تفسیر المیزان

وجه اين که فرمود: آسمان دنيا را با چراغ ها آراستيم «وَ زَيَّنَّا السّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصابِيحَ وَ حِفْظاً ذَلِک تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ»: در اين آيه شريفه، کلمه «سَماء» را مقيد به دنيا کرد و فرمود: آسمان دنيا را با چراغ هايى زينت داديم، تا دلالت کند بر اين که آن آسمانى که قرارگاه ستارگان است، نزديک ترين آسمان به کره زمين است. چون به حکم آيه: «خَلَقَ سَبعَ سَمَاواتٍ طِبَاقاً»، آسمان ها، طبقه طبقه و بعضى، فوق بعض ديگر قرار دارند. و از ظاهر اين که فرموده: «آن را با چراغ هايى زينت داديم»، و اين که در آيه: «إنّا زَيّنَا السّمَاءَ الدّنيَا بِزِينَةٍ الکَوَاکِب»، صريحا فرموده که آن چراغ ها، عبارتند از ستارگان، بر مى آيد که: ستارگان، همه در آسمان دنيا و پايين تر از آن قرار دارند، و براى زمين، مانند قنديل هايى هستند که آويزان شده باشند. بعضى از مفسران گفته اند: کواکب در همه آسمان ها هست، ولى از آن جايى که براى مردم روى زمين، چنين به نظر مى رسد که در آسمان دنيا مى درخشند، از اين جهت، آن ها را زينت آسمان دنيا خواند. و اين حرف صحيح نيست، براى اين که اگر ستارگان در همه آسمان ها پراکنده بودند، با در نظر گرفتن اين که آسمان ها صاف و شفاف اند، بايد ستارگان براى تمامى آسمان ها زينت باشند، نه تنها آسمان دنيا. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۰ و اما اين که آيه: «ألَم تَرَوا کَيفَ خَلَقَ اللّهُ سَبعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقاً وَ جَعَلَ القَمَرَ فِيهِنّ نُوراً وَ جَعَلَ الشّمسَ سِرَاجاً»، ماه و خورشيد را نور و چراغ هفت آسمان خوانده، دليل نمى شود بر اين که ماه و خورشيد در هفت آسمان نور و چراغ اند، بلکه از آن جا که روى سخن با ما بوده که شب و روز از نور اين دو کره استفاده مى کنيم، آن دو را نور و چراغ ناميده. و در جاى ديگر نيز فرموده: «وَ جَعَلنَا سِرَاجاً وَهّاجاً». «وَ حِفظاً» - يعنى: و ما آسمان ها را از شيطان ها حفظ کرديم، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ حَفِظنَاهَا مِن کُلّ شَيطَانٍ رَجِيمٍ إلّا مَنِ استَرَقَ السّمعَ فَأتبَعَهُ شَهَابٌ مُبِينٌ». «ذَلِکَ تَقدِيرُ العَزِيزِ العُلِيم» - اين جمله، اشاره به نظم و ترتيبى است که در سابق (آيات اواسط سوره که درباره آسمان و زمين و ستارگان بود)، بحث شد. گفتاری در تکميل مطالب گذشته اول اين که: آنچه از ظاهر آيات - البته فراموش نشود که مى گوييم ظاهر نه صريح - استفاده مى شود اين است که: آسمان دنيا از بين آسمان هاى هفتگانه، عبارت است از آن فضايى که اين ستارگان بالاى سرِ ما، در آن قرار دارند. دوم اين که: اين آسمان هاى هفتگانه نامبرده، همه جزو خلقت جسمانى اند، و خلاصه همه در داخل طبيعت و ماده هستند، نه ماوراى طبيعت. چيزى که هست، اين عالَم طبيعت، هفت طبقه است که هر يک روى ديگرى قرار گرفته و از همه آن ها نزديکتر به ما، آسمانى است که ستارگان و کواکب در آن جا قرار دارند. و اما آن شش آسمان ديگر، قرآن کريم هيچ حرفى درباره شان نزده، جز اين که فرموده روى هم قرار دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۱ سوم اين که: منظور از آسمان هاى هفتگانه، سيارات آسمان و يا