است که «عزيزِ» على الاطلاق است، و هيچ غالبى بر او غلبه نمى کند، تا بترسد دشمنان بر آن کتاب غالب شوند، و به خاطر اوهام و خرافاتى که دارند، از پذيرفتن آن استکبار کنند. و نيز، او «عليمِ» على الاطلاق است، و علم او آميخته با جهل و ضلالت نيست. پس جدال به باطل کفار نمى تواند تاب مقاومت در مقابل دين حق را بياورد. دين حقى که آن را با حجت ها و براهينى روشن، بيان کرده است. مؤيد اين وجه، مضمونى است که در آيه بعد است، و مى فرمايد: «غَافِرِ الذّنبِ وَ قَابِلِ التّوبِ...»، که - إن شاء اللّه - بيانش خواهد آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۰ «غَافِرِ الذَّنبِ وَ قَابِلِ التَّوْبِ شدِيدِ الْعِقَابِ ذِى الطّوْلِ لا إِلَهَ إِلّا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ»: اين که در جمله «غَافِرِ الذّنب»، و جمله «قَابِلِ التّوب»، مطلب را در قالب اسم فاعل آورده، بعيد نيست که براى اين بوده که بر استمرار تجددى دلالت کند. چون مغفرت و قبول توبه، از صفات فعليه خداست، و خداى تعالى، همه روزه و لايزال، گناهانى را مى آمرزد و توبه هايى را قبول مى کند. و اگر جمله «وَ قَابِلِ التّوب» را با «واو» عاطفه آورد، ولى در جمله «شَدِيد العِقاب»، و جمله «ذِى الطّول»، «واو» عاطفه به کار نبرد، بدين جهت است که مجموع «غَافِرِ الذّنب وَ قَابِلِ التّوب»، به منزله يک صفت است، و يک رفتار خدا با بندگان گنهکار را افاده مى کند، و آن اين است که: ايشان را مى آمرزد. چيزى که هست، گاهى با توبه، و گاهى بدون توبه و با شفاعت. کلمه «عقاب» و همچنين «معاقبة»، عبارت است از مؤاخذه اى که در عاقبت گناه، متوجه گنهکار مى شود. راغب مى گويد: «عقب» و «عقبى»، تنها در مورد ثواب و اجر خير به کار مى رود، همچنان که در قرآن فرموده: «خَيرٌ ثَوَاباً وَ خَيرٌ عُقباً». و نيز فرموده: «أولئِکَ لَهُم عُقبَى الدّار». و اما کلمه «العاقبة»، اگر بدون اضافه در کلام آيد، باز مختص به ثواب و اجر خير است و در عذاب به کار نمى رود. مانند: «وَ العَاقِبَةُ لِلمُتّقِين». و اگر به کلمه اى ديگر اضافه شود، در اين صورت، گاهى در معناى عقوبت و عذاب مى آيد. مانند آيه: «ثُمّ کَانَ عَاقِبَةَ الّذِينَ أسَاؤُا»، و آيه: «فَکَانَ عَاقِبَتَهُمَا أنّهُمَا فِى النّار». و اين در حقيقت، از باب استعاره گرفتن کلمه اى است در ضد معناى اصلى اش. و اما کلمه «عقوبت» و «معاقبة»، همواره در عذاب استعمال مى شود، و مختص بدان است. بنابراين کلمه «شَدِيدُ العِقَاب»، مانند کلمه «ذُو انتِقَام»، از اسماى حسنايى است که صفت خداى تعالى را در طرف عذاب حکايت مى کند. همچنان که کلمه «غَفُور» و «رَحِيم»، صفتش را در جانب رحمت حکايت مى نمايد. و اما کلمه «طَول» - به طورى که مجمع البيان گفته - به معناى انعامى است که مدتش طولانى باشد. پس معناى «ذُو الطّول»، با معناى «مُنعم»، يکى است، و هر دو، از اسماى حسناى الهى است؛ وليکن «ذُو الطّول»، اخص از «منعم» است. چون تنها نعمت هاى طولانى را شامل مى شود، ولى «منعم»، هم آن را شامل است و هم نعمت هاى کوتاه مدت را. