«سَمَاء» در لغت، به معنای طرف بالا است، و این مفهوم جامعی است که مصداق های مختلفی دارد; لذا می بینیم در قرآن در موارد گوناگونی به کار رفته است: 1 ـ گاهی به «جهت بالا» در قسمت مجاور زمین 2 ـ گاه به منطقه ای دورتر از سطح زمین (محل ابرها) 3 ـ گاه به «قشر متراکم هوای اطراف زمین» 4 ـ و گاهی به معنای «کرات بالا» آمده است.
و طبق تعبیر اول در سوره «سجده»، «سماء» به معنای مقام قرب خدا است، و طبق تعبیر دوم «سماء» به معنای همین آسمان است (دقت کنید).
=== قاموس قرآن ===
این کلمه صد و بیست بار و جمع آن سموات صدو نود بار در کلام اللّه مجید آمده است (المعجم المفهرس) و اصل آن از سمو به معنی رفعت و بلندی است. راغب گوید: سماء هر چیز، بالای آن است طبرسی فرموده: سماء کعروف است و هر آنچه بالای تو باشد و بر تو سایه افکند سماء است و سماء بیت، سقف آن است. به باران نیز سماء گویند. جوهری نیز چنین گفته است. قول دیگران نیز نظیر و یا عین آن است. در اینجا لازم است چند مطلب بررسی شود: 1- لفظ سماء به قول صحاح مذکّر و مؤنث هر دو میآید. به عقیده قاموس و اقرب و مفردات مؤنث است و گاهی مذکّر هم میآید. طبرسی ذیل آیه 29 بقره نسبت آن را به قول داده و در ذیل آیه 18 مزمّل فرموده: لفظ سماء مذکّر است جایز است مذکّر و مؤنث باشد هر که مذکّر گفته سقف اراده است. مخفی نماند در تمام آیات قرآن افعال و ضمایر سماء مؤنث آمده مثل [تکویر:11]، [شمس:5]، [معارج:8]. مگر در آیه [مزّمل:18]. که مذکّر به کار رفته به قرینه آنکه صفتش «منفطر» مذکّر آمده است. بنابراین، قرآن مجید قول راغب و قاموس و اقرب را تصدیق میکند که گفتهاند: مؤنث است گاهی مذکّر هم آید. 2- بعضیها از جمله راغب به استناد آیه [بقره:29]. که ضمیر سماء جمع آمده، گفتهاند: سماء مفرد و جمع هر دو به کار میرود. و بعضی گفتهاند: اسم جنس است. ولی به قرینه [فصّلت:11-12]. چنانکه در «ارض» گذشت سماء در آن حال دخان و گاز غلیظ بود و به تدریج رقیق شده و مبدل به هفت آسمان گردیده است علی هذا سماء مفرد است و جمع آمدن ضمیر به اعتبار ما بعد است که سبع سموات بوده باشد. 3- سماء در آیه [نوح:11] و نیز در آیه 6 سوره انعام و 52 سوره هود به معنی باران لغت و تفسیر تصریح کردهاند که به لاران سماء گفته میشود. راغب میگوید باران سماء نامیده شده چون از سماء میآید. به علت اینکه از باران است و یا به علت ارتفاعش از زمین . 4- در قرآن هر جا که سموات سبع آمده مراد ظاهراً طبقات هفتگانه هوا است. نا گفته نماند: دانشمندان طبقات هوا را به پنج قسمت تقسیم کرده، حدود و مشخّصات آن را معیّن نمودهاند بدین شرح: تروپوسفر: ارتفاع این طبقه در استوا 16 کیلومتر و در قطبین 10 کیلومتر و در قطبین 10 کیلومتر است. در همین قسمت است که ابرها تشکیل میشوند و وضع هوای زمین تعیین میگردد. هفتاد و پنج در صد گازهای سازنده جوّ در همین منطقه میباشد و رعد و برق و برف و تگرگ. غیره در آن قرار دارند. ستراتسفر: این طبقه از بالای تروپوسفر شروع شده تا بلندی 32 کیلومتری سطح زمین ادامه دارد در