تفسیر المیزان

المیزان جلد۹ بخش۲۲

و ما در ضمن بحث هاى گذشته خود شبهه اى را که ماديون کرده بودند - که چطور قرآن حوادث عالم از قبيل : سيلها و زلزله ها و قحطيها و وبا و طاعون را به خدا نسبت داده و حال آنکه بشر امروز به عوامل و اسباب طبيعى آنها دست يافته است - دفع کرده و گفتيم : آقايان ميان علل عرضى و اسباب طولى خلط کرده و پنداشته اند که اگر فعل و يا حادثه اى مستند به علل طبيعيش شد دليل بر اين مى شود که ادعاى قرآن و اعتقاد خداپرستان مبنى بر اينکه همه اينها مستند به مسبب الاسباب و به آن خدائى است که مرجع همه امور به سوى اوست باطل است. استدلال اشاعره به آيه: «قاتلوهم يعذبهم الله بايديکم» براى اثبات جبر اشاعره و معتزله ، در آيه قبلى يعنى آيه: «قاتلوهم يعذبهم الله بايديکم» و آيات مشابه آن بحث عجيب و غريبى دارند که فخر رازى آن را بطور مفصل در تفسير خود آورده و ما در اينجا خلاصه اش را ايراد مى کنيم: وى مى گويد: اشاعره به آيه «قاتلوهم يعذبهم الله بايديکم...» استدلال کرده اند بر اينکه افعال بندگان ، همه مخلوق خداست و مردم در کارهايشان مجبور بوده و از خود اختيارى ندارند، به دليل اينکه خداوند در اين آيه فرموده: «خداوند آن کسى است که به دست مؤ منين ، مشرکين را عذاب داد و عده اى را کشته و عده اى ديگر را مجروح کرد». و اين بيان ، دليل بر اين است که دستهاى مؤ منين عينا مانند شمشيرها و نيره هايشان آلت صرف بوده و از خود هيچ گونه تاثيرى ندارند بلکه فعل و اثر هر چه هست از خداست ، و تعبير «کسبت ايديهم: آنچه کرده اند» که مناط تکليف است يک اسم بى مسمائى بيش نيست. و دلالت آيه مزبور از آيه: «و ما رميت اذ رميت و لکن الله رمى» بر مدعاى ما قوى تر است ، چون در اين آيه نسبت تيراندازى را در عين اينکه از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نفى نموده و به خدا نسبت مى دهد به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) هم مستند مى کند به خلاف آيه مورد بحث که تعذيب را منحصرا به خدا نسبت داده و نيروى مؤ منين را به منزله آلتى که از خودش هيچگونه تاثيرى ندارد معرفى کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۵۸ «جبائى» که از معتزله است از اين گفتار پاسخ داده و چنين گفته است : اگر صحيح باشد به آن معنائى که فخر رازى ادعا کرده ، بگوئيم : خداوند کافران را با دست مؤ منان عذاب داده چرا جائز نباشد بگوئيم ، خداوند مؤ منان را به دست کافران عذاب کرد، و اين خداست که به زبان کفار انبياى خود را تکذيب مى کند، و با زبان ايشان مؤ منان را لعنت و دشنام مى فرستد ؟ چون همانطورى که تو مى گوئى دست مؤمنان آلت دست خداست ما نيز مى گوئيم دست و زبان کفار آلت دست اوست چون دست و زبان همه مخلوق اوست، و چون نمى توانيم چنين حرفى را بزنيم پس معلوم مى شود که اعمال بندگان مخلوق خدا نيست بلکه مخلوق خود آنان است. و نيز معلوم مى شود اينکه در آيه مورد بحث ، عذاب را به خداى تعالى نسبت داده ، از باب يکنوع توسع و مجازگوئى است ، و به اين مناسبت است که عمل مؤ منان به دستور و لطف خدائى انجام يافته است همچنانکه همه اطاعت ها و کارهاى نيک مؤ منان را به خود نسبت داده ، چون مؤ منان به امر او و به کمک توفيق او انجام داده اند. فخر رازى هم برگشته در پاسخ جبائى چنين گفته است : اصحاب ما اشاعره به همه گفته هاى جبائى و اصحابش ملتزمند، ما نيز مى گوئيم نه تنها کارهاى نيک مستند به خداست بلکه کارهاى زشت بندگان نيز مستند به اوست ، آرى اشاعره در حقيقت ملتزم به اين معانى هستند هر چند به خاطر رعايت ادب نسبت به خداوند به زبان خود نمى آورند، اين