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۱ اساس تنزيل کتاب، علم محيط خدا، به خلق خود مى باشد در آيه مورد بحث، بعد از کلمه «عليم»، اسماى چهارگانه «غافر الذنب»، «قابل التوب»، و «شديد العقاب» و «ذِى الطّول» را آورد، تا اشاره کرده باشد به اين که اساس تنزيل اين کتاب - که مشتمل بر دعوت حق است و دعوت حق هم، مبتنى بر علم است - مبنى بر آن حقايقى است که مضامين اين اسما اقتضاى آن را دارد. توضيح اين که: عالَم انسانى در عين اين که از نظر برخوردارى از نعمت هاى الهى، يک عالَم است و همه انسان ها در آن مشترک اند و همه از نعمت هاى مستمر و متوالى او، در طول زندگى دنيا برخوردارند، ليکن از حيث زندگى آخرت، دو سنخ موجود و دو نوع انسان اند: يکى «سعيد» و يکى ديگر «شقى»، و خداى سبحان به جزئيات و خصوصيات خلقش عالِم و آگاه است و چگونه ممکن است عالِم نباشد؟ و حال آن که او، خالق آن ها و فاعل آن هاست و مخلوقات فعل اويند. و مقتضاى «غافر الذنب» و «قابل التوب» بودن خدا، اين است که هر فردى را که لياقت و استعداد آمرزش و قبول شدن توبه را داشته باشد، او را بيامرزد و توبه اش را قبول کند. و مقتضاى اين که او «شديد العقاب» است، نيز اين است که هر کس را که مستحق عقاب است، عقاب کند. ناگزير مقتضاى اين معنا آن است که: مردم را به سوى صراط سعادت هدايت فرمايد. همچنان که خودش فرموده: «إنّ عَلَينَا لَلهُدَى وَ إنّ لَنَا لَلآخِرَةُ وَ الأولَى». و نيز فرموده: «وَ عَلَى اللّهِ قَصدُ السّبِيلِ»، تا در نتيجه، مردم به دو دسته تقسيم شوند، و «سعيد» از «شقى»، و «مُهتدى» از «گمراه» جدا گشته، آن را ترحم و اين را عذاب کند. پس تنزيل کتاب از ناحيه خداى عزيز و عليم، اساسش مبنى بر علم محيط خدا به خلقش مى باشد. او مى داند که خلقش محتاج به دعوتى هستند، تا به وسيله آن دعوت، قومى هدايت يافته، و قومى ديگر با ردّ آن دعوت گمراه شوند. و باز در نتيجه، او قومى را بيامرزد و قومى ديگر را عذاب کند. و نيز او مى داند که خلقش به دعوتى نيازمندند، تا به وسيله آن، نظام معاششان در دنيا منتظم گشته و از طول و انعام او برخوردار گردند و بعد از دنيا هم، در «دار قرار»، از برکات آن دعوت منتفع شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۲ پس شأن کتابى که او نازل کرده، چنين شأنى است. کتابى که او با علم خود نازل کرده، علمى که آميخته با جهل نيست. کتابى است بر حق، که با هيچ باطلى آميخته نيست. چنين کتابى چگونه ممکن است با تکذيب مشتى جاهل و کوته بين باطل گردد. مشتى افراد ظاهربين، که از زندگى دنيا چيزى جز ظاهر آن نمى دانند و مى خواهند با جدال باطل، حق را از بين ببرند. و گواه بر اين بيانى که ذکر کرديم، و گفتيم عنايت در آيه شريفه، به مسأله علم است، آيه اى است که به زودى مى آيد، که در آن، دعاى ملائکه را حکايت مى کند که براى مؤمنان طلب مغفرت مى کنند و مى گويند: «رَبّناَ وَسِعتَ کُلّ شَئٍ رَحمَةً وَ عِلماً فَاغفِر لِلّذِينَ تَابُوا وَ اتّبَعُوا سَبِيلَکَ» - در اين آيه دقت بفرماييد. «لا إله إلّا هُو إلَيهِ المَصِير» - در اين جا، ذکر کلمه توحيد «لا إله إلّا اللّه»، براى آن است که به وجوب پرستش خداى يگانه اشاره کرده باشد، تا دعوت دينى که با تنزيل کتاب آغاز شده، بى اثر و لغو نباشد، و بعد از کلمه مزبور، مسأله بازگشت تمامى مردم به سوى خدا، يعنى مسأله «معاد» را ذکر کرد، تا به اين نکته اشاره کند که اصلا او، علت عمده و داعى اصلى به سوى ايمان به کتاب و پيروى آن است. چون اعتقاد به روز حساب، باعث مى شود که مردم در بين خوف و رجا قرار گيرند. خوف از عذاب، و اميد به ثواب که هم آن انسان را به