آن تند بادهای مداوم میوزد. دو شط عظیم هوائی در آن کران تا کران جهان را مینوردند نام آن دو «جریانهای جتی» است یکی از مغرب به سوی مشرق بین قطب شمال و خط استوا، دیگری از شرق به غرب بین قطب جنوب و استوا وضع این دو جریان و نیز سرعتشان روزانه تغییر میکند. گاهی به صورت سهمگین در آمده با سرعتی برابر 800 کیلومتر در ساعات حرکت میکنند. وجود این جریانها در جنگ دوم جهانی به واسطه خلبانان آمریکا کشف گردید. در ارتفاع 20 کیلومتری آن درجه حرارت تا 62 درجه زیر صفر پائین میآید. اوزونسفر: این طبقه مقداری ار طبقه دوم را نیز گرفته و آن را از ارتفاع 20 کیلومتری تا ارتفاع 50 کیلومتری تعیین کردهاند. در این طبقه نوعی اکسیژن وجود دارد که ان را اوزون مینامند و این طبقه نسبتاً گرمتر و درجه حرارت آن تا حدود صفر میرسد و علت این امر آن است که اوزون اشعه بالای بنفش خورشید را جذب میکند. یونوسفر: ناحیهای است عجیب و اسرارآمیز از نظر رقت هوا مانند خلاء است از ارتفاع 50 کیلومتری شروع میشود و تا 300 کیلومتری کم و بیش اطلاعی در دست هست و شاید تا 800 کیلومتر بالا رود. در این منطقه هیچ ذیر وحی قادر نیست از اشعه کیهانی و رگبار شهابها مصون بماند مگر با وسائلی که سفائن ماه پیمانی دارند. این طبقات است که امواح رادیوئی را به زمین بار میگرداند و مانع عبور آنها به بالا است. در ارتفاع 80 کیلومتری درجه حرارت 68 درجه زیر صفر و در ارتفاع 177 کیلومتری به 287 درجه بالای صفر میرسد!!!. اگزوسفر: در این طبقه جوّ تدریجاً از بین رفته و در ژرفنای خلاء مستحیل میشود. بشر درباره آن. جز تطلاعات نا چیز ندارد (قمرهای مصنوعی ص 10-14 ترجمه محمود مصاحب). درباره ضخامت هوا گفتهاند که: تا حدود هزار کیلومتر ارتفاع، آثار آن شناخته شده است. قرآن مجید آن را هفت طبقه کرده است میشود گفت: مراد قرآن همین پنج طبقه است که هفت شمرده و میشود گفت: هنوز طبقات دیگری کشف نشده است. در قرآن کریم مجموعاً هشت بار «سَبْعَ سَموات» آمده است دقت در آنها نشان میدهد که همه از یک طبقه گاز غلیظ آفریده شده. مراد از همه طبقات جوّ زمین است و اینک آیات: 1- [نوح:15-16]، [ملک:3]. از این دو آیه سه مطلب بدست میآید: آسمانها هفت اند. آنها طبقه طبقه توی هم اند. ماه در میان آنها نور است. باید دانست آسمانها و اجرام و کهکشانهای سماوی بی شمار است. ناچار باید بگوئیم: مراد از این هفت آسمان، آسمانهای بخصوصی است. از طرف دیگر نور ماه چندان امتداد مهم ندارد و یقیناً به اجرام دور و کهکشانهای بی شمار نمیرسد چنانکه ما با چشم عادی ماه مریخ و ماههای مشتری و غیره را نمیبینیم. نور ماه ما نیز به آنهانمی رسد و حداکثر میتوان گفت که نور ماه در منظومه شمسی قابل رؤیت است و خارج از منظومه قابل رؤیت نیست. مثلا در شعرای یمانی که پانصد هزار برابر فاصله خورشید از زمین دور است و در ستارگانی که 4500 سال نوری مثلا از زمین فاصله دارند چطور ممکن است نور ماه دیده شود. پس اینکه فرموده: «جَعَلَ الْقَمَرَ فیهِنَّ نُوراً» کدام هفت آسمان است که ماه در میان