خصوص بعضى از آن ها، از قبيل خورشيد و ماه و غير آن دو نيست. چهارم اين که: اگر در آيات و روايات آمده که آسمان ها منزلگاه ملائکه است، و يا ملائکه از آسمان نازل مى شوند، و امر خداى تعالى را با خود به زمين مى آورند، و يا ملائکه با نامۀ اعمال بندگان به آسمان بالا مى روند، و يا اين که آسمان درهايى دارد، که براى کفار باز نمى شود، و يا اين که ارزاق از آسمان نازل مى شود، و يا مطالبى ديگر غير اين ها، که آيات و روايات متفرق بدان ها اشاره دارد، بيش از اين دلالت ندارد که امور مزبور، نوعى تعلق و ارتباط با آسمان ها دارند. اما اين که اين تعلق و ارتباط، نظير ارتباطى که مابين هر جسمى با مکان آن جسم مى بينيم، بوده باشد، آيات و روايات هيچ دلالتى بر آن ندارد، و نمى تواند هم داشته باشد. چون جسمانيّت، مستلزم آن است که محکوم به نظام مادى جارى در آن ها باشد، همان طور که عالَم جسمانى، محکوم به دگرگونى، تبدل و فنا و سستى است، آن امور هم محکوم به اين احکام بشود. آرى، امروز اين مسأله واضح و ضرورى شده که کرات و اجرام آسمانى هرچه و هر جا که باشند، موجودى مادى و عنصرى جسمانى هستند، که آنچه از احکام و آثار که در عالَم زمينى ما جريان دارد، نظيرش در آن ها جريان دارد. و آن نظامى که در آيات شريفه قرآن براى آسمان و اهل آسمان ثابت شده و آن امورى که در آن ها جريان مى يابد، و در تفسير آيات مورد بحث بدان ها اشاره شد، هيچ شباهتى به اين نظام عنصرى و محسوس در عالَم زمينى ما ندارد، بلکه به کلّى منافى با آن است. علاوه بر اين، اصلا در روايات آمده: ملائکه از نور خلق شده اند و غذايشان تسبيح خدا است. و اين که خلقتشان چگونه است، و اين که خلقت آسمان ها و آسمانيان چطور است، هيچ شباهت و ربطى با نظام جارى در زمين ندارد. پس ملائکه براى خود عالَمى ديگر دارند. عالَمى است ملکوتى که (نظير عالَم مادى ما) هفت مرتبه دارد، که هر مرتبه اش را آسمانى خوانده اند، و آثار و خواص آن مراتب را آثار و خواص آن آسمان ها خوانده اند. چون از نظر علوّ مرتبه و احاطه اى که به زمين دارند، شبيه به آسمان اند، که آن نيز نسبت به زمين بلند است و از هر سو زمين را احاطه کرده، و اين تشبيه را، بدان جهت کرده اند که درکش تا حدّى براى ساده دلان آسان شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۲ بحث روايتى در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه، عبد بن حميد، ابويعلى و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - ابن مردويه، ابونعيم، و بيهقى - هر دو در کتاب خود به نام دلايل - و ابن عساکر، از جابر بن عبداللّه روايت آورده اند که گفت: روزى قريش دور هم جمع شده و گفتند: تحقيق کنيد ببينيد از همه شما داناتر به سحر و کهانت و شعر کيست، برود نزد اين مرد که بين جمع ما تفرقه افکنده و نظام ما را در هم و بر هم کرده، و به دين ما بدگويى مى کند، تا با او حرف بزند، ببيند چه جواب مى شنود. همگى گفتند: ما به جز «عتبة بن ربيعه»، کسى را داناتر از خود سراغ نداريم. رو به عتبه کردند و گفتند: اى ابووليد، برخيز و نزد اين مرد برو. عتبه، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آمده، گفت: اى محمّد! تو بهترى يا پدرت عبداللّه؟ تو بهترى يا جدّت عبدالمطلب؟ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هيچ نگفت. دوباره عتبه گفت: اگر مى پندارى که نامبردگان از تو بهتر بودند، بايد قبول کنى که بت پرستى آنان نيز درست بوده و تو به ناحق بت ها را عيب مى گويى. و اگر مى پندارى تو بهتر از آنانى، پس حرف بزن تا بشنويم. به خدا سوگند، ما براى قومت هيچ فرزندى شوم سراغ نداريم که شوم تر از تو باشد. تو جمع ما را پراکندى، امور منظم ما را از هم گسيختى، دين ما را مورد حمله و عيبجويى قرار دادى. تو ما را در بين عرب رسوا ساختى، تا آن جا که در بين همه عرب شايع شد که در قريش ساحر و کاهنى پيدا شده، و به خدا سوگند، ما ديگر هيچ راه چاره اى برايمان نمانده، مگر اين که بى خبر و ناگهان دست به اسلحه برده، به جان يکديگر بيفتيم. هان اى مرد! بگو تا اگر احتياجاتت فزونى گرفته، برايت پول جمع آورى کنيم، آن قدر که از تمامى افراد قريش، توانگرتر شوى و مرد يگانه قريش گردى. و اگر شهوتت گُل کرده، بگو تا هر زنى از قريش مى خواهى، هر چند ده زن باشد، برايت بگيريم. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: تمام شد؟ گفت: بله، ديگر حرفى ندارم. فرمود: «بِسمِ اللّهِ الرّحمَانِ الرّحِيم * حم * تَنزِيلٌ مِنَ الرّحمَانِ الرّحِيم * کِتَابٌ فُصّلَت آيَاتُهُ قَرآناً عَرَبِيّاً لِقَومٍ يَعلَمُون»، و همچنان آيات اين سوره را خواند، تا رسيد به اين آيه: «فَإن أعرَضُوا فَقُل أنذَرتُکُم صَاعِقَةً مِثلَ صَاعِقَة عَادٍ وَ ثَمُود». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۳ عتبه گفت: ديگر بس است. آيا غير از اين ها سخنى ندارى؟ فرمود: نه. عتبه نزد قريش شد. پرسيدند: چه خبر آوردى؟ گفت: من آنچه را که احتمال مى دادم شما بخواهيد به او بگوييد، همه را گفتم، ديگر چيزى فروگذار نکردم. پرسيدند: جوابت را داد؟ گفت: به آن بتى که بچه هاى قبيله ما آن را نصب کردند، من از گفتار او چيزى نفهميدم، جز اين جمله را که گفت: «أنذَرتُکُم صَاعِقَةً مِثلَ صَاعِقَة عَادٍ وَ ثَمُود». گفتند: واى بر تو، مگر او به غير عربى حرف مى زد که نفهميدى؟ گفت: نه، به خدا سوگند، عربى حرف مى زد، اما من به جز قضيه صاعقه، چيزى از او نفهميدم. مؤلف: اين روايت در الدر المنثور، از چند کتاب ديگر نيز، قريب به همين مضمون نقل شده، و در بعضى از طرق آمده که قريش پرسيدند: اباوليد! چه خبر آوردى؟ در پاسخ گفت: به خدا سوگند، کلامى از او شنيدم که تاکنون مثل آن را نشنيده بودم. به خدا سوگند، نه شعر بود، نه سحر بود، و نه کهانت. و باز به خدا سوگند مى خورم اين کلامى که من از او شنيدم، به زودى موجى در دنبال خواهد داشت. و در بعضى ديگر از آن طرق مطالبى ديگر آمده. و در اين که رسول خدا «صلّی اللّه عليه و آله و سلّم»، در پاسخ وليد بن مغيره نيز، آيات اول - اين سوره را خواند، رواياتى هست که - إن شاء اللّه - در تفسير سوره «مدّثر»، در ذيل آيه: «ذَرنِى وَ مَن خَلَقتُ وَحِيداً...»، از نظر شما خواهد گذشت. و در همان کتاب آمده که: ابن جرير، از ابوبکر روايت کرده که گفت: يهود، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شدند و گفتند: اى محمّد! به ما خبر ده، ببينيم خداوند در اين ايام شش گانه چه خلق کرده؟ فرمود: در روز يکشنبه و دوشنبه، زمين را و در سه شنبه، کوه ها را و در چهارشنبه، شهرها و ارزاق و نهرها و آبادی ها و خرابی ها را. و در پنجشنبه، تا سه ساعت از روز جمعه، در ساعت اول اجل ها و در ساعت دوم، آفت ها و در ساعت سوم، آدم را آفريد. گفتند: اگر تکميلش کنى، درست گفتى. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فهميد منظورشان چيست. خشمگين شد، و در نتيجه، آيه: «وَ مَا مَسّنَا مِن لُغُوبٍ فَاصبِر عَلى مَا يَقُولُون» نازل گشت. مؤلف: قريب به اين مضمون، از ابن عباس، عبداللّه بن سلام، مکرمة و ديگران روايت شده. و در بعضى از اخبار شيعه نيز آمده. و اين که در اين روايت يهوديان گفتند: درست گفتى اگر تکميلش کنى، منظور يهود اين بوده که آن جناب بر طبق عقايد يهوديان بفرمايد: و روز شنبه که خداى تعالى از کار خلقت فارغ شد، استراحت کرد و به اين جهت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ناراحت شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۴ و از نظر ما اين روايات، بوى جعل مى دهد، به چند دليل: اول اين که: در اين روايات آمده که يهود، پاسخ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را پسنديد و آن را موافق عقايد خود يافت، در حالى که موافق نيست. زيرا در تورات، در سفر تکوين آمده که: خداى تعالى، نور و ظلمت و شب و روز را در يکشنبه آفريد و آسمان را در دوشنبه، و زمين و درياها و گياهان را در سه شنبه، و خورشيد و ماه و ستارگان را در چهارشنبه، و جنبندگان دريا و مرغان را در پنج شنبه، و حيوانات صحرا و انسان را در جمعه، و در نتيجه، در روز شنبه، به فراغت و استراحت پرداخت. در اين جا، ممکن است کسى بگويد: از کجا که تورات امروز و تورات زمان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» يکى بوده؟ ممکن است با آن فرق داشته باشد، ليکن اين اشکال وارد نيست. دوم اين که: پديد آمدن روزهاى هفته که عبارت است از يک روز با شب همان روز، مولود حرکت وضعى زمين به دور محور خودش است، که از هر يک بار که به دور خود دور مى زند، يک شب و يک روز پديد مى آيد. چون هميشه يک طرفش رو به خورشيد است و يک طرفش پشت به خورشيد. بنابراين، ديگر چه معنا دارد که قبل از آن که خداى تعالى، آسمان ها و آسمانيان و زمين را خلق کرده و آن را کره اى دوّار و متحرک ساخته باشد، شنبه و يکشنبه اى وجود داشته باشد؟ نظير اين اشکال در خلقت آسمان ها نيز مى آيد، که قبل از خلقت آن و خلقت آسمان ها که يکى از آن ها خورشيد است، دوشنبه اى وجود داشته باشد. سوم اين که: در اين روايات، يک روز را براى خلقت کوه ها قرار داده و حال آن که خلقت کوه ها، تدريجى بوده. و همچنين، نظير اين اشکال در خلقت شهرها و نهرها و رزق ها وارد است. چون آن ها نيز، به تدريج درست شده، نه در يک روز. رواياتى درباره آغاز خلقت عالَم و در روضه کافى، به سند خود، از محمد بن عطيه، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: خداى تعالى، نخست آن ماده اى را که تمامى اشياء را از آن درست کرده، بيافريد، و آن عبارت بود از: «آب»، که تمامى اشياء را مولود آن دانسته، ولى ديگر براى آب نسبتى و ماده اى که خلقتش را به آن نسبت دهد، قرار نداده. و از جمله، چيزهايى که از آب خلق کرده، باد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۵ خداى تعالى، باد را که از آب پديد آورد، بر آب مسلط کرد، تا شکم آب را پاره کند و آب را بر هم زند، تا کف کند، آن قدر که خود خدا مى خواست کف کند. سپس از