تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۸ هشدار مهم قرآن، از فوت وقت و دچار حسرت قيامت شدن «أَن تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسرَتى عَلى مَا فَرَّطتُ فِى جَنبِ اللَّهِ ...»: در مجمع البيان گفته: کلمه «تفريط»، به معناى اهمال کارى در عملى است که بايد فورا به آن اقدام نمود، تا جايى که وقتش فوت شود. و نيز در معناى کلمه «يَا حَسرَتَا» گفته: «تَحَسُّر»، به معناى غم خوردن از چيزى است که وقتش فوت شده باشد، به خاطر انحسار (متضرر شدن) آدمى، به صورتى که ديگر تدارکش ممکن نباشد. و راغب، در معناى کلمۀ «جَنب» گفته: در اصل به معناى عضو (پهلو) بوده، سپس به طور استعاره، در سمت آن عضو استعمال کرده اند. چون عادتشان در ساير اعضاء نيز، بر اين بوده که نام آن را در سمت آن، به نحو استعاره استعمال مى کردند. مانند راست و چپ. و بنابراين، «جَنبِ اللّه» که به معناى جانب و ناحيه خدا است، عبارت است از چيزهايى که بر عبد واجب است با خداى خود معامله نموده، از سوى خود به سوى خدا روانه کند، و مصداق آن، اين است که تنها او را عبادت کند و از نافرمانى او اجتناب ورزد. و «تفريط» در جنب خدا، به معناى کوتاهى در آن است. و در جملۀ «وَ إن کُنتُ لَمِنَ السّاخِرِين»، کلمۀ «إن»، مخفّف «إنّ» است، و «سَاخِرِين»، اسم فاعل از «سخر»، به معناى استهزاء کنندگان مى باشد. و معناى آيه چنين است: اگر من شما را به اين خطاب مخاطب مى سازم، تنها بدان جهت است که بيم آن مى رود - و يا تا آن که نکند - يکى از شما بگويد: وا حسرتا! از آن کوتاهى که من در جانب خدا کردم، و من به درستى از استهزاء کنندگان بودم. و محل گفتن اين سخن، قيامت است. «أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانی لَکُنتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ»: ضمير در «تَقُولَ»، به همان نفس بر مى گردد، و مراد از هدايت در «هَدَانِى»، ارشاد و نشان دادن راه است، و معنايش اين است: «تا آن که کسى نگويد: اگر خدا راهنمایی ام مى کرد، از پرهيزکاران مى بودم». در حقيقت، با اين خطاب، عذر و بهانه را از دست کفار مى گيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۹ «أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَاب لَوْ أَنَّ لى کرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ»: کلمه «لَو»، براى تمنّى است (که در فارسى مى گوييم: اى کاش). و کلمۀ «کَرّة»، به معناى برگشت است. و معناى آيه چنين است: «و يا، تا آن که نکند کسى و آرزومندى هنگام ديدن عذاب روز قيامت بگويد: اى کاش برگشتى به دنيا بود، در نتيجه من از نيکوکاران مى شدم». «بَلى قَدْ جَائتْک آيَاتى فَکَذَّبْتَ بهَا وَ استَکْبرْتَ وَ کُنتَ مِنَ الْکَافِرِينَ»: اين آيه، ردّ و پاسخ خصوص کلام دوم او است، که مى گفت: «اگر خدا مرا هدايت کرده بود، از پرهيزکاران مى بودم»، و اين جواب را خداى تعالى در قيامت مى دهد، همچنان که سخن او هم، در همان موطن است. و سياق جواب، شاهد بر آن است. در اين آيات، بين سخن کافر و جوابش، آيه «أو تَقُولَ حِينَ تَرَى...» فاصله شده، و جوابى هم به آن نداده. تنها جواب از سخن دوم او را داده است، که گفت: «لَو أنّ اللّهَ هَدَانِى لَکُنتُ مِنَ المُتّقِين». و دليلش اين است که: اين سه جمله اى که از «نفس» نقل کرده، مترتب بر ترتيب صدورش از مجرمان است. چون در قيامت مجرمان متوجه مى شوند که امروز، روزى است که جزاى اعمال را مى دهند و ايشان در عمل کوتاهى کرده اند، و وقت تدارک هم گذشته. لذا حسرت مى خورند و به حسرت فرياد مى زنند و مى گويند: «يَا حَسرَتَا عَلَى مَا فَرّطتُ». در خصوص اين اظهار حسرت در جاى ديگر فرموده: «حَتّى إذَا جَاءَتهُمُ السّاعَةُ بَغتَةً قَالُوا يَا حَسرَتَنَا عَلىَ مَا فَرّطنَا فِيهَا». آنگاه وقتى به حسابشان رسيدگى شد، و به متقين دستور داده شود که به بهشت در آيند و گفته مى شود: «وَ امتَازُوا اليَومَ أيُّهَا المُجرِمُون»، آن وقت تعلل کرده مى گويند: «لَو أنّ اللّهَ هَدَانِى