آنها نور است و نورش در آنها مرئی است. پس حتماً این هفتگانه غیر از آسمانهای دیگر است. نور ماه در طبقات هوا مرئی است و قهراً مراد از آنها همین طبقات است. اگر غرض از «فیهِنَّ» آن باشد که ماه خارج از هفت آسمان است و نورش به آنهامی رسد پس ماه در میان آنها نیست و اگر منظور ان باشد که ماه در میان آنها قرار گرفته در این صورت مرز هفت آسمان از جایگاه ماه که در فاصله سیصد و هشتاد و چهار هزار کیلومتری زمین قرار گرفته، نیز گذشته است. از طرف آسمان سیارات آن فعلاً تا به 9 رسیده و شاید بعضیها هم در آینده کشف شود از طرف دیگر در حدود هزار و ششصد سیّاره و دنباله دار و سنگهای آسمانهای در منظومه شمسی قرار گرفته و به دور خورشید میچرخند. وآنگهی این عفت آسمان طبقه بقهاند. لازمه این آن است که توی هم بوده و بالای یکدیگر بوده باشند و گرنه «طباقاً» جور در نمیآید. 2- [فصّلت:9-12]. این آیات صریح اند در اینکه زمین در دو دوران خلق شده چنانکه مشروحاً در «ارض» گذشت و سپس آسمان که گاز فشرده و دود غلیظی بود (و به احتمال نزدیک به یقین. یا حتماً از زمین برخاسته بود) به دتور خداوند رقیق شده و به هفت آسمان محیط بر زمین مبدل شده است «فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَمواتٌ» و از جمله «وَ اَوْحی فی کُلِّ سَماءٍ اَمْرَها» فهمیده میشود که هر یک از این طبقات خاصیّت به خصوصی و اثر معین دارد. 3- همین طور است آیه [بقره:29]. و آیات 44 اسراء و 86 مؤمنون و 12 طلاق، که همه درباره طبقات جوّ زمین اند. 4- مراد از آسمان گاهی عالم بالا و فضاست مثل [بقره:22]. یعنی از آسمان و طرف بالا آب نازل کرد. و نحو [بقره:144] و ایضاً [ابراهیم:24]. خمچنین است آیات [حجر:16]، [فرقان:61]، [بروج:1]. غرض از همه اینها چنانکه گفته شد طرف بالا و فضاست. 5- گاهی مراد از سماء اجرام و موجودات علوی و ستارگان و غیره است مثل [ذاریات:47]، [بقره:164]، [طه:4]، [شوری:29]. السموات در همه آنها جمع معرف به الف و لام و ظهورش در استغراق است و چون متعلق خلقت اند پس مراد موجودات علوی اند نه فضاهای خالی پیدا شود. 6- در سه جا از قرآن کریم آمده «السماء الدنیا» باید دید مراد از آسمان نزدیک چیست؟ نخست هر سه را نقل سپس درباره آنها توضیح میدهیم. 1- [صافات:5-7]. 2- [فصّلت:12]. 3- [ملک:3و5] فرق آیه اول با دوم و سوم آن است که در اول کواکب ذکر شده و «السموات» مطلق آمده ولی در دوم و سوم مصابیح و سموات سبع گفته شده و نیز در آیه سوم مصلبیح را رجوم شیاطین نام کرده است. توضیح این سه آیه در «رجوم» گذشت و گفتیم که مراد از کواکب ظاهراً سیارات منظومه شمسی و از «السَّمائَ الدُّنیا» فضا و آسمان منظومه شمسی که نزدیکترین آسمانهای جهان به زمین است. و منظور از مصابیح تیرهای شهاب اند که زیور و زینت پائینترین طبقات هفتگانه جوّ زمین اند پس «السماء الدنیا» در آیه اول غیر از «السماء الدنیا» در آیه دوم و سوم است. شاهد قوی آنکه در دو آیه تخیر ابتدا سبع سموات آمده سپس »السماء الدنیا» پرواضح است که نظر بر نزدیکترین آسمان