تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ «1» وَ إِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ «2» وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ «3» وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ «4»
حِکْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ «5» فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْ‌ءٍ نُکُرٍ «6» خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ کَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ «7» مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْکافِرُونَ هذا يَوْمٌ عَسِرٌ «8» کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنا وَ قالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ «9»
فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ «10»
ترجمه
نزديک شد قيامت و شکافته شد ماه
و اگر ببينند نشانه‌اى از قدرت و معجزيرا روى ميگردانند و ميگويند جادوئى است پى در پى و بادوام
و تکذيب کردند و پيروى نمودند ميلهاى نفسانى خود را و هر امرى بجاى خود قرارگيرنده است
و بتحقيق آمد آنها را از خبرها آنچه که در آن باز داشتن از معاصى است
حکمتى است تامّ و تمام پس بى‌نياز ننمودند بيم‌دهندگان
پس روى بگردان از آنها روزى که بخواند خواننده بسوى چيزى زشت و ناخوش
با آنکه بزير افکنده باشد چشمهاشان بيرون مى‌آيند از قبرها گوئيا آنان ملخ پراکنده‌اند
با آنکه نگران يا گردن کشيده شتابندگانند بسوى خواننده ميگويند کافران اين روزى است دشوار
تکذيب کردند پيش از آنها قوم نوح پس تکذيب کردند بنده ما را و گفتند ديوانه‌ايست و باز داشته شد از تبليغ
پس خواند پروردگارش را که همانا من مقهور شدم پس انتقام بکش از آنها براى من.
تفسير
خداوند متعال در اين سوره مبارکه خبر داده است از وقوع دو امر بزرگ يکى نزديک شدن قيامت بآمدن پيغمبر آخر الزّمان و ختم دائره رسالت و ديگر انشقاق و دو پاره شدن ماه بمعجز آن حضرت که دعوى تواتر اخبار و اجماع مسلمانان بر آن شده و اجمال قضيه که قدر مشترک بين روايات است
جلد 5 صفحه 99
آنست که کفّار قريش از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم تقاضا نمودند که ماه را براى آنها دو نيمه نمايد تا ايمان بياورند و حضرت قبول فرمود و در شب چهاردهم ماهى در حضور همه آنرا دو پاره فرمود بامر مبارک و همه مشاهده کردند در مکّه معظمه و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم از آنها شهادت گرفت و سجده شکر فرمود و ماه را بصورت اول عودت داد. و فرداى آنشب از مسافرين سؤال نمودند و آنها هم تصديق کردند که آنرا بين راه ديديم و با وجود اين گفتند محمّد پى در پى جادو ميکند يا سحرش قوى و مستحکم است يا دوام و استمرار دارد چون در بعضى از روايات ذکر شده که بقدر ما بين عصر تا شب بحال انشقاق باقى بود و آنها ميديدند و شبهاتى که در اين باب شده يا ناشى از قصور در اعتقاد بعموم قدرت الهى است که در علوم عقليّه اثبات شده و دلالت ادلّه شرعيّه بر آن واضح است يا از توهّم عدم تغيير در اوضاع افلاک است که بردّ شمس و تناثر نجوم و حدوث شفق و امثال اينها براى عظمت مقام يا مصيبت اولياء خدا در مواقع لازم و مناسب مسلّم و محسوس شده و والد ماجد ما در شفاء الصدور ضمن اثبات تأثير مصيبت امام مظلوم در آسمانها بما لا مزيد عليه آنرا ثابت فرموده است يا از استبعاد عدم رؤيت آن در غير عربستان و عدم نقل آن در صورت رؤيت است که جواب گفته‌اند در اين قبيل امور که عامّه از آن غفلت دارند خصوصا در وقتى که مردم نوعا خوابند و احتمال وجود موانعى در آفاق از ابر و غيره ميرود بکلّى بيوجه است و بنظر حقير اگر گفته شود انشقاق در قمر مرئى و موجود در باصره شده نه در قمر موجود در فلک تمام شبهات و استبعادات رفع ميشود و مانعى هم ندارد چون اعجاز نبى صلى اللّه عليه و آله و سلّم بآن ثابت و الزام متقاضى بآن حاصل خواهد شد و احتياجى بتصرّف در اوضاع علوى نخواهد داشت چنانچه گفته‌اند فرقى نيست در اثبات اعجاز پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم بتسبيح سنگ ريزه در دست مبارک بين گويا کردن آنها يا شنواندن تسبيح آنها را بقوم در هر حال اينقضيّه از مسلّمات تاريخى و دينى است اگر چه در تفسير آيه شريفه بعضى گفته‌اند مراد انشقاق قمر در قيامت است که براى تحقق وقوع از آن بماضى تعبير شده و اين معنى مخالف با ظاهر اين آيه و آيه بعد است چون ظاهر از آيه معجزه است که حمل بر سحر ميشود نه
جلد 5 صفحه 100
علامت قيامت چون آن وقت احتياجى بمعجزه نيست و آيه حمل بر سحر نميشود و اگر مراد از کلمه آيه معجزه ديگرى باشد ارتباط بين دو آيه از بين ميرود و سياق کلام مخالف با آنست در هر صورت تکذيب نمودند پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم را و پيروى کردند از هواى نفس خودشان غافل از آنکه هر امر بجاى خود ثابت و محفوظ و مستقرّ است تا به نتيجه دنيوى و پاداش اخروى خود برسد و در قضاياى امم سابقه که براى آنها در قرآن ذکر شده موجبات بازداشتن از کفر و اتّعاظ بعمل آمده و معارف حقّه بپايان رسيده ولى افسوس که بيم دادن بيم‌دهندگان براى آنها ثمرى نبخشيده بر سيه دل چه سود خواندن پند- نرود ميخ آهنين بر سنگ پس خدا به پيغمبر خود فرموده آنها را بحال خودشان واگذار تا روز که اسرافيل بنفخه دوم صور آنها را دعوت نمايد بامريکه در نظر آنها منکر و ناپسند است که اهوال قيامت و عذاب دوزخ باشد و با حال انکسار و ذلّت بطوريکه از ترس چشمهاشان بزير افکنده شده آنروز بيرون آيند از قبرها و مانند ملخ پراکنده در صحراى محشر گردند و مضطرب و پريشان باشند و با سرعت و شتاب در حرکت و گردن کشيده داعى حق را اجابت نمايند و با خود گويند چه روز سختى است امروز و پيش از اين کفّار مکّه که پيغمبر آخر الزّمان را تکذيب نموده مجنون و ساحر خواندند قوم نوح عليه السّلام هم آنحضرت را تکذيب نمودند و نسبت جنون باو دادند و ممنوع از دعوتش کردند و او نهصد و پنجاه سال بر آزار آنها صبر نمود تا از ايمان آنها مأيوس شد و ميخواستند او را سنگسار نمايند پس خواند پروردگار خود را براى آنکه انتقام او را از آنها بکشد و خدا کشيد چنانچه در آيات آتيه بيايد انشاء اللّه تعالى.