لَکُنتُ مِنَ المُتّقِين: اگر خدا مرا هم هدايت کرده بود، از متقيان مى بودم». و چون دستور مى رسد که به آتش در آيند و بر کنار آتششان مى برند، و سپس به آتش واردشان مى کنند، آرزو مى کنند: اى کاش به دنيا بر مى گشتند، تا در آن جا کار نيک کنند و سعادتمند شوند: «أو تَقُولَ حِينَ تَرَى العَذَابَ لَو أنّ لِى کَرّة». در جاى ديگر، راجع به همين آرزو مى فرمايد: «وَ لَو تَرَى إذ وُقِفُوا عَلَى النّارِ فَقَالُوا يَا لَيتَنَا نُرَدُّ وَ لَا نُکَذّبَ بِآيَاتِ رَبّنَا وَ نَکُونَ مِنَ المُؤمِنِين». و نيز، از قول ايشان حکايت کرده که خواهند گفت: «رَبّنَا أخرِجنَا مِنهَا فَإن عُدنَا فَإنّا ظَالِمُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۰ سپس، بعد از آن که اقوال را با ترتيبى که در آن ها است، نقل کرده، شروع نموده به جواب دادن. و اگر جمله اول را که در آخر همه سخنان جواب داده، در آخر سخنان و متصل به جواب مى آورد و يا جواب را جلوتر و متصل به آن کلام قرار مى داد، نظم کلام به هم مى خورد. و به طورى که ملاحظه مى کنيد، از بين اين سه سخن، تنها سخن دوم را که گفتند: «لَو أنّ اللّهَ هَدَانِى...»، پاسخ داده، و از پاسخ آن دو جمله ديگر، يعنى اولى و سومى خوددارى نموده، و اين، بدان جهت است که جملۀ اولى، مسأله استهزاء به حق و به اهل حق بود. و در جملۀ سومى، آرزو مى کردند که به دنيا برگردند، و خداى سبحان، در روز قيامت اين طايفه را زجر مى دهد، و نمى گذارد سخنى بگويند و پاسخى هم به سخن ايشان نمى دهد. همچنان که آيه شريفه زير بدان اشاره مى کند: «قَالُوا رَبّنَا غَلَبَت عَلَينَا شِقوَتُنَا وَ کُنّا قَوماً ضَالّينَ * رَبّنَا أخرِجنَا مِنهَا فَإن عُدنَا فَإنّا ظَالِمُونَ * قَالَ اخسَؤُا فِيهَا وَ لَا تُکَلّمُونَ * إنّهُ کَانَ فَرِيقٌ مِن عِبَادِى يَقُولُونَ رَبّنَا آمَنّا فَاغفِر لَنَا وَ ارحَمنَا وَ أنتَ خَيرُ الرّاحِمِين * فَاتّخَذتُمُوهُم سِخرِيّاً حَتّى أنسَوکُم ذِکرِى وَ کُنتُم مِنهُم تَضحَکُون * إنّى جَزَيتُهُمُ اليَومَ بِمَا صَبَرُوا أنّهُم هُمُ الفَائِزُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۱ «وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ کَذَبُوا عَلى اللَّهِ وُجُوهُهُم مُّسوَدَّةٌ أَ لَيْس فى جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْمُتَکَبرِينَ»: کذب بر خدا، به همين است که کسى بگويد: خدا شريک دارد و يا بگويد خدا فرزند دارد. و يکى هم، عبارت است از: بدعت گذاشتن در دين. و «سَواد وَجه» (و رو سياهى)، نشانۀ ذلت است، که سزاى تکبّر ايشان است. و به همين جهت فرمود: ألَيسَ فِى جَهَنّمَ مَثوىً لِلمُتَکَبّرِين». «وَ يُنَجِّى اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لا يَمَسّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ»: ظاهرا کلمۀ «مَفَازَه»، مصدر ميمى از «فوز»، به معناى رستگارى باشد، که عبارت مى شود از: ظفر يافتن و رسيدن به هدف. و حرف «باء» که بر سرِ اين کلمه در آمده، «باى» ملابست و يا سببيت است. پس فوزى که خدا حکم آن را برايشان رانده، سبب نجات ايشان است. و جملۀ «لَا يَمَسُّهُم...»، بيان اين نجات دادن است. گويا فرموده: خداوند نجاتشان مى دهد، و ديگر، نه از خارج بدى و ناملايمى به ايشان مى رسد، و نه از درون اندوهى آزارشان مى دهد. و اين آيه شريفه، نظرى دارد به آيه «إنّى جَزَيتُهُمُ اليَومَ بِمَا صَبَرُوا أنّهُم هُمُ الفَائِزُون»، که در ذيل آيات سوره «مؤمنون»، در چند سطر قبل گذشت. دقت بفرماييد و از اين نکته غافل نمانيد. بحث روايتى در مجمع البيان، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: در قرآن کريم، هيچ آيه اى به قدر آيه «يَا عِبَادِىَ الّذِينَ أسرَفُوا عَلَى أنفُسِهِم...»