از آن هفتگانه است. 7- در بعضی از آیات هست که زمین پیش از آسمانها آفریده شد و در بعضی بالعکس مثل [فصّلت:9-12]، [بقره:29]. در اینجا خلقت و تشکیل زمین پیش از آسمانهاست ولی در آیات [نازعات:27-32]. ملاحظه میشود که دحو و گشتردن یا چرخانیدن زمین پس از بنای آسمان است. از این رو میتوان گفت: مراد از «السَّماءُ بَناها» آسمان منظومه شمسی است که شامل خورشید و تمام سیارات آن است نه آسمانهای هفتگانه محیط بر زمین و قطعی است که زمین پس از تشکیل فضای منظومه شمسی به این صورت در آمده است فضائی را در نظر بیاورید که خورشید با بیشتر از هزار و ششصد سیاره و دنباله دار و سنگهای بزرگ در آن جای گرفتهاند، این آسمان که سیارات و خورشید آن را مشخص میکنند پیش از زمین است و زمین نسبت به آن مثل نخود کوچکی است نسبت به گنبدی بزرگ. در کتاب آغاز و انجام جهان ص 37 با استفاده از کلمات آیه روشن نموده که منظور از آسمان در اینجا آسمان منظومه شمسی است. احتمال دیگر آن است مراد از آسمان کهکشان ما باشد که منظومه شمسی قسمت کوچکی از آن است. در «ارض» نیز مطلبی راجع به آن گذشت. 8- در هفت محل از قرآن مجید آمده که اسمانها و زمین در شش روز آفریده شدند مثل [اعراف:54]. ایضاً آیات سورههای یونس:3- هود:7- فرقان:59- سجده:4- ق:38- حدید:4. ظاهر السموات نشان میدهد که منظور همه آسمانهاست ولی در سوره فصلت آیه 9 تا 12 این شش روز تشریح شده است و روشن میشود که مراد آسمانهای هفتگانه زمین است و از آن چنین بر میآید که زمین و آسمان که به صورت گاز غلیظ بود در دو روز (دوران) آفریده شد و در عرض چهار روز در زمین تقدیر اقوات گردید و گاز غلیظ به صورت آسمانهای هفتگانه در آمد مشروح این سخن را در «ارض» مطالعه کنید. پیداست که غرض از روز 24 ساعت نیست بلکه منظور دوران است که شاید میلیونها سال طول کشیده باشد. 9- در بسیاری از آیات مراد از «السماء» طبقات هفتگانه جوّ است که مفرد و مطلق آمده مثل [معارج:8]، [حاقة:16]، [قمر:11]. ولی در بعضی غرض مطلق عالم فوق است نظیر [حدید:21]، [ذاریات:23]، [زخرف:84]. در موقع خواندن و تفسیر باید توجه کرد که مراد کدام است. * [انبیاء:32]. معنای آیه در «سقف» گذشت. * [ذاریات:47]. رجوع شود به «اید». * [طلاق:12]. اگر مراد از مثل عدد باشد آسمان و هفت زمین آفریده در اینصورت چون مراد از هفت آسمان طبقات جوّ است زمین نیز مانند آنها هفت طبقه است و ما در روی طبقه هفتم آن قرار گرفتهایم. این مطلب نزدیک به یقین است زیرا که در گذشته خواندهایم هفت آسمان طبقه طبقهاند و زمین نیز مثل آنها است و جمله «مِنَ الْاَرْضِ» نشان میدهد که این هفت طبقه در خود زمین است . و آنچه گفتهاند: مراد هفت اقلیم یا هفت زمین جدا از هم است بسیار بعید میباشد. حسین بن خالد از حضرت رضا علیه السلام روایتی در این باره نقل کرده که در مجمع البیان نقل کرده که در مجمع البیان ذیل آیه 7 ذاریات و آیه 12 سوره طلاق و در تفسیر صافی در سوره ذاریات و در المیزان نیز ذیل آیه 12 سوره طلاق از تفسیر قمی نقل شده است طالبین به این