عبادت وا مى دارد، و هم اين. فرجام کفارى که با جدال به «باطل»، به مقابله با حجت هاى «حق» برآمدند «مَا يُجَادِلُ فى آيَاتِ اللَّهِ إِلّا الَّذِينَ کَفَرُوا فَلا يَغْرُرْک تَقَلُّبهُمْ فى الْبِلَادِ»: بعد از آن که «تنزيل کتاب» را ذکر فرمود و به حجتى باهره بر حقانيت آن اشاره نمود، حجتى که از صفات کريمه مذکور در دو آيه قبل استفاده مى شد و مى فهمانيد که قرآن کريم، به علم خدا نازل شده که آميخته با جهل نيست و به حق نازل شده، حقى که هيچ باطلى نمى تواند آن را از بين ببرد. اينک در اين آيه، متعرض حال کسانى شده که با جدال به باطل، مى خواهند با حجت هاى حق مقابله کنند و بدين منظور، به طور اشاره مى فرمايد: اين طور اشخاص، اهل عقاب اند و از قلم خدا نمى افتند و خدا از ايشان غافل نيست. چون همان طور که کتاب را نازل کرده تا مظهرى براى دو نام «غافر الذنب» و «قابل التوب» فراهم گشته، جمعى را بيامرزد، و توبه شان را بپذيرد. همچنين آن را نازل کرد تا مظهرى براى نام «شديد العقاب» محقق گردد، و اهل عقابى باشد تا عقابش کند. پس پيامبر نبايد از جدال آنان ناراحت شود و از حال و وضعى که در آنان مشاهده مى کند، مغرور نگردد و فريب نخورد. پس اگر فرمود: «مَا يُجَادِلُ فِى آيَاتِ اللّه»، و نفرمود: «مَا يُجَادِلُ فِى القُرآن»، براى اين است که جمله دلالت کند بر اين که جدالى که کفار مى کنند، جدال در حق است، که آيات بدان جهت که آيات اند، بر حق بودن آن دلالت دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۳ علاوه بر اين، طرف مقابلشان در اين جدال، شخص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، که او نيز، به حکم آيات، به سوى حق دعوت مى کند. پس معلوم مى شود که جدالشان براى از بين بردن حق است، نه براى دفاع از حق. از اين هم که بگذريم، جدال در آيه بعدى، مقيد به باطل و براى از بين بردن حق شده. پس مراد از مجادله در آيات خدا، در آيه مورد بحث نيز، مجادله به منظور از بين بردن حق، و خلاصه مجادله مذموم است، و شامل جدال براى اثبات حق و دفاع از آن نيست، و چگونه مى تواند غير اين باشد، با اين که خداى سبحان، رسول گرامى خود را مأمور مى کند به جدال. البته جدال به بهترين وجهش و مى فرمايد: «وَ جَادِلهُم بِالّتِى هِىَ أحسَن». «إلّا الّذِينَ کَفَرُوا» - از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «الّذِينَ کَفَرُوا»، کسانى هستند که کفر در دل هايشان رسوخ کرده، آن چنان که ديگر اميد زوال آن از دل هايشان قطع شده. و اين که فرمود: «مَا يُجَادِلُ»، و نفرمود: «لَا يُجَادِلُ» و نيز ظاهر اين که فرمود: «فَلَا يَغرُرکَ تَقَلُبُّهُم فِى البِلَاد: تسلط شان در بلاد، تو را فريب ندهد»؛ شهادت مى دهد که منظور از کفار نامبرده، کفار معاصر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، نه فقط کفار اهل مکه. و معناى «تقلّب در بلاد»، اين است که: از حالتى از حالت هاى زندگى، به حالتى ديگر و از نعمتى، به نعمت ديگر منتقل مى شوند و داراى سلامت و صحت و عافيت اند. و اين که نهى (از مغرور گشتن در اثر تقلب کفار در بلاد) را، متوجه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» کرده، در حقيقت کنايه است از اين که آن جناب از مشاهده وضع کفار مغرور نگردد. يعنى نپندارد که کفار، خداى سبحان را عاجز کرده