، گشايش آورتر نيست. مؤلف: اين روايت را، الدرّ المنثور هم، از ابن جرير، از ابن سيرين، از آن جناب نقل کرده و - إن شاء اللّه - به زودى در تفسير سوره «ليل»، همين روايت را از آن جناب نقل مى کنيم، که خود آن حضرت فرموده: در قرآن، هيچ آيه اى اميدوار کننده تر از آيه «وَ لَسَوفَ يُعطِيکَ رَبُّکَ فَتَرضَى» نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۲ و نيز، در الدرّ المنثور است که احمد، ابن جرير، ابن ابى حاتم، و ابن مردويه و بيهقى - در کتاب شعب الايمان - از ثوبان روايت آورده اند که گفت: من از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شنيدم که فرمود: من دوست نمى دارم که دنيا و آنچه را که در آن است، با آيه «يَا عِبَادِىَ الّذِينَ أسرَفُوا عَلَى أنفُسِهِم...» معاوضه کنم. پس مردى عرضه داشت: يا رسول اللّه! آيا اين آيه، شرک را هم شامل مى شود؟ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» سکوت کرد، و سپس فرمود: نه، شرک را شامل نيست. مؤلف: در اين روايت اشکالى است و آن اشکال، در تفسير خود آيه گذشت که گفتيم: مورد آيه، مسأله شرک است، و آيه مقيّد شده به «توبه». و نيز، در همان کتاب است که ابن ابى شيبه، و مسلم، از ابى ايوب انصارى روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شنيدم که فرمود: اگر شما گناه نمى کرديد، خداى تعالى، خلقى مى آفريد تا گناه کنند، و او بيامرزد. مؤلف: مغفرتى که در اين حديث آمده، با قيود و اسبابى که براى مغفرت هست - مانند توبه و شفاعت - منافاتى ندارد. و در مجمع البيان آمده که بعضى گفته اند: آيه «يَا عِبَادِىَ الّذِينَ أسرَفُوا...»، درباره «وحشى»، قاتل حمزه نازل شد. و آن، هنگامى بود که وى مى خواست مسلمان شود، مى ترسيد توبه اش قبول نشود. پس همين که آيه نازل شد، اسلام آورد. بعضى از صحابه پرسيدند: يا رسول اللّه! آيا اين آيه، به خصوص، درباره قبول توبه وحشى نازل شده، و يا براى عموم مسلمين است؟ فرمود: نه، براى عموم مسلمانان است. و از کتاب سعد السعود، تاليف ابن طاووس، به نقل از تفسير کلبى آمده، که وحشى و جماعتى نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پيام فرستادند، که چرا بايد ما از دين تو محروم باشيم. هيچ مانعى براى ما نيست، جز اين که از کتاب تو شنيده ايم که مى فرمايد: «هر کس با اللّه خدايانى ديگر بخواند و قتل نفس و زنا کند، اثر گناه خود را مى بيند، و در آتش جاودان است». و ما همه اين کارهاى زشت را کرده ايم؟ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پيام فرستاد که: «إلّا مَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً». آن جماعت پيام دادند ممکن است ايمان بياوريم، و توبه هم بکنيم، ولى خوف داريم که عمل صالح به جا نياوريم. باز، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پيام فرستاد: «إنّ اللّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ وَ يَغفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن يَشَاءُ». گفتند: مى ترسيم که داخل در مشيت قرار نگيريم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۳ ايشان، در پاسخشان اين آيه را فرستاد: «يَا عِبَادِىَ الّذِينَ أسرَفُوا عَلىَ أنفُسِهِم لَا تَقنَطُوا مِن رَحمَةِ اللّهِ إنّ اللّهَ يَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً». پس آن جمعيت آمدند و مسلمان شدند. پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به وحشى فرمود: «تا مى توانى»، با من رو برو مشو، که من نمى توانم قاتل حمزه، عمويم را ببينم. لذا وحشى به شام رفت، و در اثر ميگسارى بمُرد. مؤلف: قريب به اين مضمون را، الدرّ المنثور، به چند طريق روايت کرده و در بعضى از آن طريق ها، آمده که آيه «يَا عِبَادِىَ الّذِينَ أسرَفُوا...»