بود خلاصه بحث فخر رازى. جواب به اشاعره و بيان اشکال عمده مذهب آنان که اصل عليت مى باشد و بحث هائى که در اين کتاب در پيرامون اين معانى گذشته براى روشن کردن حق مطلب و اشتباهاتى که هر دو فريق اشاعره و معتزله به آن دچار شدند کاملا کفايت مى کند و اينک در اينجا نيز به جواب آنان مبادرت مى شود. اينکه اشعريها گفتند ما به همه اين لوازم ملتزم هستيم براى اين است که آقايان رابطه عليت و معلوليت ميان موجودات را انکار کرده و آن را منحصر کرده اند به ميان خدا و خلق ، و پنداشته اند که هيچ سبب و علتى در عالم وجود ندارد - نه بطور مستقل و نه غير مستقل - جز خداى تعالى ، و اين رابطه سببى که ما ميان موجودات مى بينيم در حقيقت اسمى بيش نبوده و واقعيتى ندارد، آنچه واقعيت دارد اين است که عادت خدا بر اين جريان يافته که در هنگام وجود يافتن آن موجودى که ما آن را به اسم سبب و علت مى ناميم موجودى خلق کند که ما آن را مسبب و معلول مى پنداريم ، پس آنچه ميان خود موجودات است صرف اتفاق دائمى و يا اغلبى است ، نه رابطه عليت و معلوليت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۵۹ و لازمه انکار عليت و معلوليت در ميان موجودات اين است که ما اين رابطه را در ميان موجودات و خداوند هم باطل کنيم و حال آنکه اشاعره آن را قبول دارند، توضيح اينکه اگر در ميان موجودات ، چنين رابطه اى وجود نداشته و نسبت هر موجودى به هر موجود ديگرى يکسان و نسبت واحدى بوده و هيچ اختلافى از نظر تاثيرو تاثر در ميان اين نسبت ها نيست انسان از کجا به لغت و معناى کلمه: «سبب و علت» آشنا شده ، و از چه راهى مى تواند سببيت خداى تعالى را براى همه موجودات اثبات کند؟ علاوه بر اين ، انسان همواره از مشاهده حوادثى انتظار حوادث ديگرى را مى برد، و از مقدماتى يقين به نتيجه پيدا مى کند، و اصولا زندگى خود را بر اساس تعليم و تربيت بنا مى کند به طمع اينکه از مقدم داشتن اين اسباب به مسببات آن برسد حالا چه مردمى معترف به وجود صانع و آفريدگار باشند و يا نباشند، در هر حال اگر انسان به ارتکاز فطريش اصل عليت و معلوليت را اذعان نمى داشت دست به هيچ يک از اين امور نمى زد، و اگر فطرت انسانيت اصل عليت و معلوليت را باطل دانسته و جريان حوادث را بر سبيل اتفاق و تصادف مى دانست نظام زندگيش به کلى مختل مى شد، زيرا ديگر نمى توانست در باره چيزى فکرى کرده و يا عملى انجام دهد، و ديگر راهى براى اثبات سببى که ما فوق حوادث طبيعى باشد برايش باقى نمى ماند. از اين گذشته ، خود قرآن کريم بياناتش همه بر اساس تصديق عليت و معلوليت است هر خوبى و حسنه اى را به خدا نسبت داده و هر بدى و گناهى را از او نفى مى کند، خدا را به همه اسماء پاکيره و نيکو اسم مى برد، و به همه اوصاف پسنديده وصف مى کند و هر شوخى و عبث و لغو و لهو و گزافى را از او نفى مى کند، و اگر اصل عليت و معلوليت تمام نبود، هيچ يک از اينها درست نبود، که توضيح همه اين معانى در بحث هاى گذشته گذشت. سخن جبرى مذهبان از ماديون و پاسخ بدان عده اى از ماديون مخصوصا آنهائى که قائل به ماده متحوله هستند، عين همين حرف اشاعره را زده و قائل به جبر شده و اختيار را از افعال انسان انکار کرده اند با اين تفاوت که اشاعره مى گويند سبب و علت منحصر به فرد خداى تعالى بوده و غير او علت ديگرى نيست آنگاه از اين نتيجه گرفته اند که در کارهاى آدميان نيز سببى اختيارى وجود ندارد، اما ماديون اساس گفتارشان بر اين است که افعال آدميان معلول از مجموع حوادثى است که دوشادوش افعال رخ مى دهد و باعث حدوث افعال مى شود، و معناى عليت حوادث جز به اين نيست که بگوئيم انسان در کارهايش ‍ مجبور است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۰ و اين آقايان غفلت کردند از اينکه آن عامل و فاعلى که نسبت معلول به سوى آن ، نسبت جبر و ايجاب است عاملى است که عليتش تامه باشد، و علت تامه مجموع حوادثى است که متقدم بر معلول واقع شود، و معلول در وجودش بغير آنها و به چيز ديگرى توقف نداشته باشد و بعد از وقوع آن حوادث چاره اى جز موجود شدن نداشته باشد در اين صورت است که وجودش واجب مى شود و اما بعضى از حوادث که جزئى از اجزاى علت تامه است ، نسبت معلول به آن ، نسبت امکان است نه وجوب ، براى اينکه موجود شدنش موقوف به بقيه حوادث نيز هست ، پس با وجود بعضى از اجزاى علت همه اجزاى معلول موجود نگشته و در نتيجه واجب الوجود نمى شود. مثلا افعال انسان در وجود يافتنش موقوف است بر وجود خود انسان و اراده اش و هزاران شرائط ديگر از ماده و زمان و مکان ، و اگر نسبت افعال را با همه اين شرائط بسنجيم البته نسبت حاصله ، وجوب و ضرورت خواهد بود، و ليکن اگر نسبت به خود انسان چه تنهائى و يا انسان داراى اراده بسنجيم مى بينيم انسان داراى اراده نسبت به آن افعال جزء علت است نه علت تامه و در نتيجه نسبت حاصله ، امکان خواهد بود نه وجوب. به همين دليل افعال ارادى انسان براى انسان اختيارى است ، به اين معنا که هم مى تواند آنها را انجام دهد و هم مى تواند انجام ندهد، و در نتيجه همه در اختيار و اراده اوست ، اگر فعلى را انجام ندهد به اختيار خود انجام نداده و فعل ديگرى را اختيار کرده و اگر انجام دهد باز هم به اختيار و اراده خود انجام داده است ، و ليکن اگر انجام داد در آن صورت مى فهميم تمامى شرائط حاصل و علت وجود فعل تمام بوده و فعل واجب شده است ، چون هيچ موجودى در خارج تحقق پيدا نمى کند مگر اينکه واجب الوجود است، (پس هر فعلى قبل از وجودش ممکن الوجود، و در اختيار انسان است و بعد از وجودش واجب الوجود مى شود). بنابراين معلوم شد که ماديون در کلمات خود ميان اين دو نسبت يعنى نسبت امکان و نسبت وجوب ، خلط کرده و نسبت وجوب را که نسبت فعل به مجموع اجزاى علت تامه است به جاى نسبت امکان ، که نسبت فعل به بعضى از اجزاى علت تامه اش مى باشد و به عنايتى در انسان به نام اختيار ناميده مى شود بکار برده اند (اين بود خلاصه کلام جبرى مذهبان و پاسخ ‌هاى آن ). ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۱ جواب معتزله به اشاعره و اختيارشان قول به تفويض و استقلال انسان در اعمالش را و اما گفتار معتزله ، معتزله گفته بودند: اگر جايز باشد بگوئيم فاعل فعل مومنان ، خداست ، و اين خدا بود که کفار را کشت و اسير کرد، و مؤ منان آلتى بيش نبوده و هيچکاره بودند، چرا جائز نباشد بگوئيم شکنجه اى که کفار به مؤ منان دادند و تکذيبى که از انبياء - (عليهم السلام ) - کردند و دشنامهائى که به مؤ منان دادند همه را خدا کرده و کفار هيچکاره بودند؟ و چون نمى توانيم چنين حرفى را بزنيم گفتار اشاعره را هم نمى توانيم ملتزم شويم ، و حق با ماست که معتقديم کارهاى مردم همه و همه مخلوق خود آنان است ، و خداوند در آنها هيچکاره است. جواب اين گفتار اين است که ملازمه اى را که ادعا کرده و گفتيد: اگر آن حرف جايز باشد چرا اين حرف جائز نباشد. گفتار صحيحى است ، و ليکن لازمه اش اين نيست که بگوئيم خداوند هيچکاره است ، زيرا ممکن است بگوئيم افعال عباد، عين آن نسبتى که با خود آنان دارد به خداوند دارد، چون آنان فاعلند و خداوند فاعل فاعل است پس فعل بندگان منسوب به بندگان است به اين جهت که از آنان به مباشرت صادر شده ، و منسوب به خداست به اين جهت که خدا فاعل آن را آفريده و درست کرده است ، و اين دو نسبت ، در حقيقت نسبت واحدى است که از نظر نزديکى و دورى ، و داشتن واسطه و نداشتن آن مختلف است ، و اين حرف مستلزم اجتماع دو فاعل مستقل بر فعل واحد نيست ، براى اينکه اين دو فاعل در عرض هم نيستند بلکه در طول هم قرار دارند. رد مذهب تفويض و بيان اينکه عناوين گناه منسب به داوند نيست حال اگر بگوئى : اشکال استناد کارهاى نيک ، و اعمال زشت به خداوند هنوز بحال خود باقى است. در جواب ، مى گوئيم : خير، گناهان و عبادات به عنوان گناه و عبادت ، منسوب به خدا نيست ، آنچه از اين دو منسوب به خداست اصل وجود اين دو است ، و اما عنوان گناه و ثواب که عنوان آن حرکات و سکناتى است که از انسان سرمى زند از قبيل ازدواج کردن و يا ارتکاب زنا و خوردن حلال و حرام ، جز به خود انسان منسوب نيست ، چون انسان مادى است که به اين حرکات متحرک مى شود، و اما آن خدائى که اين انسان متحرک را آفريده و از جمله آثارش حرکاتش است خودش به آن حرکات متحرک نيست ، بلکه حرکات را در صورتى که اسباب و شرائطش فراهم شد (و يکى از شرائطش وجود متحرک است ) ايجاد مى کند، پس خود او متصف به انواع اين حرکات نمى شود تا آنکه متصف به فعل ازدواج و زنا و يا هر کارى که قائم به انسان است بگردد. چرا، در اين ميان عناوين عامى است که مستلزم حرکت و ماده نيست ، و مانعى ندارد که آن را، هم به انسان و هم به خداوند نسبت دهيم ، مانند عنوان هدايت و اضلال (گمراه کردن ) البته در صورتى که مقصودمان از اضلال اضلال ابتدائى نباشد. و نيز مانند عذاب کردن و مبتلا نمودن ، که مى گوئيم کشته شدن کفار به دست مؤ منان عذابى است که خداوند بر آنان نازل کرد همچنانکه مى گوئيم کشته شدن مؤ منان به دست کفار بلاى حسنى است که خداوند، مؤ منان را به وسيله آن اجر حسن داد و همچنين مواردى از اين قبيل. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۲ علاوه بر اين مسلکى را که معتزله به آن معتقد شدند آنان را به همان محذورى که اشاعره دچار شدند دچار مى کند، و آن اين بود که گفتيم لازم مى آيد راه براى اثبات صانع به کلى بسته شود، براى اينکه اگر جايز باشد در عالم حادثه اى از حوادث بوسيله سببش وجود پيدا کند و از ماوراى سبب خود بکلى و به تمام معنا منقطع باشد به طورى که ماوراى سببش هيچگونه تاثيرى در آن نداشته باشد، بايد عين اين فرض در هر حادثه ديگرى که فرض شود جايز باشد و در نتيجه جايز باشد بگوئيم هيچ حادثه اى بغير از سبب خود به چيز ديگرى ارتباط ندارد، و چون جائز است سبب ، خودش از بين برود و اثرش باقى باشد پس جائز است تمامى حوادث و معلولها را مستند به علت و فاعلى کنيم که واجب الوجود نباشد، و اين عالم را مستند به يک عالم ديگرى کنيم که قبلا بوده و بعد از آنکه عالم ما را ايجاد کرده خود از بين رفته است. عينا مانند حوادث جزئى که به چشم خود مى بينيم هر کدام باعث و سبب وجود حادثه ديگرى است ، هر عالم هم سبب ايجاد و توليد عالم ديگرى باشد، و در نتيجه راه اثبات خدا و واجب الوجود بسته شود، و اشکال تسلسل هم وارد نشود، چون وقتى اين اشکال وارد مى شود که سلسله غير متناهى مفروض با همه حلقه هايش در يک زمان در عالم خارج ، موجود فرض شود، و سلسله اى که ما فرض کرديم جز در عالم ذهن وجود ندارد پس آن تسلسل محال نيست. البته در گفتار معتزله اشکالات و مفاسد بسيار ديگرى هست که در جاى خود بيان شده ، و ما در جلد هفتم اين کتاب در آنجائى که راجع به نسبت خلق به خداى تعالى بحث مى کرديم مطالبى ايراد نموديم که براى اين مقام نافع است. و يک موحد و مسلمان چگونه مى تواند با خداى سبحان، موجود ديگرى را اثبات کند که به حقيقت معناى