تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْکافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (83) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (84) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (85) وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (86) لا يَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (87)
وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (88) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (89) تَکادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (90) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (91) وَ ما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (92)
ترجمه
- آيا نديدى که ما فرستاديم شيطانها را بر کافران که بجنبانند آنها را جنباندنى
پس شتاب مکن براى آنها جز اين نيست که ميشماريم براى آنها
جلد 3 صفحه 492
شمردنى
روز که جمع کنيم پرهيزکاران را بسوى خداى بخشنده وارد شدگان
و برانيم گناهکاران را بسوى جهنّم تشنگان
مالک نميباشند شفاعت را مگر کسانيکه گرفتند نزد خداوند پيمانى
و گفتند گرفت خداوند فرزندى
بتحقيق آورديد چيز بسيار زشتى
نزديک شد آسمانها پاره پاره شود از آن و شکافته گردد زمين و فرو ريزند کوهها و منهدم شوند منهدم شدنى
براى آنکه خواندند براى خدا فرزند
و سزاوار نيست از براى خداى بخشنده آنکه بگيرد فرزندى.
تفسير
- وقتى که اهل شرک و خلاف منغمر در شهوات و لذّات جسمانى شدند و خداوند بآنها مهلت داد و از اين مهلت سوء استفاده کردند و بر طغيان و سرکشى خود افزودند خداوند مسلّط ميفرمايد بر آنها شياطين انسى و جنّى را که تحريک کنند و برانند آنها را بجانب مقاصدشان مانند حيوانيکه صاحبش بسيخ يا چوب آنرا براند چون لفظ از بر اين قبيل تحريک اطلاق ميشود اگر چه اصلا بمعناى جنباندن است خلاصه آنکه کاملا ملک طلق شيطان ميشوند و مهارشان بدست او ميآيد چنانچه قمّى ره قريب باين معانى را نقل نموده و بنابراين معناى فرستادن خداوند همان دادن تسلط است بشياطين در اثر معصيت بسوء اختيار بندگان و لذا خداوند متعال به پيغمبر خود ميفرمايد تعجيل در هلاک و عذاب آنها منماى ما براى فرا رسيدن موعد ايّام مهلت آنها شماره ميکنيم و ميدانيم از عدد انفاس آنها معدودى بيش باقى نمانده چنانچه در کافى و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد تعداد انفاس است نه ايّام چون احصاء ايّام کار خلق است و احصاء انفاس شأن خالق و در نهج البلاغه است که نفس مرد گام او است بسوى مرگ و نيز فرموده هر معدودى منقضى و هر متوقعى آينده است خلاصه آنکه در آتيه نزديکى از شرّ آنها راحت خواهى شد و خداوند محشور ميفرمايد اهل تقوى و پرهيزکارى را که محبوب حقّند و اعمالشان مرضى او است بسوى رحمت واسعه خود مانند قوميکه وارد شوند از راه دور بر پادشاهى که اميدوار نموده باشد ايشانرا بکرامت و انعام خود در حاليکه سوار باشند بر ناقه‌هاى نجيب بهشتى که ملائکه بامر خداوند بعد از بيرون آمدنشان از قبر براى استقبال و تشريفات ورودشان بمحشر حاضر نموده‌اند با ساز و برگ تمام از طلا و ديبا و حرير بهشتى مزيّن به درّ و ياقوت
جلد 3 صفحه 493
و زبر جد پس پرواز کنند بسوى محشر هر يکنفر پرهيزکار با سه هزار ملک در هر يک از جلو و يمين و يسار يکهزار ملک که با او باشند تا بدر بهشت برسند و از آنجا ببعد تشريفاتش مفصل‌تر است که در روايت کافى از امام باقر عليه السّلام و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام ذکر شده و حقير بملاحظه اختصار نقل ننمودم و در مقابل ايشان خداوند سوق ميدهد گناهکاران را بسوى جهنّم مانند حيوانات تشنه که در کنار آب ورود نمايند دسته جمع و پا برهنه و بعد معلوم شود که آب نيست و آتش است و بر عطش آنها افزوده گردد و در ذيل حديث قمّى ره علاوه شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود و اللّه اى على پرهيزکارانى که باين احترام وارد محشر ميشوند و خداوند در باره ايشان فرموده يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً شيعيان تواند و تو امام ايشانى چون در هر دو روايت راوى اصلى حديث امير المؤمنين عليه السّلام است که از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تفسير اين آيه را سؤال نموده و آنحضرت جواب فرموده بنحوى که اجمالا بيان شد و دارا و واجد و مالک نميشوند احدى از اهل محشر شفاعت را که از کسى بنمايند يا کسى در باره آنها بنمايد چون تلبّس بفعل يا بصدور فعل است از فاعل يا بوقوع آن بر مفعول و هيچ کس بهيچ عنوان قادر نيست متلبّس بشفاعت شود مگر داراى عهد ولايت امير المؤمنين و ائمه اطهار عليهم السلام باشد از جانب خدا چنانچه در کافى و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و در کافى و فقيه و تهذيب و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود کسيکه وصيّت کامل نکند در هنگام مرگش مروّت او ناقص است و بعد از سؤال از کيفيّت آن دعاء مفصّلى تعليم فرمود که در صافى و غيره مذکور است و از آن استفاده ميشود که مراد از عهد الهى که موجب تلبّس بشفاعت است در آخرت اعتراف بتمام عقائد حقّه است صريحا باصول و اجمالا بفروع در وقت ظهور امارات مرگ و از بعضى روايات استفاده ميشود محبوبيّت تجديد اين عهد در هر صبح و شام و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون قريش گفتند خداوند ملائکه را براى خود اولاد اناث قرار داده اين آيه در ردّ آنها نازل شد و بعضى ولدا بسکون لام که جمع ولد است قرائت نموده‌اند در هر حال پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مأمور شده که در جواب آنها بفرمايد مرتکب بهتان عظيم
جلد 3 صفحه 494
و قول منکر شنيع فظيعى شديد که نزديک شد آسمانها از اثر سوء آن شکافته و منشق و پاره پاره شود و نيز زمين منشقّ و متلاشى و متفرّق گردد و در اثر آن کوهها منهدم و ويران شود چون اگر اين اوضاع در عالم براى امرى روى دهد چيزى سزاوارتر از اين بهتان بزرگ نيست و کلمه هدّا يا مفعول مطلق است براى فعل مقدّر که تهدّ باشد يا مفعول له است براى تخرّ يعنى تخرّ الجبال و تهدّ هدّا يا تخرّ الجبال للهدّ و همه اين انقلابات براى آنستکه قرار داد فرقى از قبيل يهود و نصارى و قريش که قبلا ذکر شد براى خداوند اولاد و سزاوار نيست براى خدا که کسى را اولاد خود قرار دهد و هر چه براى خدا سزاوار نباشد صدورش از حقّ محال است چون خداوند مثل و مانند و شبيه و عديل و نظير ندارد و محتاج نيست و از هر عيب و نقصى منزّه و مبرّى است ..