، درباره او نازل شده، همان طور که در خبر سابق مجمع البيان آمده بود. ولى يک اشکال، اين روايت را ضعيف مى کند، و آن، اين است که سوره مورد بحث در مکه نازل شده، و «وحشى» بعد از هجرت، مسلمان شده. علاوه بر اين، از ظاهر خبر بر مى آيد که اطلاق مغفرت در آيه، مقيد به توبه نشده، و حال آن که توجه فرموديد که سياق، با اين سخن سازگار نيست. و اين که در روايت آمده که: «فَمَاتَ فِى الخَمر: وى، در شام در اثر ميگسارى بمُرد»، احتمال دارد که اين کلمۀ «خمر» - به فتحۀ «خاء» و تشديد «ميم» - باشد که نام محلى از اطراف مدينه است. و احتمال هم دارد غلطى از ناسخ باعث شده «حمص» را «خمر» بنويسد. و احتمال هم دارد که مراد آن باشد که وى، به خاطر ميگسارى مُرده است. چون «وحشى»، هميشه ميگسارى مى کرده، و چند نوبت به خاطر همين گناه تازيانه خورد، بعد رهايش کردند. در اين بين، روايات بسيارى هم از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» آمده که آيات مورد بحث را بر شيعيان خود تطبيق کرده اند و «جَنبُ اللّه» را عبارت از ايشان دانسته اند، و همۀ اين روايات و آن روايات، از باب تطبيق مصداق بر آيه است. نه از باب تفسير، و به همين جهت، ما از ايراد آن ها خوددارى نموديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۴ آيات ۶۲ - ۷۵ سوره زمر اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شئٍ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شئ وَکِيلٌ(۶۲) لَّهُ مَقَالِيدُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئک هُمُ الْخَاسِرُونَ(۶۳) قُلْ أَفَغَيرَ اللَّهِ تَأْمُرُونّى أَعْبُدُ أَيُّهَا الجَْاهِلُونَ(۶۴) وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْک وَ إِلى الَّذِينَ مِن قَبْلِک لَئنْ أَشرَکْت لَيَحْبَطنَّ عَمَلُک وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الخَْاسِرِينَ(۶۵) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَ کُن مِّنَ الشّاکِرِينَ(۶۶) وَ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الاَرْض جَمِيعاً قَبْضتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ السّمَاوَات مَطوِيَّات بِيَمِينِهِ سبْحَانَهُ وَ تَعَالى عَمَّا يُشرِکُونَ(۶۷) وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فى السّمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ إِلّا مَن شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ(۶۸) وَ أَشرَقَتِ الاَرْض بِنُورِ رَبّهَا وَ وُضِعَ الْکِتَاب وَ جِائَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ قُضىَ بَيْنهُم بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ(۶۹) وَ وُفِّيَت کُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَت وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ(۷۰) وَ سِيقَ الَّذِينَ کفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَت أَبْوَابُهَا وَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتهَا أَ لَمْ يَأْتِکُمْ رُسلٌ مِّنکُمْ يَتْلُونَ عَلَيْکُمْ ءَايَاتِ رَبِّکُمْ وَ يُنذِرُونَکُمْ لِقَاءَ يَوْمِکُمْ هَذَا قَالُوا بَلى وَ لَکِنْ حَقَّت کلِمَةُ الْعَذَابِ عَلى الْکَافِرِينَ(۷۱) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَاب جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْس مَثْوَى الْمُتَکبرِينَ(۷۲) وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبّهُمْ إِلى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتى إِذَا جَاءُوهَا وَ فُتِحَت أَبْوَابُهَا وَ قَالَ لهَُمْ خَزَنَتُهَا سلَامٌ عَلَيْکمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ(۷۳) وَ قَالُوا الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِى صدَقَنَا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الاَرْض نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْث نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ(۷۴) وَ تَرَى الْمَلَائکَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسبِّحُونَ بحَمْدِ رَبّهِمْ وَ قُضىَ بَيْنهُم بِالحَْقِّ وَ قِيلَ الحَْمْدُ للَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ(۷۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۵ «ترجمه آیات» خدا، آفريدگار هر چيزى است و او، بر هر چيزى وکيل است (۶۲). کليدهاى آسمان ها و زمين از اوست، و آنان که به آيات خدا کفر ورزيدند، تنها آنان زيانکارند (۶۳). بگو: اى مردم نادان! آيا با اين حال، باز هم به من دستور مى دهيد غير از خدا را بپرستم؟ (۶۴) و با اين که به تو و به انبياى قبل از تو وحى شد که اگر شرک بورزى، عملت بدون اجر مى شود و به طور قطع، از زيانکاران خواهى بود (۶۵). بلکه تنها خدا را بپرست و از شاکران باش (۶۶). و خدا را آن طور که حق شناسايى او است، نشناخته اند، چون او را از نظر معاد نشناخته اند، که تمامى موجودات زمين، در قبضۀ او و آسمان ها به دست قدرت او است. منزّه و متعالى است از شرکى که به وى مى ورزند (۶۷). و در صور دميده مى شود، که ناگهان آنچه جنبده اى در آسمان ها و هر کس ‍ که در زمين است، مى ميرند، مگر کسى که خدا خواسته باشد. سپس نفخه اى ديگر، در آن دميده مى شود، که ناگهان همه به حالت قيام درآمده، خيره نگاه مى کنند (۶۸). و زمين، به نور پروردگارش روشن مى شود و کتاب را پيش رو مى گذارند و پيامبران و شهداء را مى آورند، و بين مردم به حق داورى مى شود و به کسى ظلم نمى شود (۶۹). و هر کسى، عمل خود را به تمام و کمال دريافت مى کند و چيزى از عمل کسى کم نمى گذارند و او، داناتر است به آنچه مردم مى کردند (۷۰). و کسانى که کافر شدند، دسته دسته، به سوى جهنم رانده مى شوند، تا آن جا که به کنار جهنم برسند، درها به رويشان باز مى شود و خازنان دوزخ، به ايشان مى گويند: آيا رسولانى از جنس خود شما به سوى شما نيامدند، که آيات پروردگارتان را بر شما بخوانن،د و شما را از لقاى امروزتان بترسانند؟ مى گويند: بله، آمدند، وليکن کلمۀ عذاب عليه کفار محقق شده بود (۷۱). آنگاه گفته مى شود: از هر در به دوزخ داخل شويد، در حالى که در آن، که جاى متکبرين است، جاودان باشيد (۷۲). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۶ و کسانى که از پروردگارشان مى ترسند، دسته دسته، به سوى بهشت رانده مى شوند، تا وقتى که نزديک آن شوند، درهايش گشوده مى شود و خازنانش، به ايشان گويند: سلام بر شما که پاک بوديد، پس براى هميشه داخل بهشت شويد (۷۳). و گفتند: حمد خدا را که به وعدۀ خود وفا کرد و زمين را به ارث در اختيار ما قرار داد، تا در هر جاى بهشت که بخواهيم، منزل کنيم و چه خوب است اجر اهل عمل (۷۴). و ملائکه را مى بينى که پيرامون عرش مى چرخند و به حمد خدا تسبيح مى کنند و بين ايشان به حق داورى مى شود و گفته مى شود: الحمد لله ربّ العالمين (۷۵). «بیان آیات» فصلى است از آيات سوره «زمر»، که سوره با آن ختم مى شود، و در آن، خلاصه اى از آنچه از ادله مزبور در سوره استنتاج مى شود، بيان کرده و سپس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را مأمور مى کند که مشرکان را مخاطب قرار دهد و بگويد: پيشنهادى که عليه او کردند مبنى بر اين که آن جناب هم، خدايان ايشان را بپرستد، جز جهل به مقام خداى تعالى، منشأى نداشته، و تذکرشان دهد که هم به او و هم به ساير انبياى قبل از او وحى شده که اگر شرک بورزند، اعمالشان بى نتيجه مى شود. سپس خداى سبحان، تذکر مى دهد که مشرکان آن طور که بايد خدا را نشناخته اند، و گرنه در ربوبيت خدا نسبت به ايشان، شک و ترديد نمى کردند، و غير از خدا را نمى پرستيدند. و سپس خداى تعالى، نظام بازگشت به سوى خود را - که همان تدبير معاد خلق است - ذکر نموده، و با بيانى جامع و کافى که بيش از آن تصور ندارد، توضيح داده؛ و سوره را با حمد خود ختم مى کند. «اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شىئ» اين همان حقيقتى است، که قبلا اعتراف مشرکان را درباره اش ذکر کرد، و فرمود: «وَ لَئِن سَألتَهُم مَن خَلَقَ السّمَاواتِ وَ الأرضِ لَيَقُولُنّ اللّه»، و اين اعتراف را زيربناى اين استدلال خود، که تدبير همه اشياء مستند به خدا است، قرار داد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۷ و اين جمله، در مقام زمينه چينى است براى همان مسأله تدبير، که بعدا خاطر نشان مى کند. چون - قبلا هم مکرر گفته ايم - که خلقت، جداى از تدبير نيست. به همين جهت، در مقام استناد خلقت