تفسیر المیزان

«ترجمه آیات» وضع اين قرآن وضعى نيست که بتوان آن را به غير خدا نسبت داد، هرگز، که اين قرآن مصدق کتب آسمانى قبل از خود و جدا سازنده مطالب فشرده کتب آسمانى است ، هيچ ترديدى نيست که از ناحيه خداى ربّالعالمين است (۳۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۹ ليکن مى گويند: محمد (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) قرآن را خود پرداخته و به خدا افتراء بسته ، بگو اگر راست ميگوئيد که اين قرآن ساخته و پرداخته بشر است شما نيز مثل آن را بياوريد، و تا مى توانيد ديگران را نيز به کمک بگيريد (۳۸) پس علت ايمان نياوردنشان اين نيست که تشخيص داده باشند از ناحيه غير خداست ، بلکه اين است که به معارف آن احاطه ندارند، و هنوز به تاءويل آن برنخورده اند، امتهاى قبل از ايشان نيز به همين جهت تکذيب مى کردند، پس نيک بنگر که سرانجام ستمکاران چگونه بود(۳۹) بعضى از مشرکين کسانى هستند که به اين قرآن ايمان مى آورند، و بعضى کسانيند که ايمان نمى آورند، و پروردگار تو مفسدان را بهتر از هر کسى ميشناسد (۴۰) و اگر تو را تکذيب مى کنند بگو عمل من از آن من ، و عمل شما از آن شما (نبايد اين دو عمل با هم خلط گردد) شما از عمل من بيزار و من از عمل شما بيزارم (۴۱) بعضى از آنان به تو گوش مى دهند، ولى مگر تو مى توانى حق را به گوش ‍ کسانى که گوش دلشان بسته است و با اينکه تعقل نميکنند بشنوانى (۴۲) و بعضى ديگرشان کسانياند که به تو نگاه مى کنند، پس آيا مگر تو مى توانى کسانى را که کوردلند و در عين حال راه حق را نمى بينند هدايت کنى ؟(۴۳) خدا به مردم به اندازه سر سوزنى ظلم نميکند و ليکن اين خود مردمند که به خويشتن ستم مى کنند (۴۴) و روزى که محشورشان کند گوئى جز ساعتى از روز نخوابيده بودند (فاصله بين مرگ و قيامت آنقدر در نظرشان کوتاه مى آيد که ) يکديگر را به خوبى ميشناسند، آن روز کسانى که ديدار خدا را تکذيب کرده بودند محققا زيانکار شده راه به جائى نميبرند(۴۵) «بیان آیات» در اين آيات به مطالب اول سوره برگشته ، که قرآن را معرفى مى کرد و ميفرمود: قرآن کتابى است نازل از ناحيه خداى تعالى و هيچ شکى در آن نيست ، و نيز در اين آيات دليل اين معنا را تلقين مى کند، و اين آيات به آيات قبل که ميفرمود: «قل هل من شرکائکم من يهدى الى الحق قل اللّه يهدى للحق...» اتصال دارد، و ما در آنجا گفتيم که يکى از مراحل هدايت خداى تعالى به سوى حق همين است که مردم را از طريق وحى به انبيايش و نازل کردن کتابهائى بر آنان ، خلق را به سوى دين حق آن دينى که خودش براى خلقش می پسندد هدايت فرمايد. مانند کتابهائى که بر نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمد (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نازل فرموده ، و اين آيات آن کتابها را يادآور شده ، اقامه حجت مى کند بر اينکه قرآن يکى از آن کتابها است که به سوى حق هدايت مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۰ و به همين جهت با يادآورى قرآن اشارهاى هم به آن کتابها نموده فرموده: «ولکن تصديق الذى بين يديه و تفصيل الکتاب لا ريب فيه من رب العالمين» و در آخر آيات به ذکر مساءله حشر، که يکى از مقاصد اين سوره است و قبلا نيز سخن از آن رفته بود برگشت شده. «وَ مَا کانَ هَذَا الْقُرْءَانُ أَن يُفْترَى مِن دُونِ اللَّهِ ...»: نفى شأنيت مفترى بودن، از قرآن کريم در جمله: «و ما کان هذا القرآن ان يفترى...» در