وَ الْفَجْرِ
به سپیده دم سوگند،
سورة الفجر
مکه · ۳۰ آیه· ترتیب نزول ۱۰
معرفی سوره فجر (تفسیر نمونه)
اين سوره در مکه نازل شده و داراى ۳۰ آيه است
محتوى و فضيلت سوره «فجر»
اين سوره همانند بسيارى ديگر از سوره هايى که در مکه نازل شده داراى آياتى کوتاه ، تکان دهنده ، پر طنين ، و تواءم به انذارهاى فراوان است .
در بخش اول اين سوره به سوگندهاى متعددى برخورد مى کنيم که در نوع خود بى سابقه است ، و اين قسمها مقدمه اى است براى تهديد جباران به عذاب الهى .
در بخش ديگرى از اين سوره اشاره اى به بعضى از اقوام طغيانگر پيشين مانند قوم عاد و ثمود و فرعون و انتقام شديد خداوند از آنان کرده است ، تا قدرتهاى ديگر حساب خود را برسند.
در سومين بخش اين سوره به تناسب بخشهاى گذشته اشاره مختصرى به امتحان و آزمايش انسان دارد، و کوتاهى او را که در اعمال خير به باد انتقاد مى گيرد.
در آخرين بخش اين سوره به سراغ مساءله معاد و سرنوشت مجرمان و کافران ، و همچنين پاداش عظيم مؤ منانى که صاحب نفوس مطمئنه هستند مى رود.
در فضيلت تلاوت اين سوره ، در حديثى از پيغمبر اکرم (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) مى خوانيم : من قراءها فى ليال عشر غفر الله له و من قراءها سائر الايام کانت له نورا يوم القيامة : ((کسى که آن را در شبهاى دهگانه (ده شب اول ذى الحجة ) بخواند خداوند گناهان او را مى بخشد، و کسى که در ساير ايام بخواند نور و روشنايى خواهد بود براى روز قيامتش )).
و در حديثى از امام صادق (عليه السلام ) مى خوانيم : ((سوره فجر را در هر نماز واجب و مستحب بخوانيد که سوره حسين بن على (عليه السلام ) است ، هر کس آن را بخواند با حسين بن على (عليه السلام ) در قيامت در درجه او از بهشت خواهد بود)).
معرفى اين سوره به عنوان سوره حسين بن على (عليه السلام ) ممکن است به خاطر اين باشد که مصداق روشن «نفس مطمئنه » که در آخرين آيات اين سوره مخاطب واقع شده حسين بن على (عليه السلام ) است ، همانگونه که در حديثى از امام صادق (عليه السلام ) ذيل همين آيات آمده است .
و يا به خاطر اينکه ليالى عشر (شبهاى دهگانه ) يکى از تفسيرهايش شبهاى دهگانه آغاز محرم است که رابطه خاصى با حسين بن على (عليه السلام ) دارد.
و به هر حال اينهمه پاداش و فضيلت از آن کسانى است که تلاوت آن را مقدمه اى براى اصلاح خويش و خودسازى قرار دهند.
تفسیر نمونه، جلد ۲۶، صفحه ۴۳۸
تفسیر المیزان، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر نور، نکته‌های تفسیر نور، پیام‌های تفسیر نور، تفسیر اثنی عشری، تفسیر روان جاوید، تفسیر اطیب البیان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ لَيَالٍ عَشْرٍ
و به شبهای دهگانه،
وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ
و به زوج و فرد،
وَ اللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ
و به شب، هنگامی که (به سوی روشنایی روز) حرکت می‌کند سوگند (که پروردگارت در کمین ظالمان است)!
هَلْ فِي ذٰلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ
آیا در آنچه گفته شد، سوگند مهمّی برای صاحبان خرد نیست؟!
أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ
آیا ندیدی پروردگارت با قوم «عاد» چه کرد؟!
إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ
و با آن شهر «اِرَم» باعظمت،
الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلاَدِ
همان شهری که مانندش در شهرها آفریده نشده بود!
وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ
و قوم «ثمود» که صخره‌های عظیم را از (کنار) درّه می‌بریدند (و از آن خانه و کاخ می‌ساختند)!
وَ فِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ
و فرعونی که قدرتمند و شکنجه‌گر بود،
الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلاَدِ
همان اقوامی که در شهرها طغیان کردند،
فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ
و فساد فراوان در آنها به بار آوردند؛
فَصَبَ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ
به همین سبب خداوند تازیانه عذاب را بر آنان فرو ریخت!
إِنَ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ
به یقین پروردگار تو در کمینگاه (ستمگران) است!
فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاَهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ
امّا انسان هنگامی که پروردگارش او را برای آزمایش، اکرام می‌کند و نعمت می‌بخشد (مغرور می‌شود و) می‌گوید: «پروردگارم مرا گرامی داشته است!»
وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاَهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ
و امّا هنگامی که برای امتحان، روزیش را بر او تنگ می‌گیرد (مأیوس می‌شود و) می‌گوید: «پروردگارم مرا خوار کرده است!»
كَلاَّ بَلْ لاَ تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ
چنان نیست که شما می‌پندارید؛ شما یتیمان را گرامی نمی‌دارید،
وَ لاَ تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ
و یکدیگر را بر اطعام مستمندان تشویق نمی‌کنید،
وَ تَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلاً لَمّاً
و میراث را (از راه مشروع و نامشروع) جمع کرده می‌خورید،
وَ تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبّاً جَمّاً
و مال و ثروت را بسیار دوست دارید (و بخاطر آن گناهان زیادی مرتکب می‌شوید)!
كَلاَّ إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكّاً دَكّاً
چنان نیست که آنها می‌پندارند! در آن هنگام که زمین سخت در هم کوبیده شود،
وَ جَاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفّاً صَفّاً
و فرمان پروردگارت فرا رسد و فرشتگان صف در صف حاضر شوند،
وَ جِي‌ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَ أَنَّى لَهُ الذِّكْرَى
و در آن روز جهنم را حاضر می‌کنند؛ (آری) در آن روز انسان متذکّر می‌شود؛ امّا این تذکّر چه سودی برای او دارد؟!
يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي
می‌گوید: «ای کاش برای (این) زندگیم چیزی از پیش فرستاده بودم!»
فَيَوْمَئِذٍ لاَ يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ
در آن روز هیچ کس همانند او [= خدا] عذاب نمی‌کند،
وَ لاَ يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ
و هیچ کس همچون او کسی را به بند نمی‌کشد!
يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ
تو ای روح آرام‌یافته!
ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً
به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است،
فَادْخُلِي فِي عِبَادِي
پس در سلک بندگانم درآی،
وَ ادْخُلِي جَنَّتِي
و در بهشتم وارد شو!