به خدا، منتقل مى شود به اين که ملک هم مختص به خداست، و مى فرمايد: «لَهُ مَقَالِيدُ السّمَاوَاتِ وَ الأرض». و از اختصاص ملک براى خدا، منتقل مى شود به اين که پس خدا وکيل بر هر چيز و قائم مقام آن در تدبير امر آن است. و ما، در سابق، در ذيل آيه «ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم لَا إله إلّا هُوَ خَالِقُ کُلّ شَئ»، در جلد هفتم اين کتاب، گفتارى پيرامون معناى شمول خلقت نسبت به همه چيز گذرانديم. بیان وحدانيّت خدا در ربوبيّت، و اين که او، خالق همه چيز، و وکيل بر همه چيز است «وَ هُوَ عَلى کُلِّ شئٍ وَکِيلٌ»: و اين، بدان جهت است که خلقت و هستى هر چيز منتهى بدو است، و اين اقتضا دارد که او، مالک هر چيز باشد. پس هيچ موجودى از موجودات، مالک چيزى نيست. نه خودش را و نه چيز ديگر را که از وجود خودش ترشح مى شود، مگر به تمليکى از خداى تعالى. پس هر چيزى که تصور شود، به خاطر فقر مطلقش، مالک هيچ تدبيرى نيست، و خدا، مالک تدبير آن است. و اما تمليک خدا نسبت به هستى آن موجود، و عمل آن، نيز نوعى از تدبير خدا است، و ملک او را تأکيد مى کند. نه اين که با مالکيتش منافات داشته باشد. حتى اگر ملائکه را وکيل خود بر چيزى از امور مى کند، اين خود قوّت وکالت خودش را مى رساند. نه اين که امرى را به آن ملائکه تفويض کرده باشد، و دست وکالت خود را بسته باشد. (به خلاف تمليک ما و توکيل ما، که وقتى چيزى را به کسى تمليک مى کنيم، ديگر خود مالک آن نيستيم، و يا اگر کسى را وکيل در کارى مى کنيم، دامنۀ دخل و تصرفات خود را کمتر مى کنيم) - دقت بفرماييد. و کوتاه سخن آن که: وقتى هر موجودى از موجودات که فرض شود مالک خود نباشد، قهرا خداى سبحان، وکيل او و قائم مقام او و مدبّر امر او خواهد بود. حال چه اين که موجود فرض شده از اسباب عالَم باشد، و چه از مسبّبات. پس هرچه باشد، خداى سبحان يگانه، ربّ او است. پس روشن شد که جملۀ مورد بحث، در اين مقام است که به يگانگى خدا در ربوبيت اشاره کند، و مقصود هم بيان همين نکته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۸ پس اين که بعضى از مفسران گفته اند: «ذکر جمله «وَ هُوَ عَلَى کُلّ شَئ وَکِيل» بعد از جملۀ «اللّهُ خَالِقُ کُلّ شَئ»، براى آن است که دلالت کند بر اين که خداى تعالى، غنىّ مطلق است، و منافع و مضارّ، مربوط به بندگان است». و يا گفته اند که: «مراد اين است که بفهماند خداى تعالى، حافظ هر چيز است. پس مى خواهد اشاره کند به اين که اشيا در بقايشان، محتاج به اويند، همچنان که در پيدايش خود، محتاج او هستند»، بياناتى است که به کلّى، اجنبى از معناى آيه است. «لَّهُ مَقَالِيدُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ ...»: کلمه «مقاليد» - به طورى که گفته اند - به معناى کليدها است، و اين کلمه، جمعى است که مفرد ندارد. و منظور از مفاتيح و مقاليد آسمان ها و زمين، مفاتيح خزاين آسمان و زمين است. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ للهِ خَزَائِنُ السّمَاوَاتِ وَ الأرض»، و خزاين آسمان ها و زمين، عبارت است از: غيبت آن ها که اشياء و نيز نظام اشياء از آن غيب درآمده، ظهور پيدا مى کنند، و به عالَم شهود منتقل مى شوند. همچنان که باز در اين باره فرموده: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم». و مالک کليدهاى آسمان ها و زمين بودن، کنايه است از اين که مالک آن خزينه هايى است که هستى موجودات و ارزاقشان و عمرها و اجل هايشان و ساير چيزهايى که از آغاز پيدايش تا وقتى که به خدا باز مى گردند و در مسير هستى به آن ها مواجه مى شوند، از آن جاست. و اين جمله، يعنى جملۀ «لَهُ مَقَالِيد...»، در مقام تعليل جملۀ «وَ هُوَ عَلَى کُلّ شَئ وَکِيل» است، و به همين جهت، «واو» عاطفه، بين آن دو نياورده است. «وَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئک هُمُ الْخَاسِرُونَ»: در سابق گفتيم که جملۀ «اللّهُ خَالِقُ کُلّ شَئ» تا جملۀ «وَ الأرض»، از حجت هايى که در خلال آيات سابق بود، خلاصه گيرى مى کند. و بنابر همين ادعا، جملۀ «وَ الّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ اللّه...»