کلمه ، آفريدگار و موجد باشد، با اينکه در قرآن فرموده: «ذلکم الله ربکم خالق کل شى ء لا اله الا هو» و اين معنا را در کلام خود مکرر بيان فرموده است ، و با اين بيان چاره اى جز اين ندارد که نسبت افعال انسان را بخود انسان دهد بدون اينکه رابطه آن را با خداوند قطع کند، يعنى ميان آن و خداوند نيز نسبتى برقرار بداند به دليل آيات راجعه به قدر و همچنين به دليل عقل ، که هر دو دلالت دارند بر اينکه فعل هر فاعلى در عين اينکه نسبتى با خود فاعل دارد نسبتى هم با فاعل فاعلش دارد، البته اين نسبت در خداى تعالى و فعل بندگان نسبتى است که لايق به ساحت قدس او است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۳ پس حق مطلب اين است که افعال انسان هم نسبتى به فاعل مباشر خود دارد، و هم نسبتى لايق به مقام ربوبى خداوند، به خدا دارد همچنان که فرمود: «کلا نمد هؤلاء و هؤلاء من عطاء ربک و ما کان عطاء ربک محظورا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۴ آيات ۱۷ - ۲۴ سوره توبه مَا کانَ لِلْمُشرِکِينَ أَن يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنفُسِهِم بِالْکُفْرِ أُولَئک حَبِطت أَعْمَالُهُمْ وَ فى النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ(۱۷) إِنَّمَا يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ وَ أَقَامَ الصلَوةَ وَ ءَاتى الزَّکوةَ وَ لَمْ يخْش إِلا اللَّهَ فَعَسى أُولَئک أَن يَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ(۱۸) أَ جَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الحَْاجّ وَ عِمَارَةَ الْمَسجِدِ الحَْرَامِ کَمَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ وَ جَاهَدَ فى سبِيلِ اللَّهِ لا يَستَوُنَ عِندَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يهْدِى الْقَوْمَ الظالِمِينَ(۱۹) الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ هَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا فى سبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالهِِمْ وَ أَنفُسِهِمْ أَعْظمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَ أُولَئک هُمُ الْفَائزُونَ(۲۰) يُبَشرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَ رِضوَانٍ وَ جَنَّاتٍ لهَُّمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ(۲۱) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ(۲۲) يَا أَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا ءَابَاءَکُمْ وَ إِخْوَانَکُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ استَحَبُّوا الْکفْرَ عَلى الايمَانِ وَ مَن يَتَوَلَّهُم مِّنکُمْ فَأُولَئک هُمُ الظالِمُونَ(۲۳) قُلْ إِن کانَ ءَابَاؤُکُمْ وَ أَبْنَاؤُکمْ وَ إِخْوَانُکُمْ وَ أَزْوَاجُکمْ وَ عَشِيرَتُکمْ وَ أَمْوَالٌ اقْترَفْتُمُوهَا وَ تجَارَةٌ تخْشوْنَ کَسادَهَا وَ مَساکِنُ تَرْضوْنَهَا أَحَب إِلَيْکم مِّنَ اللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ جِهَادٍ فى سبِيلِهِ فَترَبَّصوا حَتى يَأْتىَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا يهْدِى الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ(۲۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه : ۲۶۵ «ترجمه آیات» مشرکين را حق آن نيست که مساجد خدا را تعمير کنند، با آنکه خود شاهد بر کفر خويشتنند، چه ، ايشان اعمالشان بى اجر و باطل و خود در جهنم جاودانند (۱۷) مسجدهاى خدا را تنها کسى تعمير مى کند که به خدا و روز جزا ايمان داشته و نماز بپا دارد و زکات دهد، و جز از خدا نترسد، ايشانند که اميد هست که از راه يافتگان باشند (۱۸) چگونه آب دادن به حاجيان و تعمير مسجد الحرام را با رفتار کسى که به خدا و روز جزا ايمان آورده و در راه خدا جهاد نموده برابر مى کنيد؟ و حال آنکه اين دو طائفه نزد خدا يکسان نيستند. و خداوند مردم ستمگر را هدايت نمى کند (۱۹) (آرى ) کسانيکه ايمان آورده و (از وطن مالوف ) مهاجرت نموده و در راه خدا با اموال و جانهاى خود مجاهدت نمودند نزد خدا از نظر درجه و منزلت بزرگ ترند، و ايشان ، آرى تنها ايشانند رستگاران (۲۰) پروردگارشان به رحمتى از خود و رضوان و بهشتهائى بشارت مى دهد که در آنست نعمتهائى دائم (۲۱) و وضع ايشان چنين است که دائما در آن بهشتها جاودانند، (آرى ) نزد خدا پاداشى است بزرگ (و وصف ناپذير) (۲۲) اى کسانى که ايمان آورده ايد، پدران و برادران خود را اگر کفر را بر ايمان ترجيح داده اند اولياء خود ندانيد، کسانى که از شما با ايشان دوستى کنند خود ايشان هم ستمگرانند (۲۳) بگو اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و قوم و خويش شما و اموالى که بدست آورده ايد و تجارتى که از کساد آن مى هراسيد و مسکن هائى که بدان علاقمنديد در نظر شما محبوب تر است از خدا و رسول او و جهاد در راه او، پس منتظر باشيد تا خدا فرمان خود را بياورد، و خدا مردم تبه کار را هدايت نمى کند (۲۴) «بیان آیات» حاصل مضمون اين آيات اين است که اعمال بندگان وقتى مرضى خداوند و نزد او جاودانه مى ماند که از روى حقيقت ايمان به او و فرستاده اش و همچنين ايمان به روز جزا باشد، و گر نه حبط شده صاحبش را به سوى سعادت رهبرى نخواهد کرد، و معلوم است که از لوازم ايمان حقيقى ، انحصار دادن ولايت است به خدا و رسول او. اتصال اين آيات به يکديگر روشن است ، و اما اتصالش به ما قبل ، البته خيلى روشن نيست ، هر چند بعضى از مفسرين به خود زحمت داده اند که چنين اتصالى برقرار سازند، و ليکن کارى صورت نداده اند. ==معناى عمارت مساجد خداوند در: «ما کان للمشرکين ان يعمروا مساجد الله»== «مَا کانَ لِلْمُشرِکِينَ أَن يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنفُسِهِم بِالْکُفْرِ»: کلمه «يعمروا» از «عماره» است که ضد خرابى است ؛ وقتى گفته مى شود «عمر الارض» که زمين را آباد کرده و در زمين بنائى بالا برده باشد، و «عمر البيت» وقتى گفته مى شود که نقاط مشرف بر خرابى خانه را اصلاح کرده باشد. «تعمير» هم از همين ماده و بههمين معنا است ، و همچنين «عمر» ، چون عمر عبارتست از تعمير بدن بوسيله روح ، و اگر هم زيارت خانه خدا را «عمره» مى گويند باز بخاطر همين است که زيارت مردم مايه آبادانى بيت الله الحرام است. و کلمه «مسجد» اسم مکانى است که سجده در آن انجام مى شود، مانند خانه اى که بخاطر سجده براى خدا ساخته مى شود، و اگر اعضاء سجده را که عبارتند از پيشانى و دو کف دست و دو سر زانو و نوک شست پاها، مسجد مى نامند براى اين است که اينها نيز بنوعى با سجده ارتباط دارند. جمله «ما کان للمشرکين» حق و ملک را نفى مى کند، چون حرف لام براى افاده ملک و حق است ، و کلمه «کان» که گذشته را مى رساند افاده مى کند که مشرکين موجبات داشتن چنين حقى را از سابق واجد نبودند که خانه خدا را تعمير و مرمت و يا زيارت کنند، همچنانکه اين کلمه در آيه «ما کان لنبى ان يکون له اسرى» و آيه «و ما کان لنبى ان يغل» نيز همين معنا را افاده مى کند. و مقصود از «عمارت» در جمله «ان يعمروا» اصلاح نواحى مشرف بخرابى ، و مرمت آن است ، نه آباد کردن آن با زيارت ، چون اگر به اين معنا باشد بايد بگوئيم آيه منحصرا ناظر به مسجد الحرام است که زيارت