تفاسیر رجوع کنند واللّه اعلم . موجودات زنده در اسمان آیات متعددی داریم که از وجود موجود زنده در آسمانها خبر میدهند. بعضی از آیات آنها را به لفظ دابّة (جنبنده) آورده و بعضی بلفظی که دلالت بر اولوالعقل بودن آنها دارند. مثل [نحل:49]. آیه صریح است در اینکه در آسمانها مثل زمین جنبندگانی هست و خدا را سجده میکنند و مثل [شوری:29] و ضمیر «فیهما» به آسمانها و زمین راجع است و با قاطعیّت تمام روشن میشود که در آسمانها چنبندگانی آفریده و پراکنده شدهاند و از جمله «عَلی جَمْعِهِمْ اِذا یَشاءُ قَدیرٌ» بدست میآید که روزی میان اهل زمین و آنهاارتباط برقرار خواهد شد. اگر منظور از جمع، رسیدن آنها به یکدیگر باشد. آیات دیگر از قرار ذیل اند [رحمن:29]، [رعد:15]، [اسراء:55]. کلمه «من» در این آیات دلالت بر افراد عاقل و ذی شعور دارد و به خوبی روشن میکند که در آسمانها مانند انسان موجودات زنده و عاقل زندگی کرده و به خدای خود خضوع میکنند و حوائج خویش از او میخواهند بعید است که بگوئیم مراد از آنها ملائکه هستند که ملائکه را خداوند مستقلاً در آیات بیان فرموده است. روایات در این زمینه بسیار است و روایات در این زمینه بسیار است و میشود برای دیدن آنها به هیئت و اسلام هبة الدین شهرستانی رجوع کرد. وانگهی بعید به نظر میرسد که خدا این همه آسمانها را بیافریند و موجود زنده فقط در زمین فقط در زمین باشد کاوشهای علمی در این باره جریان دارد و به زودی به این حقیقت پی خواهند برد.
یا همچون بارانی از آسمان، که در شب تاریک همراه با رعد و برق و صاعقه (بر سر رهگذران) ببارد. آنها از ترس مرگ، انگشتانشان را در گوشهای خود میگذارند؛ تا صدای صاعقه را نشنوند. و خداوند به کافران احاطه دارد (و در قبضه قدرت او هستند).
آن کس که زمین را بستر شما، و آسمان [= جو زمین] را همچون سقفی بالای سر شما قرار داد؛ و از آسمان آبی فرو فرستاد؛ و به وسیله آن، میوهها را پرورش داد؛ تا روزی شما باشد. بنابر این، برای خدا همتایانی قرار ندهید، در حالی که میدانید (هیچ یک از آنها، نه شما را آفریدهاند، و نه شما را روزی میدهند).
او خدایی است که همه آنچه را (از نعمتها) در زمین وجود دارد، برای شما آفرید؛ سپس به آسمان پرداخت؛ و آنها را به صورت هفت آسمان مرتب نمود؛ و او به هر چیز آگاه است.
اما افراد ستمگر، این سخن را که به آنها گفته شده بود، تغییر دادند؛ (و به جای آن، جمله استهزاآمیزی گفتند؛) لذا بر ستمگران، در برابر این نافرمانی، عذابی از آسمان فرستادیم.
نگاههای انتظارآمیز تو را به سوی آسمان (برای تعیین قبله نهایی) میبینیم! اکنون تو را به سوی قبلهای که از آن خشنود باشی، باز میگردانیم. پس روی خود را به سوی مسجد الحرام کن! و هر جا باشید، روی خود را به سوی آن بگردانید! و کسانی که کتاب آسمانی به آنها داده شده، بخوبی میدانند این فرمانِ حقی است که از ناحیه پروردگارشان صادر شده؛ (و در کتابهای خود خواندهاند که پیغمبر اسلام، به سوی دو قبله، نماز میخواند). و خداوند از اعمال آنها (در مخفی داشتن این آیات) غافل نیست!