، عطف بر جملۀ «اللّهُ خَالِقُ کُلّ شَئ» مى شود، و معناى مجموع آن چنين مى شود: آنچه حجت ها و آيات بر آن دلالت مى کند، اين است که خدا، خالق و در نتيجه مالک و در نتيجه مالک بودن هم، وکيل بر هر چيز است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳۹ و خلاصه يگانۀ در ربوبيت و الوهيت است. و کسانى که به آيات پروردگارشان کفر ورزيده، و او را يگانه در ربوبيت ندانسته و عبادتش نکردند، زيانکارند. مفسران در اين که جملۀ «وَ الّذِينَ کَفَرُوا...»، به کجا عطف شده، اختلاف کرده اند، و وجوه بسيار و مختلفى آورده اند، که چون فايده اى در نقلش نديديم، از نقل آن صرف نظر کرديم. شما مى توانيد به تفاسير مفصل مراجعه کنيد. «قُلْ أَفَغَيرَ اللَّهِ تَأْمُرُونّى أَعْبُدُ أَيُّهَا الجَْاهِلُونَ»: بعد از آن که خداى سبحان، خلاصه حجت هاى مزبور در سوره را، يعنى يگانگى خدا را در خلقت، ملک و تدبير را بيان کرد، و لازمۀ آن، يگانگى او در ربوبيت و الوهيت بود، لذا به رسول گرامى خود دستور مى دهد که مشرکان را - که به وى مى گفتند خدايان ايشان را بپرستد - مخاطب قرار داده، بفرمايد: بعد از آن همه حجت هاى روشن، ديگر محلى براى پرستش غير خدا و پذيرفتن پيشنهاد شما باقى نمى ماند، و آيا اين پيشنهاد، به غير از جهل، چيز ديگرى مى تواند باشد؟ پس در جملۀ «أفَغَيرَ اللّهِ تَأمُرُونّى أعبُدُ»، حرف «فاء»، براى آن است که مضمون جمله را بر جملۀ «اللّهُ خَالِقُ کُلّ شَئ» - تا آخر دو آيه - تفريع کند و اين را، نتيجۀ آن قرار دهد. و استفهام در آن، استفهام انکارى است، و کلمۀ «غَيرَ اللّه»، مفعول جملۀ «أعبُدُ» است. و اگر مفعول جلوتر از فعلش قرار گرفته، براى اين است که بر ذکر آن عنايت داشته. و جملۀ «تَأمُرُونّى»، جمله اى است معترضه، که بين فعل و مفعولش فاصله شده، و اصل جمله «تَأمُرُونّى»، «تَأمُرُونَنِى» بوده، که يکى از «نون» ها، در «نون» ديگر ادغام شده است. و جملۀ «أيُّهَا الجَاهِلُون»، خطاب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به ايشان است تا اشاره کند به اين که پيشنهاد آنان - که آن جناب هم، غير خدا را بپرستد - با اين که ادله گذشته در يگانگى خدا در ربوبيت و الوهيت روشن بود، چيزى جز نفهمى و نادانى ايشان نمى تواند باشد. «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْک وَ إِلى الَّذِينَ مِن قَبْلِک لَئنْ أَشرَکْت لَيَحْبَطنَّ عَمَلُک ...»: اين جمله، مدلول و معناى حجت هاى عقلى را که به وسيله وحى اقامه شد، تأييد مى کند. گويا فرموده: غير از خدا را نپرست، چون پرستش غير خدا، جهل است. و چگونه جايز باشد براى تو با اين که وحى صريحا تو را دلالت کرد بر اين که از اين کار نهى شده اى، همچنان که عقل هم از آن نهى مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۰ پس در جملۀ «وَ لَقَد أُوحِىَ إلَيک»، «لام»، لام قسم است، و جملۀ «لَئِن أشرَکتَ لَيَحبَطَنّ عَمَلُک»، بيان مى کند که آن وحيى که نازل شده چه بوده، و تقدير کلام چنين است: سوگند مى خورم که اين معنا به تو وحى شده، که اگر شرک بورزى، چنين و چنان مى شود، و به انبياى قبل از تو نيز، وحى شده بود که اگر شرک بورزيد، عمل تان، بى نتيجه گشته و از زيانکاران خواهيد شد. بیان اين که نهى پيامبر«ص» از شرک، نهى حقيقى است و خطاب در آيه به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و ساير انبياء «عليهم السلام»، به نهى از شرک و انذارشان به حبط شدن عمل و جزو زيانکاران شدن، خطابى است حقيقى، و تهديد و انذارى است واقعى. چون همان طور که قبلا هم گفتيم، غرض اين سوره، اشاره به اين حقيقت است که: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، مأمور به ايمان آوردن است. او، مشرکان را به هرچه دعوت مى کند که بدان ايمان آورند، خودش نيز بايد بدان ايمان آورد، و به هر تکليفى که دعوت مى کند انجام دهند، خودش هم بايد انجام دهد. خلاصه او هم، فردى