دارد، و ساير مساجد را شامل نمى شود، و حال آنکه منظور از آيه مطلق مساجد است ، گو اينکه ساير مساجد هم با نماز خواندن در آنها رونقى بخود مى گيرند که ممکن است اسم آن را عمارت و زيارت گذاشت ، ليکن معهود از قرآن اين است که اين عمل را دخول در مسجد مى خواند نه زيارت. علاوه بر اينکه آيه بعدى که مى فرمايد: «اجعلتم سقايه الحاج و عماره المسجد الحرام» گفتار ما را تا حدى تاييد مى کند که منظور از عمارت ، اصلاح نواحى مشرف بر خرابى است نه زيارت بيت الله الحرام. و مقصود از مساجد خدا هر چند مطلق بناهائى است که براى عبادت خدا ساخته شده ، و ليکن سياق آيه دلالت دارد بر اينکه مقصود از آن عمارت ، خصوص مسجد الحرام است ، مويد اين معنا قرائت کسى است که جمله را: « ان يعمروا مسجد الله » - به صيغه مفرد - خوانده است . خواهى گفت ، اگر مقصود تنها مسجد الحرام بود چرا به صيغه جمع آورد؟ جواب اينکه : تعليل وارده در آيه مى رساند ملاک حکم مختص ‍ مسجد الحرام نيست ، و بنا بر اين چه مانعى دارد حکم يک فرد مخصوص ، به ملاک عامى بيان شود، پس آيه در صدد بيان اين معنا است که : «مشرکين را نمى رسد که مسجد الحرام را تعمير کنند، چون آنجا مسجد است ، و مساجد وضعشان چنين است که نبايد مشرک آنها را تعمير نمايد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۷ و در جمله «شاهدين على انفسهم بالکفر» مقصود از شهادت ، اداى آن است ، و اداى شهادت همان اعتراف است ، حال يا اعتراف قولى ، مانند کسى که به زبان خود اعتراف کند به اينکه کافر است ، و يا اعتراف فعلى ، مانند کسى که بت مى پرستد، و بر کفر درونيش تظاهر مى نمايد، همه اينها شهادت دادن ، و ملاک در همه واحد است. پس معناى آيه اين است که : جايز و حق نيست که مشرکين نواحى فرسوده مسجد الحرام را تعمير کنند، مانند ساير مساجد خدا، با اينکه خود معترف به اينند که کافرند، چون قول و فعلشان بر آن دلالت مى کند. «أُولَئک حَبِطت أَعْمَالُهُمْ وَ فى النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ»: اين آيه در مقام بيان علت حکمى است که از جمله «ما کان...» استفاده مى شد، و بهمين جهت به فصل آورده شد، نه وصل. و منظور از جمله اولى بيان بطلان اثر و برداشته شدن آن از اعمال آنان است ، زيرا هر عملى را که انسان انجام مى دهد بخاطر اثرى است که از آن منظور دارد، و وقتى عمل حبط، و اثر از آن برداشته شود، قهرا مجوزى براى انجام آن نيست ، اعمالى هم که جنبه عبادت دارد از قبيل تعمير مساجد و امثال آن به منظور اثرى که عبارت از سعادت و بهشت است انجام مى شود، و همين عمل وقتى حبط شود ديگر آن اثر را ندارد. و منظور از جمله دومى يعنى جمله «فى النار هم خالدون» بيان اين جهت است که حالا که به بهشت نمى روند کجا مى روند، و به معناى اين است که فرموده باشد: اين طائفه از آنجائى که اعمال عباديشان به بهشت راهبريشان نمى کند، بطور دائم در آتش خواهند بود، و چون اثر سعادت را ندارند در شقاوت ابدى به سر خواهند برد. و از اين آيه دو اصل لطيف از اصول تشريع استفاده مى شود، يکى اينکه بطور کلى عمل جايز (البته جواز به معناى اعم ، که شامل واجبات و مستحبات و مباحات مى شود) آن عملى است که داراى اثر مفيدى براى فاعلش باشد، پس معلوم مى شود هيچ عمل لغوى در دين تشريع نشده ، و اين اصل مورد تاييد عقل و منطبق با ناموس طبيعت نيز هست ، زيرا در طبيعت هيچ عملى از هيچ موجودى سرنمى زند مگر اينکه براى فاعلش سودى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۸ اصل دوم اين است که عمل وقتى جايز است که قبلا خداوند به فاعلش ‍ حق داده باشد که آن را انجام دهد، و