اند. «کذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الاَحْزَاب مِن بَعْدِهِمْ ...»: اين آيه، در مقام جواب دادن از شبهه اى است که بعد از آيات قبل، ممکن است به ذهن کسى وارد شود، و آن شبهه، اين است که: ما مى بينيم هميشه برد با همين کفار است، که از پذيرفتن حق استکبار مى ورزند و در آيات خدا جدال مى کنند و هيچ گرفتارى هم پيدا نمى کنند و باطل خود را پيش هم مى برند. و حاصل جواب اين است که: امت هاى گذشته چون قوم نوح، و گروه هاى بعد از ايشان، مانند: عاد و ثمود و قوم لوط و غيره، از کفار امروز، در تکذيب و جدال به باطل قوی تر بودند. آن ها هم تا این حد پیشروی ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۴ کردند که مى خواستند رسول خدا را بگيرند و از بين ببرند، ولى عذاب خدا مهلتشان نداد و اين قضا، در حق همه کفار رانده شده. پس توهم اين که کفار معاصر از خدا پيشى گرفته اند و ارادۀ خود را عليه ارادۀ خدا به کار زدند، توهمى است باطل. پس جمله «کَذّبَت قَبلَهُم قَومُ نُوحٍ وَ الأحزَابُ مِن بَعدِهِم»، دفع آن توهم است، و به همين جهت جواب را بدون «واو» عاطفه آورد. و در جملۀ «وَ هَمّت کُلّ أمّةٍ بِرَسُولِهِم لِيَأخُذُوهُ»، کلمه «هَمّت» که با حرف «با» متعدى شده، به معناى اين است که هر امتى قصد کرد رسول خود را. چون عبارت «هَمّ بِهِ»، به معناى «قصد کرد آن را» مى باشد. چيزى که هست، بيشتر در مورد قصد سوء استعمال مى شود. پس معناى اين عبارت در آيه، اين است که: هر امتى، قصد سوء به پيغمبر خود کرد، و خواستند تا او را بگيرند و به قتل برسانند و يا از شهر خارج کنند، يا آزارى ديگر برسانند، همچنان که تک تک انبيا و رفتار امت آنان در قرآن کريم آمده. «وَ جَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الحَْقَّ»: کلمه «إدحَاض»، به معناى زايل کردن و باطل ساختن است. و اين که فرموده: «فَأخَذتُهُم: من ايشان را گرفتم»، با اين که جا داشت بفرمايد: «فَأخَذَهُم = خدا آنان را بگرفت»، براى اشاره به اين نکته است که کار اين طغيان و استکبارشان، آن قدر خطرناک و فاحش بود، که امر آن، تنها به دست خداى تعالى بود و ديگر بين خدا و بين ايشان، هيچ کس دخالتى نداشت، تا شفاعتى کند و يا ايشان را يارى نمايد. همچنان که در جاى ديگر درباره اين امت ها فرموده: «فَصَبّ عَلَيهِم رَبّکَ سَوطَ عَذَاب * إنّ رَبّکَ لَبِالمِرصَاد». و در جمله «فَکَيفَ کَانَ عِقَاب»، ذهن شنونده را به چيزى که خودش مى داند، يعنى به کيفيت عقاب آنان متوجه مى کند، تا شدت بلاى آنان در ذهنش حاضر شود و خلاصه مى فهماند تو خود می دانى که ما چگونه آنان را هلاک کرديم و نسلشان را منقرض ساختيم. چون خداى تعالى، قبلا به داستان يک يک آن ها، اشاره کرده بود. «وَ کَذَلِکَ حَقّت کَلِمَةُ رَبّکَ عَلَى الّذِينَ کَفَرُوا أنّهُم أصحَابُ النّار»: از ظاهر سياق بر مى آيد که مطلب در اين آيه، به مطلب در آيه سابق تشبيه شده، و کلمه «کَذَلِکَ» اين تشبيه را مى رساند و خلاصه مى فرمايد: در آخرت هم، رفتار خداى تعالى، درباره همه کفار، شبيه به رفتارى است که در آيه قبلى بدان اشاره شد، که کفار از امت هاى گذشته را در دنيا به عقاب خود بگرفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۵ و مراد از جملۀ «الّذِينَ کَفَرُوا»، مطلق کفار گذشته است، و معناى آيه، اين است که: همان طور که تکذيب کنندگان از امت هاى گذشته را به عذاب دنيا گرفتار کرد، همچنين کلمۀ عذاب آخرت نيز، بر آن کفار از قوم تو حتمى شده است. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از جملۀ «الّذِينَ کَفَرُوا»، کفار مکه است، ولى سياق آيه، با اين تفسير سازگار نيست، و بنابر اين تفسير، نظام تشبيه اختلال مى يابد. و اگر فرمود: «کَلِمَةُ رَبّک»، و نفرمود: «کَلِمَتِى: کلمۀ من»، براى اين است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دلخوش سازد و به اين وسيله، او را تأييد کند، که آن رکنى که بدان تکيه دارى، رکنى است شَدِيدُ القُوَى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۶ آيات ۷ - ۱۲ سوره مؤمن الَّذِينَ يحْمِلُونَ الْعَرْش وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسبِّحُونَ بحَمْدِ رَبهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَستَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا رَبَّنَا وَسِعْت کُلَّ شىْءٍ رَّحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سبِيلَک وَ قِهِمْ عَذَاب الجَْحِيمِ(۷) رَبَّنَا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتى وَعَدتَّهُمْ وَ مَن صلَحَ مِنْ ءَابَائهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّک أَنت الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ(۸) وَ قِهِمُ السيِّئَاتِ وَ مَن تَقِ السيِّئَاتِ يَوْمَئذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(۹) إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْت اللَّهِ أَکْبرُ مِن مَّقْتِکُمْ أَنفُسکمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلى الايمَانِ فَتَکْفُرُونَ(۱۰) قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَينِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَينِ فَاعْترَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِّن سبِيلٍ(۱۱) ذَلِکُم بِأَنَّهُ إِذَا دُعِىَ اللَّهُ وَحْدَهُ کفَرْتُمْ وَ إِن يُشرَک بِهِ تُؤْمِنُوا فَالحُْکْمُ للَّهِ الْعَلىِّ الْکَبِيرِ(۱۲) «ترجمه آیات» آنان که عرش را حمل مى کنند و آنان که پيرامون عرش هستند، پروردگار خود را حمد و تسبيح مى گويند و به او ايمان دارند و براى کسانى که ايمان آورده اند، استغفار مى کنند که اى پروردگار ما، سعه رحمت و علم تو همه چيز را فرا گرفته. پس کسانى را که توبه کردند و راه تو را پيروى نمودند، بيامرز و از عذاب جهنم حفظ فرما (۷). پروردگارا! ايشان را در جنات عدن که وعده شان داده اى، داخل فرما، هم ايشان را و هم پدران و همسران و ذريات ايشان را که صلاحيت دارند، به درستى و به راستى که تنها تو عزيز فرزانه اى (۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۷ و از کيفر گناهان و بدی ها حفظشان کن، که هر کس را تو از کيفر بدی ها حفظش کنى، به راستى رحمتى بر او کرده اى، رحمتى که رستگارى عظيم، همان رحمت است (۹). به درستى آنان که کافر شدند، از نقطه اى دور ندا مى شوند: خشم خدا از خشم خود شما، بسيار بزرگتر و سخت تر است، آيا يادتان هست که هرچه به سوى ايمان دعوت مى شديد، کفر مى ورزيديد (۱۰). مى گويند: پروردگارا! تو ما را دو بار میراندى و دو نوبت زنده کردى، اينک به گناهان خود اعتراف مى کنيم، حال آيا راهى براى بيرون شدن از آتش هست؟ (۱۱) اين عذاب شما بدان جهت است که وقتى خدا به تنهايى خوانده مى شد، کفر مى ورزيديد، و چون به وى شرک ورزيده مى شد، به آن ايمان مى آورديد. پس حکم، تنها از آنِ خداى بلند مرتبه بزرگ است (۱۲). «بیان آیات» بعد از آن که در آيات قبل تکذيب کفار و جدال به باطل شان در آيات خدا را خاطرنشان ساخت و نيز اشاره کرد به اين که اين ها نمى توانند خدا را عاجز سازند و خدا از اينان غافل نيست، بلکه منظور او از اين دعوت همين است که اينان تکذيب و جدال بکنند، تا از ديگران متمايز و جدا گشته، کلمۀ عذاب بر عليه آنان حتمى شود، اينک در اين آيات، به آغاز کلام برگشت کرده، به آن جا که مى فرمود: نازل کردن کتاب و به پاخاستن دعوت، به منظور مغفرت و قبول توبه جمعى و عقاب جمعى ديگر است، در اين آيات، خاطرنشان مى سازد که مردم در مقابل اين دعوت، دو جورند: يک طايفه آن هايند که ملائکه حامل عرش خدا و طواف کنندگان پيرامون آن، برايشان استغفار مى کنند و آنان عبارتند از: توبه کنندگان که به سوى خدا بر مى گردند و راه او را پيروى مى کنند، و نيز صلحا از پدران و همسران و ذريه ايشان اند. و دسته دوم عبارتند از: کسانى که به جرم کفر ورزيدن به توحيد، اهل عذاب اند. حاملان «عرش»، چه کسانى هستند «الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْش وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسبِّحُونَ بحَمْدِ رَبهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ ...»: خداى سبحان، در اين آيه و در هيچ جا از کلام عزيزش معرفى نفرموده که اين حاملان عرش چه کسانى هستند؛ آيا از ملائکه اند؟ يا کسانى ديگر؟ ولى عطف کردن جمله «وَ مَن حَولَهُ» بر حاملان عرش، إشعار دارد بر اين که حاملان عرش هم، از ملائکه اند. چون در آيه «وَ تَرَى المَلَائِکَةَ حَافّينَ مِن حَولِ العَرش»، تصريح دارد که طواف کنندگان پيرامون عرش، از ملائکه اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۸ پس نتيجه مى گيريم که حاملين عرش نيز، از اين طايفه اند. و ما، در جلد هشتم اين کتاب، گفتار مفصلى پيرامون معناى «عرش» گذرانديم. و با در نظر داشتن آن بحث، معناى جمله «الّذِينَ يَحمِلُونَ العَرشَ وَ مَن حَولَهُ» چنين مى شود: آن ملائکه اى که حامل عرش اند، عرشى که تمامى اوامر و همه احکام الهى از آن جا صادر مى شود، اوامر و احکامى که با آن ها امور عالَم تدبير مى شود، و نيز آن ملائکه اى که پيرامون عرش اند، يعنى مقربان از ملائکه، چنين و چنان مى کنند. «يُسَبّحُونَ بِحَمدِ رَبّهِم» - يعنى: خدا را منزه مى دارند، در حالى که اين تنزيه شان، همراه با ثناى پروردگارشان است. پس ملائکه، خداى تعالى را از هر چيز که لايق ساحت قدس او نيست، و از آن جمله، شريک داشتن در مُلک، منزّه مى دارند و بر فعل او و تدبيرش، ثنا مى گويند. «وَ يُؤمِنَونَ بِهِ» - ايمان آوردن ملائکه به خدا - با اين که حامل عرش مُلک و تدبير خدايند، و يا پيرامون آن طواف مى کنند، تا اوامر صادره را بگيرند، و نيز او را از هر نقصى تنزيه نموده، بر افعالش ثنا مى گويند - به اين معنا است که: ملائکه به وحدانيت خدا در ربوبيت و الوهيت ايمان دارند. پس ذکر «عرش» و نسبت دادن تنزيه و تحميد و ايمان به ملائکه، خود، ردّى است بر مشرکان، که ملائکه مقرب خدا را شرکاى خدا در ربوبيت و الوهيت مى پنداشتند، و آن ها را به جاى خدا، ارباب خود گرفته و مى پرستيدند. رده:تفسیر المیزان