سوره حدید(الحديد)، آیه ۴ · جزء ۲۷ · صفحه ۵۳۸
هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَا وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
او کسی است که آسمانها و زمین را در شش روز [= شش دوران] آفرید؛ سپس بر تخت قدرت قرار گرفت (و به تدبیر جهان پرداخت)؛ آنچه را در زمین فرو میرود میداند، و آنچه را از آن خارج میشود و آنچه از آسمان نازل میگردد و آنچه به آسمان بالا میرود؛ و هر جا باشید او با شما است، و خداوند نسبت به آنچه انجام میدهید بیناست!
معنی کلمات و عبارات
«سِتَّةِ أَیَّامٍ»: شش روز. مراد شش دوره است (نگا: اعراف / ، یونس / هود / . «إسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ»: (نگا: اعراف / ، یونس / رعد / . «یَلِجُ»: (نگا: سبأ / .
نزول
سال ۱۶ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- جنگ خندق (احزاب)مرتبط با نزول
۵ هجرت · مدینه - کشته شدن ابورافع
16 بعثت · خیبر - واقعه الرجیع
16 بعثت · الرجیع - نبرد حمراءالاسد
16 بعثت · حمراءالاسد - فاجعه بئرمعونه
16 بعثت · بئرمعونه - سریه زید به قرده
16 بعثت · قرده - سریه قطن
16 بعثت · قطن - اخراج بنینضیر از مدینه
16 بعثت · مدینه - پیمانهای خویشاوندی برای تحکیم روابط قبایل
16 بعثت · مدینه
نکات آیه
۱ - خداوند، خالق و آفریدگار آسمان ها و زمین است. «هو الذى خلق السموت و الأرض»
۲ - جهان آفرینش، متشکل از آسمان هاى متعدد «خلق السموت»
۳ - خداوند، آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید «خلق السموت و الأرض فى ستّة أیّام»
۴ - آفرینش آسمان ها و زمین، آفرینشى تدریجى بود و در شش مرحله انجام پذیرفت. «خلق السموت و الأرض فى ستّة أیّام»
واژه «یوم» (مفرد «أیّام») در معناى برهه اى از زمان (کوتاه یا بلند) نیز به کار مى رود. بر این اساس «ستة أیّام» (شش روز)، به معناى شش برهه بوده و بیانگر مطلب یاد شده است.
۵ - تدبیر و اداره امور جهان در اختیار خداوند است. «خلق السموت ... ثمّ استوى على العرش»
«عرش»، به معناى تخت است و مراد از آن تخت حکومت و اداره امور جهان است.
۶ - جهان آفرینش، داراى مرکزیت فیض الهى به نام عرش «ثمّ استوى على العرش»
با توجه به این که نظام خلقت، نظام اسباب و مسببات است و پدیده هاى این عالم، نمى توانند فیض الهى را به طور مستقیم و بدون وسایط فیض دریافت کنند; «عرش» مى تواند اشاره به مرکزیتى داشته باشد که سرچشمه فیض الهى است و وسایط فیض، آن را از آن مرکز دریافت کرده و به ترتیب به اشیا و امور عالم مى رسانند.
۷ - تدبیر و اداره امور عالم از سوى خداوند، همراه با اقتدار کامل و همه جانبه و به دور از هرگونه سستى و کاستى است. «ثمّ استوى على العرش»
ماده «إستواء» هرگاه با «على» استعمال شود، به معناى «استیلاء» خواهد بود. بنابراین «استوى على العرش»; یعنى، «استولى على العرش» (بر عرش تدبیر جهان استیلا دارد) و این کنایه از اقتدار تام و فراگیر خداوند، بر تدبیر امور جهان است.
۸ - خداوند، به هر آنچه در دل خاک فرو مى رود (قطرات باران، دانه هاى گیاهان و...) و هر آنچه از دل خاک بیرون مى آید (انواع گیاهان و...) آگاه است. «یعلم ما یلج فى الأرض و ما یخرج منها»
«ولوج» (مصدر «یلج») معادل «دخول» است و واژه «ما» (آنچه) در «ما یلج...» شامل قطرات باران، دانه هاى گیاهان و... است. هم چنین کلمه «ما» در «ما یخرج» دربرگیرنده انواع گیاهان، جنبندگان، آب و... است.
۹ - آگاهى خداوند، به هر آنچه از آسمان به زمین نازل مى شود (باران، فرشتگان، تابش خورشید، ماه، ستارگان و...) و هر آنچه از زمین به آسمان بالا مى رود (بخار آب، فرشتگان، اعمال مردمان و...) «یعلم ... و ما ینزّل من السّماء و ما یعرج فیها»
۱۰ - خداوند، وجود بى نهایت و نامحدود است. «و هو معکم أین ما کنتم»
مقصود از از «معیّت» (همراه بودن)، مى تواند معیّت وجودى و یا معیت علمى باشد. مفاد آیه شریفه، بنابر احتمال اول این است که وجود خداوند وجودى محدود نیست تا انسان بتواند از او غایب شود; بلکه او وجودى نامحدود و بى نهایت است و انسان ها هر جا که باشند، خداوند با آنها خواهد بود.