در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و شد شب و روز، و کشتیهایی که در دریا به سود مردم در حرکتند، و آبی که خداوند از آسمان نازل کرده، و با آن، زمین را پس از مرگ، زنده نموده، و انواع جنبندگان را در آن گسترده، و (همچنین) در تغییر مسیر بادها و ابرهایی که میان زمین و آسمان مسخرند، نشانههایی است (از ذات پاک خدا و یگانگی او) برای مردمی که عقل دارند و میاندیشند!
اهل کتاب از تو میخواهند کتابی از آسمان (یکجا) بر آنها نازل کنی؛ (در حالی که این یک بهانه است؛) آنها از موسی، بزرگتر از این را خواستند، و گفتند: «خدا را آشکارا به ما نشان ده!» و بخاطر این ظلم و ستم، صاعقه آنها را فرا گرفت. سپس گوساله (سامری) را، پس از آن همه دلایل روشن که برای آنها آمد، (به خدایی) انتخاب کردند، ولی ما از آن درگذشتیم (و عفو کردیم) و به موسی، برهان آشکاری دادیم.
در آن هنگام که حواریون گفتند: «ای عیسی بن مریم! آیا پروردگارت میتواند مائدهای از آسمان بر ما نازل کند؟» او (در پاسخ) گفت: «از خدا بپرهیزید اگر با ایمان هستید!»
عیسی بن مریم عرض کرد: «خداوندا! پروردگارا! از آسمان مائدهای بر ما بفرست! تا برای اول و آخر ما، عیدی باشد، و نشانهای از تو؛ و به ما روزی ده! تو بهترین روزی دهندگانی!»
آیا ندیدند چقدر از اقوام پیشین را هلاک کردیم؟! اقوامی که (از شما نیرومندتر بودند؛ و) قدرتهایی به آنها داده بودیم که به شما ندادیم؛ بارانهای پیدرپی برای آنها فرستادیم؛ و از زیر (آبادیهای) آنها، نهرها را جاری ساختیم؛ (اما هنگامی که سرکشی و طغیان کردند،) آنان را بخاطر گناهانشان نابود کردیم؛ و جمعیت دیگری بعد از آنان پدید آوردیم.
و اگر اعراض آنها بر تو سنگین است، چنانچه بتوانی نقبی در زمین بزنی، یا نردبانی به آسمان بگذاری (و اعماق زمین و آسمانها را جستجو کنی، چنین کن) تا آیه (و نشانه دیگری) برای آنها بیاوری! (ولی بدان که این لجوجان، ایمان نمیآورند!) امّا اگر خدا بخواهد، آنها را (به اجبار) بر هدایت جمع خواهد کرد. (ولی هدایت اجباری، چه سودی دارد؟) پس هرگز از جاهلان مباش!
او کسی است که از آسمان، آبی نازل کرد، و به وسیله آن، گیاهان گوناگون رویاندیم؛ و از آن، ساقهها و شاخههای سبز، خارج ساختیم؛ و از آنها دانههای متراکم، و از شکوفه نخل، شکوفههایی با رشتههای باریک بیرون فرستادیم؛ و باغهایی از انواع انگور و زیتون و انار، (گاه) شبیه به یکدیگر، و (گاه) بیشباهت! هنگامی که میوه می دهد، به میوه آن و طرز رسیدنش بنگرید که در آن، نشانههایی (از عظمت خدا) برای افراد باایمان است!
آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند، سینهاش را برای (پذیرش) اسلام، گشاده می سازد؛ و آن کس را که بخاطر اعمال خلافش بخواهد گمراه سازد، سینهاش را آنچنان تنگ میکند که گویا میخواهد به آسمان بالا برود؛ این گونه خداوند پلیدی را بر افرادی که ایمان نمیآورند قرار میدهد!
کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، و در برابر آن تکبّر ورزیدند، (هرگز) درهای آسمان به رویشان گشوده نمیشود؛ و (هیچ گاه) داخل بهشت نخواهند شد مگر اینکه شتر از سوراخ سوزن بگذرد! این گونه، گنهکاران را جزا میدهیم!
و اگر اهل شهرها و آبادیها، ایمان میآوردند و تقوا پیشه میکردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها میگشودیم؛ ولی (آنها حق را) تکذیب کردند؛ ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.
اما ستمگران آنها، این سخن (و آن فرمانها) را، بغیر آنچه به آنها گفته شده بود، تغییر دادند؛ از اینرو بخاطر ستمی که روا میداشتند، بلایی از آسمان بر آنها فرستادیم (و مجازاتشان کردیم).
و (یاد آورید) هنگامی را که خواب سبکی که مایه آرامش از سوی خدا بود، شما را فراگرفت؛ و آبی از آسمان برایتان فرستاد، تا شما را با آن پاک کند؛ و پلیدی شیطان را از شما دور سازد؛ و دلهایتان را محکم، و گامها را با آن استوار دارد!
مثل زندگی دنیا، همانند آبی است که از آسمان نازل کردهایم؛ که در پی آن، گیاهان (گوناگون) زمین -که مردم و چهارپایان از آن میخورند- میروید؛ تا زمانی که زمین، زیبایی خود را یافته و آراسته میگردد، و اهل آن مطمئن میشوند که میتوانند از آن بهرهمند گردند، (ناگهان) فرمان ما، شبهنگام یا در روز، (برای نابودی آن) فرامیرسد؛ (سرما یا صاعقهای را بر آن مسلّط میسازیم؛) و آنچنان آن را درو میکنیم که گویی دیروز هرگز (چنین کشتزاری) نبوده است! این گونه، آیات خود را برای گروهی که میاندیشند، شرح میدهیم!
بگو: «چه کسی شما را از آسمان و زمین روزی میدهد؟ یا چه کسی مالک (و خالق) گوش و چشمهاست؟ و چه کسی زنده را از مرده، و مرده را از زنده بیرون میآورد؟ و چه کسی امور (جهان) را تدبیر میکند؟» بزودی (در پاسخ) میگویند: «خدا»، بگو: «پس چرا تقوا پیشه نمیکنید (و از خدا نمیترسید)؟!
در هیچ حال (و اندیشهای) نیستی، و هیچ قسمتی از قرآن را تلاوت نمیکنی، و هیچ عملی را انجام نمیدهید، مگر اینکه ما گواه بر شما هستیم در آن هنگام که وارد آن می شوید! و هیچ چیز در زمین و آسمان، از پروردگار تو مخفی نمیماند؛ حتّی به اندازه سنگینی ذرّهای، و نه کوچکتر از آن و نه بزرگتر، مگر اینکه (همه آنها) در کتاب آشکار (و لوح محفوظ علم خداوند) ثبت است!
و ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او بازگردید، تا (باران) آسمان را پی در پی بر شما بفرستد؛ و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید! و گنهکارانه، روی (از حق) بر نتابید!»
خداوند از آسمان آبی فرستاد؛ و از هر درّه و رودخانهای به اندازه آنها سیلابی جاری شد؛ سپس سیل بر روی خود کفی حمل کرد؛ و از آنچه (در کورهها،) برای به دست آوردن زینت آلات یا وسایل زندگی، آتش روی آن روشن میکنند نیز کفهایی مانند آن به وجود میآید -خداوند، حق و باطل را چنین مثل میزند!- امّا کفها به بیرون پرتاب میشوند، ولی آنچه به مردم سود میرساند [= آب یا فلز خالص] در زمین میماند؛ خداوند اینچنین مثال میزند!