از افراد مسلمين است. پس ديگر نمى تواند پيشنهاد مشرکان را در پرستش بت هاى ايشان بپذيرد. و صرف اين که انبياء معصوم به عصمت الهى هستند و با داشتن آن، ديگر ممکن نيست معصيت از ايشان سر بزند، باعث نمى شود که تکليف از ايشان ساقط باشد، و توجه تکليف به ايشان صحيح نباشد. چون اگر اين طور بود، ديگر عصمت در حقّ شان تصور نمى شد، همچنان که در حق جمادات و گياهان تصور ندارد. پس معصوم به کسى گفته مى شود که بتواند گناه کند، ولى نکند. علاوه بر اين، عصمت - که عبارت است از قوه اى که با داشتن آن، صدور معصيت ممتنع مى شود - خود از شؤون مقام علم است، و اين معنا همان طور که در سابق، در تفسير آيه «وَ مَا يُضِلُّونَ إلّا أنفُسَهُم وَ مَا يَضُرُّونَکَ مِن شَئ» بدان اشاره کرديم، با داشتن اختيار منافات ندارد. چون اختيار، از شؤون مقام عمل است، و معنايش اين است که: هم صدور فعل از جوارح و اعضا صحيح باشد، و هم ترک فعل. و معلوم است که علم قطعى به مفسدۀ گناه - که مانع از صدور آن گناه از دارندۀ آن علم باشد - منافاتى با اين که دارندۀ آن علم مختار باشد، ندارد. مثلا کسى که علم قطعى دارد به اين که در اثر خوردن فلان سم مى ميرد و يا نابينا مى شود، چنين علمى، مانع قطعى او از خوردن سم است، ولى لازمۀ اين منع، اين نيست که خوردن سم از او محال باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۱ بلکه باز هم صدور و عدم صدور اين عمل از اعضا و جوارح او صحيح است. هم مى تواند بخورد و هم مى تواند اجتناب کند. در نتيجه، پس باز هم صحيح است که به او بگوييم: از خوردن سم اجتناب کن. و از آنچه گذشت، به خوبى روشن شد اين که از کلام بعضى از مفسران بر مى آيد که خواسته اند بگويند: نهى از شرک و امثال آن، نسبت به معصوم، نهى صورى است و منظور، نهى امت است، و مبناى کلام از باب مَثَل معروف است که مى گويند: «دخترم به تو مى گويم، عروسم تو بشنو»؛ حرف درستى نيست. و وجه نادرستى اش از آنچه گذشت، واضح شد. و اما اين که خود ما هم در سابق گفتيم، و در بعضى روايات هم آمده که اين گونه خطاب هاى قرآنى که به معصومين شده، از باب مَثَل معروف «دخترم به تو مى گويم، عروسم تو بشنو» است، معنايش اين نيست که خطاب به معصوم، اصلا غلط است؛ بلکه معنايش اين است که اگر تکليف به کسانى را که هم ممکن است آن را اطاعت کنند، و هم ممکن است مخالفت و معصيت کنند، متوجه کسى کنيم که حتما آن را اطاعت مى کند، مؤثرتر مى افتد، همان طور که گفته اند: کنايه، رساتر از تصريح است. «وَ لَتَکُونَنّ مِنَ الخَاسِرِين» - معناى اين جمله، از بيانى که گذشت، روشن شد. و ممکن است الف و لام در «الخَاسِرِين»، عهد را افاده کند. آن وقت معنا چنين مى شود: در اين صورت، تو از همان خاسرانى خواهى بود که به آيات خدا کفر ورزيده، و از حجت هاى دالّه بر وحدانيت خدا اعراض کردند. «بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَ کُن مِّنَ الشّاکِرِينَ»: کلمۀ «بَل»، اعراض از نهى مستفاد از کلام قبلى را مى رساند. گويا فرموده: پس بنابر آنچه گفته شد، غير خدا را نپرست، بلکه تنها خدا را بندگى کن. و اگر اسم مقدس «اللّه» را که مفعول است، جلوتر از فعل «فَاعبُد» آورد، براى افادۀ حصر است. و حرف «فاء» در جملۀ «فَاعبُد»، زايده است و - به طورى که گفته اند - تنها به منظور تأکيد در کلام آمده. ولى بعضى هم گفته اند که فاى جزاء است. جزايى که شرط آن حذف شده، و تقدير کلام: «بَل إن کُنتَ عَابِداً أو عَاقِلاً فَاعبُدِ اللّه» بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴۲ «وَ کُن مِنَ الشّاکِرِين» - يعنى: با خداپرستی ات، از شاکران شو. از کسانى که شکر نعمت خدا به جا مى آورند. نعمت هايى که همه بر يگانگى او در ربوبيت و الوهيت دلالت دارد. در تفسير جملۀ «وَ سَيَجزِى اللّهُ الشّاکِرِين»، و جملۀ «وَ لَا تَجِدُ أکثَرَهُم شَاکِرِين»، گفتيم که مصداق شاکرين - البته شاکرين به حقيقت معناى کلمه - همانا مخلَصين - به فتحه لام - هستند. بدان جا مراجعه فرماييد. رده:تفسیر المیزان