مانع انجام آن نشده باشد. «إِنَّمَا يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ ...»: از سياق کلام استفاده مى شود که انحصار مستفاد از کلمه «انما» از قبيل قصر افراد است ، گويا شخصى توهم کرده که هم مؤمنين حق دارند مساجد خدا را تعمير کنند و هم مشرکين ، لذا در اين آيه حق مزبور را منحصر در مؤمنين کرده است . و لازمه اين حصر اين است که منظور از جمله «يعمر» انشاء حق و جواز باشد، که آن را بصورت خبر تعبير کرده ، نه اينکه خبر بوده باشد، و اين معنا پر واضح است. و اگر جواز تعمير مساجد و داشتن حق آن را مشروط کرده به داشتن ايمان ، به خدا و به روز جزا، و بهمين جهت آن را از کفار که فاقد چنين ايمانى هستند نفى کرده ، و خلاصه اگر در اين شرط تنها اکتفا به ايمان به خدا نکرده و ايمان به روز جزا را هم علاوه کرده براى اين است که مشرکين خدا را قبول داشتند، و تفاوتشان با مؤ منين صرفنظر از شرک اين بود که به روز جزا ايمان نداشتند، لذا حق تعمير مساجد و جواز آن را منحصر کرد به کسانى که دين آسمانى را پذيرفته باشند. به اين هم اکتفا نکرد، بلکه مساله نماز خواندن و زکات دادن و نترسيدن جز از خدا را هم اضافه کرد، و فرمود: «و اقام الصلوه و آتى الزکوه و لم يخش الا الله» براى اينکه مقام آيه مقام بيان و معرفى کسانى است که بر خلاف کفار از عملشان منتفع مى شوند، و معلوم است کسى که تارک فروع دين آنهم نماز و زکات که دو رکن از ارکان دينند بوده باشد او نيز به آيات خدا کافر است ، و صرف ايمان به خدا و روز جزا فايده اى بحالش ‍ ندارد، هر چند در صورتى که به زبان منکر آنها نباشد در زمره مسلمانان محسوب مى شود، و وقتى کافر است که بزبان انکار کند. و اگر از ميان فروع دين تنها نماز و زکات را اسم برد، براى اين است که نماز و زکات از آن ارکانى است که به هيچ وجه و در هيچ حالى از احوال ترکش جايز نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۲۶۹ و از اين اقتضاى مقامى که گفتيم برمى آيد که منظور از جمله «و لم يخش الا الله» خشيت دينى است که همان عبادت است ، نه خشيت و ترس طبيعى و غريزى ، چه اين نوع ترس را همه دارند، مگر اولياى مقربين مانند انبياء که قرآن درباره شان فرموده : «الذين يبلغون رسالات الله و يخشونه و لا يخشون احدا الا الله». وجه تغيير از عبادت به «خشية» و بیان ملازمه بين عبادت و ترس و وجه اينکه از عبادت ، کنايه آورد به خشيت خدا، اين است که از ميان علل و موجبات معبود گرفتن ، دو چيز از همه معروفتر است ، يکى ترس ‍ از غضب معبود و ديگرى اميد به رحمتش ، و اميد به رحمت هم برگشتش باز به ترس از انقطاع آن است ، که آن نيز سخط معبود است. پس کسى که خدا و يا بتى را مى پرستد يا ترس از غضب او را به پرستش ‍ وادار کرده ، و يا ترس از زوال نعمت و رحمت . بنابراين ، عبادت در حقيقت همان ترس است ، و مصداقى است براى ترس که آن را مجسم مى سازد، و ميان آندو ملازمه هست ، اين بود وجه کنايه مزبور، پس ‍ معناى آيه اين مى شود - و خدا داناتر است - و غير از خدا احدى از آلهه را نپرستد. « فعسى اولئک ان يکونوا من المهتدين » يعنى آن کسانى که به خدا و روز جزا ايمان آورده و احدى را غير از خدا نپرستيدند در حقشان اميد مى رود که از هدايت يافتگان باشند. و اين اميد قائم به نفس آنان و يا عموم مخاطبين به آيه است ، نه اينکه قائم به خدا باشد، چون اميد درباره خدا محال است ، زيرا کسى ممکن است اميدوار شود که نسبت به آن مطلوب مورد اميدش جاهل باشد، و نداند آيا تحقق پيدا مى کند يا نه ، و جهل در خداى تعالى راه ندارد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه