سوره فجر(الفجر)، آیه ۱۶ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۹۳
وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ
و امّا هنگامی که برای امتحان، روزیش را بر او تنگ میگیرد (مأیوس میشود و) میگوید: «پروردگارم مرا خوار کرده است!»
معنی کلمات و عبارات
«قَدَرَ»: تنگ کرد. کم کرد (نگا: رعد / ، قصص / ، اسراء / ). «أَهَانَنِی»: به من اهانت کرده است. خوار و ناچیزم داشته است.
نزول
سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
شأن نزول: شأن نزول آیات ۱۵ و ۱۶
این آیات درباره عتبة بن ربیعه نازل شده و نیز گویند: درباره امیة بن خلف الجمحى نازل گردیده است.
تفسیر کشف الاسرار.
نکات آیه
۱ - آزمایش هاى الهى، گوناگون است. «إذا ما ابتلیه ... و أمّا إذا ما ابتلیه»
۲ - خداوند با فشارهاى اقتصادى و کاهش درآمدها، انسان را مى آزماید. «ابتلیه فقدر علیه رزقه»
«قَدَر» با «ضَیَّق» (تنگ گرفت)، به یک معنا است.(مصباح)
۳ - رزق انسان به دست خداوند است و کاهش و افزایش گاه گاه آن، داراى نظام و اهدافى خاص است. «ابتلیه ربّه فأکرمه ... ابتلیه فقدر علیه رزقه»
۴ - آزمایش انسان با فقر و تنگدستى، در راستاى تربیت او و جلوه ربوبیت خداوند است. «ابتلیه فقدر علیه رزقه»
ضمیر فاعلى در «إبتلاه»، به «ربّه» در آیه قبل برمى گردد.
۵ - انسان ها، تنگدستى و کاهش روزى را، اهانتى از جانب خداوند قلمداد کرده، اظهار شکوه مى کنند. «و أما إذا ... فقدر علیه رزقه فیقول ربّى أهنن»
«اهانة» از ریشه «هَوان» (ذلّت و حقارت) به معناى استهزا و استخفاف است. (مصباح)
۶ - تهى دستى، حتى براى مؤمنان، زمینه ساز بدگمانى به خداوند و لب گشودن به اعتراض و گلایه از او است. «فیقول ربّى أهنن»
۷ - غفلت از آزمایش بودن فقر، زمینه ساز پیدایش تحلیل هاى نادرست درباره عوامل آن «و أمّا إذا ما ابتلیه ... فیقول ربّى أهنن»
۸ - تهى دستى، نشانه تحقیر شدن از سوى خداوند نیست. «و أمّا إذا ... قدر علیه رزقه فیقول ربّى أهنن»
در آیه قبل، پیش از جمله «نعّمه»، خداوند با جمله «أکرمه» بر گفته «ربّى أکرمن» صحّه گذاشته است; ولى در این آیه پیش از «قدر علیه رزقه» نفرمود: «أهانه» و در نتیجه گفته «ربّى أهانن» را مردود شمرده است. این نکته به ضمیمه لحن ملامت بار آیه شریفه - که گوینده «ربّى أهانن» را نکوهش کرده - بیانگر برداشت یاد شده است.
۹ - لزوم خاموش ماندن از گفتار غلط، درباره رفتار خداوند با انسان ها و پرهیز از ارائه تحلیل هاى نادرست از فقر «فیقول ربّى أهنن»
۱۰ - رفاه و فقر، دو کمین گاه خداوند براى مراقبت از رفتار انسان ها است. «إنّ ربّک لبالمرصاد . فأمّا الإنسن إذا ... نعّمه ... قدر علیه رزقه»
۱۱ - طبیعت انسان، رفاه دوست و فقرگریز است. «فأمّا الإنسن ... أکرمن ...أهنن»
۱۲ - آزمایش با نعمت، سخت تر از امتحان با فقر است.* «نعّمه ... فقدر علیه رزقه»
تقدیم امتحان با نعمت بر آزمایش با فقر، ممکن است بیانگر اهمیت آن باشد.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۳۰ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۳۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیات ۱۵–۲۰ - نکتههای تفسیر نور
آیات ۱۵–۲۰ - پیامهای تفسیر نور
آیات ۱۵–۲۰ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱–۳۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیات ۱۵–۱۶
روایات و احادیث
۱۳ - «[قال الرضا(ع)] ... قول اللّه عزّوجلّ «و أمّا إذا ما ابتلاه ربّه فقدر علیه رزقه» أى ضیق علیه رزقه; [منبع: عیون اخبارالرضا، ج ۱، ص ۱۹۳، ح ۱، ب ۱۴.] [امام رضا(ع)] درباره سخن خداوند عزّوجلّ «...فقدر علیه رزقه» فرمود: یعنى روزیش را بر او تنگ سازد».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