خداوند همان کسی است که آسمانها و زمین را آفرید؛ و از آسمان، آبی نازل کرد؛ و با آن، میوهها (ی مختلف) را برای روزی شما (از زمین) بیرون آورد؛ و کشتیها را مسخّر شما گردانید، تا بر صفحه دریا به فرمان او حرکت کنند؛ و نهرها را (نیز) مسخّر شما نمود؛
ما بادها را برای بارور ساختن (ابرها و گیاهان) فرستادیم؛ و از آسمان آبی نازل کردیم، و شما را با آن سیراب ساختیم؛ در حالی که شما توانایی حفظ و نگهداری آن را نداشتید!
آیا آنها به پرندگانی که بر فراز آسمانها نگهداشته شده، نظر نیفکندند؟ هیچ کس جز خدا آنها را نگاه نمیدارد؛ در این امر، نشانههایی (از عظمت و قدرت خدا) است برای کسانی که ایمان میآورند!
یا برای تو خانهای پر نقش و نگار از طلا باشد؛ یا به آسمان بالا روی؛ حتی اگر به آسمان روی، ایمان نمیآوریم مگر آنکه نامهای بر ما فرود آوری که آن را بخوانیم! «بگو:» منزه است پروردگارم (از این سخنان بیمعنی)! مگر من جز انسانی فرستاده خدا هستم؟!
بگو: «(حتی) اگر در روی زمین فرشتگانی (زندگی میکردند، و) با آرامش گام برمیداشتند، ما فرشتهای را به عنوان رسول، بر آنها میفرستادیم!» (چرا که رهنمای هر گروهی باید از جنس خودشان باشد).
(ای پیامبر!) زندگی دنیا را برای آنان به آبی تشبیه کن که از آسمان فرو میفرستیم؛ و بوسیله آن، گیاهان زمین (سرسبز میشود و) در هم فرومیرود. امّا بعد از مدتی میخشکد؛ و بادها آن را به هر سو پراکنده میکند؛ و خداوند بر همه چیز تواناست!
همان خداوندی که زمین را برای شما محل آسایش قرار داد؛ و راههایی در آن ایجاد کرد؛ و از آسمان، آبی فرستاد!» که با آن، انواع گوناگون گیاهان را (از خاک تیره) برآوردیم.
در آن روز که آسمان را چون طوماری در هم میپیچیم، (سپس) همان گونه که آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمیگردانیم؛ این وعدهای است بر ما، و قطعاً آن را انجام خواهیم داد.
هر کس گمان میکند که خدا پیامبرش را در دنیا و آخرت یاری نخواهد کرد (و از این نظر عصبانی است، هر کاری از دستش ساخته است بکند)، ریسمانی به سقف خانه خود بیاویزد، و خود را حلق آویز و نفس خود را قطع کند (و تا لبه پرتگاه مرگ پیش رود)؛ ببیند آیا این کار خشم او را فرو مینشاند؟!
(برنامه و مناسک حج را انجام دهید) در حالی که همگی خالص برای خدا باشد! هیچ گونه همتایی برای او قائل نشوید! و هر کس همتایی برای خدا قرار دهد، گویی از آسمان سقوب کرده، و پرندگان (در وسط هوا) او را میربایند؛ و یا تندباد او را به جای دوردستی پرتاب میکند!
آیا ندیدی که خداوند آنچه را در زمین است مسخّر شما کرد؛ و (نیز) کشتیهایی را که به فرمان او بر صفحه اقیانوسها حرکت میکنند؛ و آسمان [= کرات و سنگهای آسمانی] را نگه میدارد، تا جز بفرمان او، بر زمین فرو نیفتند؟ خداوند نسبت به مردم رحیم و مهربان است!
آیا ندیدی که خداوند ابرهایی را به آرامی میراند، سپس میان آنها پیوند میدهد، و بعد آن را متراکم میسازد؟! در این حال، دانههای باران را میبینی که از لابهلای آن خارج میشود؛ و از آسمان -از کوههایی که در آن است [=ابرهایی که همچون کوهها انباشته شدهاند]- دانههای تگرگ نازل میکند، و هر کس را بخواهد بوسیله آن زیان میرساند، و از هر کس بخواهد این زیان را برطرف میکند؛ نزدیک است درخشندگی برق آن (ابرها) چشمها را ببرد!