آن کف، زمينى سفيد و پاکيزه که در آن هيچ بلندى و پستى و هيچ سوراخ و برآمدگى و هيچ درخت نبود، درست کرد، و آنگاه آن را در هم پيچيده، روى آب قرار داد. و سپس از آب، آتش را بيافريد. آتش نيز، شکم آب را باز کرده و آن را بر هم زد، تا بخار و دودى از آن برخاست، آن قدر که خود خدا مى خواست برخيزد، و سپس از آن دود، آسمانى صاف و شفاف بيافريد، که در آن هيچ برآمدگى و سوراخى نبود. اين است که مى فرمايد: «وَ السّمَاء وَ مَا بَنَاهَا». مؤلف: در اين معنا رواياتى ديگر نيز هست. و ممکن است مضمون آن ها را و نيز مضامين آيات را به فرضيات مسلّمه علوم امروزى تطبيق کرد. فرضياتى که درباره آغاز خلقت عالَم و هيأت آن دارند. چيزى که هست، از آن جايى که حقايق قرآنى را نمى توان با حدس و فرضيات علمى محدود کرد، لذا متعرض اين تطبيق نشديم. بله، اگر روزى اين فرضيات آن قدر قطعى و مسلّم شد که به صورت برهان علمى در آمد، آن وقت ممکن است در مقام تطبيق آن با آيات قرآنى بر آمد. و در نهج البلاغه است که: يکى از شواهد خلقت او، آفرينش آسمان ها است، که بدون پايه و ستونى استوار و پا برجا است. خداى سبحان آن ها را دعوت کرد، بدون درنگ و به فوريت اجابت کردند، در حالى که مطيع و معترف به ربوبيتش بودند. و اگر اقرار آن ها به ربوبيت خداى تعالى نبود و به اطاعتش گردن ننهاده بودند، خداى تعالى، آن ها را محل عرش خود نمى کرد، و مسکن فرشتگان خويش و محل صعود کلمۀ طيّب و عمل صالح بندگانش نمى ساخت. و در کتاب کمال الدين، به سندى که به فضيل رسّان دارد، از او روايت کرده که گفت: محمد بن ابراهيم، نامه اى به امام صادق «عليه السلام» نوشت و در آن عرضه داشت: ما را از فضل و برترى که شما اهل بيت داريد، خبر بده. امام صادق «عليه السلام»، در پاسخش نوشت: ستارگان، امان اهل آسمان هستند، به طورى که اگر از بين بروند، وعده اى که به اهل آسمان داده شده، فرا مى رسد و همه نابود مى گردند، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: اهل بيت من هم، امان اهل زمين اند، اگر اهل بيت من، از زمين رخت بربندد، آن وعده اى که خدا داده، به امت من خواهد رسيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۶ مؤلف: اين معنا در روايات بسيارى وارد شده. و در بحار، از کتاب الغارات و او به سند خود، از ابن نباته، روايت کرده که گفت: از اميرالمؤمنين «عليه السلام» پرسيدند: فاصله بين زمين و آسمان چقدر است؟ فرمود: به قدرى که چشم کار کند و به مقدارى که نفرين مظلوم بالا رود. مؤلف: و اين پاسخ امام «عليه السلام»، از لطائف کلمات آن جناب است، که هم به ظاهر آسمان اشاره کرده و هم به باطن آن، که بيانش گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۷ آيات ۱۳ - ۲۵ سوره فصّلت فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنذَرْتُکمْ صاعِقَةً مِّثْلَ صاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُودَ(۱۳) إِذْ جَاءَتهُمُ الرُّسُلُ مِن بَينِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا اللَّهَ قَالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنَا لاَنزَلَ مَلَائکَةً فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ(۱۴) فَأَمَّا عَادٌ فَاستَکبرُوا فى الاَرْضِ بِغَيرِ الحَْقِّ وَ قَالُوا مَنْ أَشدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِى خَلَقَهُمْ هُوَ أَشدُّ مِنهُمْ قُوَّةً وَ کانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ(۱۵) فَأَرْسلْنَا عَلَيهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فى أَيَّامٍ نحِساتٍ لِّنُذِيقَهُمْ عَذَاب الخِْزْىِ فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ لَعَذَاب الآخِرَةِ أَخْزَى وَ هُمْ لا يُنصرُونَ(۱۶) وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاستَحَبُّوا الْعَمَى عَلى الهُْدَى فَأَخَذَتهُمْ صاعِقَةُ الْعَذَابِ الهُْونِ بِمَا کانُوا يَکْسِبُونَ(۱۷) وَ نجَّيْنَا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ(۱۸) وَ يَوْمَ يُحْشرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ(۱۹) حَتى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُم بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۲۰) وَ قَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شهِدتمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنطقَنَا اللَّهُ الَّذِى أَنطقَ کُلَّ شئٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۲۱) وَ مَا کُنتُمْ تَستَترُونَ أَن يَشهَدَ عَلَيْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ وَ لَکِن ظنَنتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ کَثِيراً مِّمَّا تَعْمَلُونَ(۲۲) وَ ذَلِکمْ ظنُّکمُ الَّذِى ظنَنتُم بِرَبِّکُمْ أَرْدَاکُم فَأَصبَحْتُم مِّنَ الخَْاسِرِينَ(۲۳) فَإِن يَصبرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لهَُّمْ وَ إِن يَستَعْتِبُوا فَمَا هُم مِّنَ الْمُعْتَبِينَ(۲۴) وَ قَيَّضنَا لهَُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لهَُم مَّا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ وَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فى أُمَمٍ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهِم مِّنَ الجِْنِّ وَ الانسِ إِنَّهُمْ کانُوا خَاسِرِينَ(۲۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۸ «ترجمه آيات» با اين حال، اگر باز هم رو گردانيدند، پس بگو: من شما را از صاعقه اى، چون صاعقه عاد و ثمود انذار مى کنم (۱۳). آن زمان که رسولان به سويشان آمدند، هم در عصر خودشان و هم بعد از ايشان، و همه همين را گفتند که بجز اللّه نپرستيد. گفتند: اگر پروردگار ما مى خواست، فرشته اى به عنوان رسول مى فرستاد، به همين دليل ما به آنچه شما بدان فرستاده شده ايد، کافريم (۱۴). اما عاد که در زمين بدون حق استکبار ورزيدند و گفتند کيست که نيرومندتر از ما باشد؟ (شگفتا) مگر نديدند که آن خدا که ايشان را خلق کرد، نيرومندتر از ايشان است؟ که (اين چنين)، آيات ما را انکار مى کنند(۱۵). نتيجه اين انکارشان، آن شد که ما بادى سموم و تند بر آنان فرستاديم، آن هم در ايامى نحس، تا بچشاند به ايشان عذاب خوارى را در زندگى دنيا، در حالى که عذاب آخرت خوارکننده تر است و ديگر يارى نخواهند شد(۱۶). و اما ثمود؟ ما آن ها را نيز هدايت کرديم، اما به اختيار خود، کورى را بر هدايت ترجيح دادند. نتيجه اش هم اين شد که عذاب خوارى، ايشان را بگرفت، به خاطر آن اعمالى که مى کردند (۱۷). البته در بين آنان کسانى را که ايمان آوردند و پرهيز داشتند، نجات داديم (۱۸). و روزى که اعداى خدا به طرف آتش محشور مى شوند، در يکجا جمع مى گردند، تا بعدی ها، به قبلی ها ملحق شوند (۱۹). تا آن که نزديک آتش آيند، آن جا، گوش و چشم و پوست بدنشان به آنچه کرده اند، شهادت مى دهند(۲۰). به پوست بدن خود مى گويند: چرا عليه ما شهادت داديد؟ مى گويند: خدايى که هر چيز را به زبان مى آورد، ما را به زبان آورد، و همو است که شما را در اولين بار در دنيا خلق کرد، و به سوى همو بازگشت مى کنيد (۲۱). و شما که گناه خود را پنهان مى کرديد، از اين جهت نبود که از شهادت گوش و چشم و پوست خود پروا داشتيد، بلکه خيال مى کرديد که خدا از بسيارى از کارهايتان بی خبر است (۲۲). و همين پندار که نسبت به پروردگار خود داشتيد، شما را هلاک کرد و از زيانکاران ساخت (۲۳). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۶۹ حال اگر مرد آن هستند که تحمل عذاب کنند، جايشان آتش است، تحمل آن بکنند و اگر به التماس و استرضا بيفتند، خدا هرگز از ايشان راضى نخواهد شد (۲۴). ما قرينان خوبى را که مى توانستند داشته باشند، به قرينان بدى تبديل کرديم، تا آنچه را دارند و آنچه را که آرزويش را دارند، در نظرشان جلوه دهند و فرمان عذاب خدا بر آنان حتمى شد، آن چنان که در امت هاى گذشته، از جن و انس، حتمى شد. چون که اين گونه امت ها، زيانکار بودند (۲۵). «بیان آيات» اين آيات، هم متضمن انذار به عذاب دنيوى است که قوم عاد و ثمود، به کيفر کفرشان به پيغمبران و انکارشان به آيات خدا، به آن مبتلا شدند. و هم عذاب اخروى، که به زودى دشمنان خدا از اهل جحود که کلمه عذاب در حقشان محقق شده، به آن مبتلا مى شوند. و در آن اشاره اى هم به اين معنا هست که چگونه خداوند در دنيا گمراهشان کرد و چگونه در آخرت، اعضاى بدنشان را به زبان مى آورد. انذار کافران، به عذابى مثل صاعقۀ قوم عاد و قوم ثمود «فَإِنْ أَعْرَضوا فَقُلْ أَنذَرْتُکمْ صاعِقَةً مِّثْلَ صاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُودَ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمه «صاعقه»، به معناى هلاک کننده از هر چيز است. و راغب، از بعضى از اهل لغت نقل کرده که گفته اند: «صاعقه»، سه جور معنا مى دهد: يکى مرگ که در جمله «صَعِقَ مَن فِى السّمَاوات»، و جمله «فَأخَذَتهُمُ الصّاعِقَةُ» به اين معنا است. دوم عذاب که در آيه «أنذَرتُکُم صَاعِقَةً مِثلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُود»، به اين معنا آمده. سوم آتش که در آيه «وَ يُرسِلُ الصّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشَاءُ»، به اين معنا آمده است. ليکن آنچه را که راغب معناى کلمه «صاعقه» دانسته، معناى آن نيست، بلکه آثارى است از معناى آن. چون معناى «صاعقه»، صداى بسيار شديدى است که در فضا بپيچد و به دنبالش يا آتش باشد، يا مرگ، و يا عذاب. پس صاعقه يک چيز است، و آن سه معنا از آثار آن است. و بنابر آنچه گذشت، «صاعقه»، بر دو عذابى که بر عاد و ثمود نازل شد، منطبق مى شود. چون يکى از آن دو، باد سخت بود و ديگرى، صداى بلند. و اگر فرمود: «أنذَرتُکُم: شما را انذار کردم»، با اين که بايد مى فرمود: شما را انذار مى کنم، براى اين است که حتمى بودن آن عذاب را برساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۰ «إِذْ جَاءَتهُمُ الرُّسُلُ مِن بَينِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا اللَّهَ ...»: کلمه «إذ: زمانى که»، ظرف است براى صاعقه دوم. چون انذار به صاعقه، در حقيقت انذار به وقوع و فرارسيدن آن است. در نتيجه، معناى آيه اين است: من شما را هشدار مى دهم از صاعقه اى، مانند صاعقه اى که در قوم عاد و ثمود بيامد... و اگر آمدن را به «رُسُل» نسبت داده که صيغه جمع است، با اين که رسول عاد و رسول ثمود، دو تن بودند، يکى هود و يکى هم صالح «عليهما السلام»، به اين اعتبار است که رسولان خدا، همه به يک دين دعوت مى کنند. در نتيجه، هر کدام را که در نظر بگيريم، هرچند در يک قوم خاصى مبعوث شده، ولى در حقيقت، در همه بشر مبعوث شده است. و بر همين حساب، کسى که يک پيغمبر را تکذيب کند، در حقيقت همه را تکذيب کرده. و لذا مى بينيم خداى عزّوجلّ، در آيه «کَذّبَت عَادٌ المُرسَلِينَ»، و آيه «کَذّبَت ثَمُودُ المُرسَلِينَ»، و آيه «کَذّبَت قَومُ لوُطٍ المُرسَلِينَ»، و نيز آياتى ديگر، تکذيب يک پيغمبر را، تکذيب همه انبيا دانسته است. و اين که بعضى از مفسران گفته اند: «اطلاق کلمه «رُسُل» - که جمع است - بر هود و صالح «عليهما السلام»، از باب اطلاق صيغه جمع بر کمتر از سه نفر است، و اين رقم اطلاق شايع است. و از همين باب است که در جمله «إذ جَاءَتهُم»، ضمير جمع را به دو قوم برگردانده»؛ حرف درستى نيست. براى اين که: اطلاق کلمۀ جمع بر دو نفر صحيح نيست، و برگرداندن ضمير جمع در جملۀ «إذ جَاءَتهُم»، به دو قوم عاد و ثمود، هم از اين باب نيست، بلکه از اين جهت است که دو قوم عاد و ثمود، هرچند دو قوم بودند، ولى جمعيتى را تشکيل مى دادند، و به اين جهت بايد ضمير جمع به آن ها برگردد. «مِن بَينِ أيدِيهِم وَ مِن خَلفِهِم» - منظور از آمدن پيامبران از پيش رو، و از پشت سر، اين است که: پيامبران از هر سو به سوى ايشان آمدند. و استعمال اين دو جهت، در همه جهات شايع است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۱ و بعضى جايز دانسته اند که مراد از «بَينَ أيدِيهِم»، آينده و مراد از «وَ مِن خَلفِهِم» گذشته باشد. و جملۀ «جَاءَتهُمُ الرّسُلُ مِن بَينِ أيدِيهِم وَ مِن خَلفِهِم»، کنايه باشد از اين که انبيا، اين دو قوم را از هر راهى که ممکن بود، دعوت کردند. گاهى در خلوت و گاهى در جلوت. گاهى تک تک و گاهى در مجلس عمومى. گاهى به دادن بشارت و گاهى به دادن اندرز و هشدار. اما همۀ آنان، به يک چيز دعوت مى کردند و به همين جهت، آمدن اين طورى آنان در جمله بعد، تفسير شده به: «ألّا تَعبُدُوا إلّا اللّه». يعنى به دين توحيد. «قَالوُا لَو شَاءَ رَبُّنَا لَأنزَلَ مَلائِکَة» - اين جمله پاسخى است که مردم به رسالت انبيا داده اند، که اگر خدا مى خواست رسولى نزد ما بفرستد، فرشته اى را مى فرستاد. در سابق هم، نظير اين پاسخ از کفار به انبياء «عليهم السلام»، مکرر گذشت و اين پاسخ اساسى به جز انکار پيامبر شدن بشر ندارد. «فَإنّا بِمَا أرسِلتُم بِهِ کاَفِرُون» - اين جمله، به خاطر حرف «فاء» که بر سرِ آن آمده، فرع و نتيجه نفيى است که از جمله قبلى استفاده مى شد. و معنايش اين است که: حال که خدا نخواست و فرشته اى به عنوان رسول براى ما نفرستاد، ناگزير ما به آنچه شما بدان ارسال شده ايد، يعنى به دين توحيد، کافريم. رده:تفسیر المیزان