اجتناب از تحلیل غلط درباره خدااعراض از تحلیل غلط درباره فقربینش فقراتنوع امتحانهای خدارفاه طلبی انسانزمینه سوءظن به خدازمینه گلایه از خداسخت ترین امتحانغفلت از امتحانفقرگریزی انسانفلسفه فقرقانونمندی روزیمراتب امتحانهای خدانشانه سرزنشهای خداکمبود روزیگلایه از خداگلایه فقرازمینه تحلیل غلطنشانه های مراقبت خدانقش رفاهنقش فقرامتحان با فقرسوءظن به خدازمینه تربیتامتحان با نعمتطبع انسانآثار فقرامتحانهای خدامنشأ روزیابزار امتحاننقش خدانشانه های ربوبیت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۲)
- لزوم احترام به یتیمان+۱ آیه
- گرفتاری به بلا و مصیبت، سبب ناسپاسی در برابر خدا+۱ آیه
- ترغیب دیگران به اطعام مسکین، مورد عنایت و توجّه خداوند+۶ آیه
- گرامی نداشتن یتیمان، زمینهساز تنگنای اقتصادی+۱ آیه
- تصاحب سهمالارث دیگران و تصرّف ناحق در ان، از عوامل تنگنای اقتصادی+۲ آیه
- بیرغبتی و تشویق نکردن دیگران به اطعام مسکینان، درپیدارنده تنگناهای اقتصادی+۱ آیه
- دلباختگی شدید انسان به ثروت، زمینهساز تضییق اقتصادی+۲ آیه
- همگانی بودن ازمایش و امتحانهای الهی+۳ آیه
- ازمایش شدن انسانها با اعطا و سلب نعمتهای الهی+۲ آیه
- امتحان شدن مردم با تنگ شدن روزی انان+۲ آیه
- تنگدستی، وسیلهای برای امتحان انسانها+۱ آیه
- امتحان انسانها با فراخی و کم شدن نعمتهای انان+۱ آیه
- خداوند، انذارکننده انسانها از اتش جهنّم+۱ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۳ آیه
- حرص به دنیا (افراط در مالدوستی)، درپیدارنده خواری و ذلّت+۲ آیه
- روا نبودن خشونت و بیمهری، نسبت به یتیمان+۴ آیه
- ازمایش انسانها، اقتضای ربوبیّت خداوند+۱ آیه
- ربوبیّت خداوند، مقتضی تقدیر روزی متفاوت برای بندگان+۴ آیه
- بی احترامی به یتیمان، موجب ذلّت و خواری ادمی در پیشگاه خداوند+۱ آیه
- بی توجّهی به مساکین و نیازمندان جامعه، موجب ذلّت و خواری انسان در نزد خداوند+۲ آیه
- دنیاطلبی، موجب ذلّت و خواری جوامع بشری+۲ آیه
- چپاول و غصب کردن ارث دیگران، موجب ذلّت ادمی نزد خداوند+۱ آیه
- عزّت و ذلّت انسانها، به دست خداوند
- شِکوَه و گلایه انسان، از کاهش روزی، از جانب خدا
- تضییق و کمی رزق، زمینه ساز بدگمانی به خدا
- تنگی رزق انسانها برای ازمایش انان، از سوی خداوند
- خداوند، فراهم اورنده رزق و روزی انسانها+۴ آیه
- مرفّهان دارای خوی ناشایست عُجب و غرور+۲ آیه
- رفاه و برخورداری و تنگدستی و دشواریهای زندگانی، در اختیار خداوند+۱ آیه
- اظهار شکوه انسانها از خداوند، با اهانت تلقّی کردن ابتلای خود به فقر و تنگدستی+۱ آیه
- فقر و تهی دستی، زمینه ساز بدگمانی به خداوند و لب گشودن به اعتراض و گلایه از او
- ذلّت و خواری در پیشگاه خداوند، نتیجه بی توجّهی به اطعام مساکین، نه کاهش ثروت+۲ آیه
- تقدیر روزی انسانها، به وسیله خداوند+۶ آیه
- ترغیب دیگران به اطعام گرسنگان، مورد عنایت و توجه خداوند+۶ آیه
- مُبتلی/ اسما و صفات+۲ آیه
- امتحان انسانها از جانب خداوند با فراخی و کم کردن نعمتهای انان+۱ آیه
- لزوم بها دادن به شخصیّت ایتام و مورد احترام و اکرام قرار دادن انان+۱ آیه
- ترک اکرام یتیم، سبب کم شدن روزی انسان در دنیا و گرفتاری عذاب بینظیر در قیامت+۲ آیه
- ترک اکرام یتیم، مورد نکوهش خداوند و باعث ذلّت و خواری در پیشگاه او+۱ آیه
- غفلت از ازمایش خداوند و دلبستگی به مال دنیا، از اسباب تصاحب و غصب مال الارث یتیم+۱ آیه
- تصاحبکنندگان ارث یتیمان، بازنده امتحان الهی+۲ آیه
- دلبستگی به مال دنیا، از اسباب محروم کردن یتیمان از ارث+۱ آیه