۱۱ - خداوند، با همه کس و در همه جا هست. «و هو معکم أین ما کنتم»
۱۲ - هر کس در هر جا، در احاطه علمى خدا قرار دارد و هرگز از او غایب نخواهد شد. «و هو معکم أین ما کنتم»
برداشت یاد شده مبتنى بر این احتمال است که مراد از «معیت» در «حکم» معیت علمى باشد; نه معیت وجودى.
۱۳ - خداوند، به تمامى اعمال مردمان بینا است. «و اللّه بما تعملون بصیر»
۱۴ - علم خداوند مطلق است و همه پدیده هاى عالم در قلمرو علم او قرار دارند. «یعلم ما یلج فى الأرض ... و اللّه بما تعملون بصیر»
یادآورى علم خداوند به موجودات آسمانى و زمینى و نیز آگاهى به تمامى رفتارهاى انسان ها، مى تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.
۱۵ - توجه به ناظر بودن خداوند بر اعمال انسان ها، بازدارنده شخص از ارتکاب کارهاى ناروا «و اللّه بما تعملون بصیر»
۱۶ - تهدید بدکاران، به کیفر اعمال از سوى خداوند «و اللّه بما تعملون بصیر»
یادآورى این حقیقت که خداوند، بر اعمال مردم آگاهى کامل دارد، دربردارنده تهدید بدکاران و نیز متضمن تشویق نیکوکاران است.
۱۷ - تشویق انسان ها، به انجام کارهاى شایسته و نوید پاداش به آنان از سوى خداوند «و اللّه بما تعملون بصیر»
تفسیر (۹)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
تهدید بدکارانعلم خدا به بارانعلم خدا به تابش خورشیدعلم خدا به تابش ماه(قمر)علم خدا به دانه هاعلم خدا به صعود ملائکهعلم خدا به نزول ملائکهعلم خدابه بخار آبعلم خدابه تابش ستارگانعلم خدابه گیاهانمرکز فیض خداویژگیهای تدبیر آفرینشسعه وجودی خداتشویق به عمل پسندیدهمعیت خداخلقت تدریجی آسمان هاخلقت تدریجی زمینمدت خلقت آسمان هابشارت پاداشویژگیهای تدبیر خداآثار ذکر نظارت خدامدت خلقت زمینتهدید به کیفرمنشأ تدبیر آفرینشپاداش عمل پسندیدهعدد ششموانع عمل ناپسندنقش عرشبصیرت خداعلم خدا به اعمالناظران عملخالق آسمان هاخالق زمینتوحید ربوبیوسعت علم خداتشویقهای خداتعدد آسمان هاتهدیدهای خداخالقیت خداربوبیت خداجهان بینی توحیدیقدرت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۵)
- خداوند، نازل کننده اب باران از اسمان+۱ آیه
- خدا، تدبیرکننده امور اسمانها+۷ آیه
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱۲ آیه
- خدا، پدید اورنده اسمانها+۱۰ آیه
- تدریجی بودن خلقت اسمانها+۷ آیه
- خلقت اسمانها، در شش مرحله+۶ آیه
- خدا، اگاه از بالا روندگان به اسمان+۱ آیه
- اسمان، مبدء نزول باران+۱ آیه
- افرینش اسمانها، ایه خدا+۵ آیه
- افرینش تدریجی اسمانها از ایات خدا+۷ آیه
- افرینش زمین، از ایات خدا+۷ آیه
- افرینش تدریجی زمین از ایات خدا+۶ آیه
- افرینش اسمانها و زمین در شش دوره از سوی خداوند+۶ آیه
- بصیر / اسماوصفات
- تهدید شدن گناهکاران از جانب خدا، به کیفر و عذاب+۲ آیه
- هشدار خدا به مؤمنان، از رفتار ناشایست خود+۲ آیه
- جهان افرینش، در احاطه علم گسترده خداوند+۳ آیه
- عرش الهی، مرکز تدبیر جهان افرینش+۸ آیه
- خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش+۸ آیه
- خلقت تدریجی جهان، به امر خداوند+۵ آیه
- بازگشت پدیدههای جهان افرینش، به سوی خداوند+۲ آیه
- احاطه علمی خداوند به دانه ها، در تاریکیهای زمین و در دل خاک تیره+۱ آیه
- تدبیر امور زمین، از جانب خداوند+۶ آیه
- خداوند، خالق و پدیداورنده زمین+۱۰ آیه
- خلقت مدّت دار و تدریجی زمین، از ایات خدا+۷ آیه
- عرش، مرکز استیلای الهی بر جهان افرینش+۶ آیه
- استیلای خداوند بر عرش، پس از خلقت زمین+۳ آیه
- استیلای خداوند بر عرش پس از خلقت اسمانها+۶ آیه
- اداره و تدبیر امور جهان، برخاسته از اثار علم خدا+۶ آیه
- خلقت اسمانها و زمین در شش روز، بر اساس علم خداوند+۳ آیه
- خداوند، اگاه به تمامی اعمال خوب و بد انسانها+۱ آیه
- اگاهی خداوند به اعمال انسانها+۱ آیه
- اعمال انسانها، تحت نظارت و اگاهی کامل خداوند+۱ آیه
- خلقت اسمان از سوی خدا، در مدّت مقدّر و معیّن+۷ آیه
- خلقت زمین، تعیین شده، در زمان و مدّت معیّن+۷ آیه