سابق اشاره کرديم که اگر در نفى صفتى و يا معنائى تعبير شود به نفى کون و نبود وجود آن ، از اين تعبير فهميده مى شود که آن صفت استعداد و شاءنيت تحقق و وجود ندارد، و اين قسم نفى کردن بليغ ‌تر از نفى خود آن صفت است. بنابراين، فرق است بين اينکه بگوئيم: «ما کان زيد ليقوم - زيد چنين نبود که بايستد»، و بين اينکه بگوئيم: «زيد لم يقم - زيد نايستاد»، و يا بگوئيم: «ما قام زيد - زيد نايستاد». تعبير اول ميفهماند زيد استعداد ايستادن ندارد، و شاءن او چنين شاءنى نيست ، به خلاف تعبير دوم که تنها نفى قيام را ميرساند و ميفهماند او نايستاده ، و در قرآن کريم نمونه هاى بسيارى از تعبير اول وجود دارد، مثل آيات زير: «فما کانوا ليومنوا بما کذبوا به من قبل»، «ما کنت تدرى ما الکتاب و لا الايمان و ما کان اللّه ليظلمهم». پس اينکه در آيه مورد بحث فرمود: «و ما کان هذا القرآن ان يفترى من دون اللّه» خواسته است شاءنيت افتراء را از قرآن کريم نفى نموده، همانطور که ديگران نيز گفته اند خواسته است بفرمايد: قرآن چيزى نيست که بتوان به آن افتراء بست و گفت که اين کتاب از ناحيه خدا نبوده و به افتراء به خدا نسبت داده شده. و اين تعبير بليغ ‌تر از آن است که نفى فعليت نموده بفرمايد: «اين قرآن به ناحق به خدا نسبت داده نشده»، و حاصل معناى آيه اين است که شاءن قرآن چنين نيست ، و در اين صلاحيت نيست که ساخته و پرداخته غير خدا باشد، و به افتراء به خدا نسبت داده شود. مراد از: «الذى بين يديه» و معناى: «تفصيل الکتاب» و اشاره به وحدت همه اديانو اينکه اختلاف اديان در اجمال و تفصيل است «و لکن تصديق الذى بين يديه » - يعنى قرآن تصديق آن کتابهايى است که فعلا موجود است ، و از ناحيه خدا نازل شده ، و آن عبارت است از تورات و انجيل ، همچنانکه همين قرآن از مسيح (عليه السلام) حکايت کرده که آن جناب نيز درباره کتاب آسمانى قبل از ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۱ انجيلش به بنى اسرائيل گفت: «يا بنى اسرائيل انى رسول اللّه اليکم مصدقا لما بين يدى من التورية». و اگر به جاى اينکه بفرمايد: «تصديق الذى نزل من قبل - تصديق آن کتابى که قبلا نازل شده» فرمود: «تصديق الذى بين يديه» بدين جهت بوده که قبل از آن جناب غير از تورات و انجيل کتابهاى ديگر آسمانى نيز بوده، مانند کتاب نوح ، و کتاب ابراهيم (عليه السلام). و بنابراين ، اگر تقدم همه اين چهار کتاب را در نظر بگيريم آن کتابى که از نظر زمان نزديکتر به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) بوده يعنى تورات و انجيل مى توانسته موصوف شود به اين صفت که «بين يدى: پيش روى» آن جناب قرار دارند. بعضى از مفسرين گفته اند: منظور از جمله «ما بين يديه» حوادثى است که بعدا پيش مى آيد، نظير مساءله بعث و نشور و حساب و جزاء. ولى اين تفسير درست و قابل اعتناء نيست. «و تفصيل الکتاب » - اين جمله عطف است بر جمله «تصديق الذى»، و منظور از کلمه «کتاب» به دلالت سياق ، جنس کتابهاى آسمانى و نازل از ناحيه خداى سبحان بر انبياى گرامش است. و منظور از کلمه «تفصيل» ايجاد فاصله بين اجزاء درهم آن است ، و منظور از درهم بودن اجزاء اين است که معارف آن در يکديگر پيچيده و به يکديگر مرتبط است ، و خداى تعالى با ايضاح و شرح ، اين اجزاء را از يکديگر جدا ساخته. اين جمله دلالت دارد بر اينکه دين الهى که بر انبيايش نازل شده همه يک دين است ، و اختلافى در اديان الهى نيست جز اختلاف در اجمال و تفصيل ، و قرآن کريم تفصيل دهنده مطالبى است که در کتابهاى ديگر آسمانى بطور اجمال آمده بود. دليل ديگر بر اينکه دين الهى يکى است آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «ان الدين عند اللّه الاسلام». و نيز دليل ديگر اينکه قرآن کريم تفصيل مجملات کتابهاى آسمانى سابق است آيه زير است که مى فرمايد: «و انزلنا اليک الکتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الکتاب و مهيمنا عليه» و جمله «لا ريب فيه من رب العالمين» به منزله تعليل براى جمله اول است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۲ «أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسورَةٍ مِّثْلِهِ ...»: کلمه «ام» دو قسم است: يکى متصله مثل اينکه بگوئيم: «أهذا زيد ام عمرو - آيا اين شخص زيد است و يا عمرو». قسم دوم منقطعه که به معناى «بلکه» است ، و در آيه مورد بحث به معناى دوم آمده مى فرمايد: «بلکه مى گويند او خودش قرآن را ساخته و پرداخته و به خدا افتراء بسته». و ضمير «ها» در کلمه «افتريه» و کلمه «مثله» به قرآن بر مى گردد. و اينکه فرموده: «بگو اگر چنين است سوره اى مثل قرآن بياوريد» خود شاهد براين است که کلمه «قرآن» همانطور که بر همه اين کتاب آسمانى اطلاق مى شود بر سوره اى از آن نيز اطلاق مى شود، هم کثير آن قرآن است و هم قليلش. و معناى آيه اين است : به کسانى که مى گويند «افتريه» بگو: اگر شما در اين ادعايتان صادقيد يک سوره به مثل اين قرآن که به قول شما افتراء شده بياوريد، حتى اگر نتوانستيد خود به تنهائى اين کار را انجام دهيد، مى توانيد از تمامى خلائق تا آنجا که دسترسى داريد کمک بگيريد، چون اگر اين قرآن کلامى باشد مفترى ، قهرا کلامى از کلامهاى بشرى خواهد بود و بايد بشر بتواند مثل آن را بياورد. تحدى قرآن کريم به اين که سوره اى مانند قرآن بياوريد و خواننده محترم توجه دارد که اين آيه شريفه تحدى روشنى است ، آن هم تحدى به آوردن يک سوره هر قدر هم که کوچک باشد، چون کلمه «سوره» هم به سوره طويل اطلاق مى شود، و هم به سوره قصير و کوتاه. و از اينجا روشن مى شود که اولا تحدياى که در اين آيه شده تحدى به سوره معينى نيست ، چون منظور مشرکين از اينکه گفتند: «آن را به خدا افترا بسته» جاى معينى از قرآن نبوده ، بلکه منظورشان همه قرآن بوده ، و قرآن کريم آنان را تکليف کرده به اينکه يک سوره بياورند که مثل همين قرآنى باشد که مى گويند به خدا افتراء بسته شده ، و معلوم است که منظور آنان اين است که همه قرآن به خدا افتراء بسته شده ، نه بعض ‍ معينى از آن. پس نبايد به گفته بعضى از مفسرين گوش داد که گفته اند: نکره آوردن - يعنى بدون الف و لام آوردن کلمه - «سوره» به منظور تعظيم و يا تنويع بوده و منظور اين است که کفار سوره اى بياورند که شبيه باشد به سوره اى از سوره هائى که در آن داستان انبياء و اخبار تهديدآميز دنيائى و آخرتى آمده ، نه سوره اى که مشتمل بر امر و نهى باشد، زيرا کسى که افتراء مى بندد خبرى را به دروغ به خداى تعالى نسبت مى دهد، و امر و نهى که خود از مقوله انشاء است افتراء بستنى نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۳ و همچنين گفتار آن مفسر ديگر که گفته : منظور از اين کلمه سوره اى طولانى نظير اين سوره يعنى سوره يونس است ، سورهاى که مانند اين سوره مشتمل باشد بر اصول معارف دين و وعدهها و تهديدها. وجه نادرستى اين نظريه ها اين است که قرآن کريم همه آياتش منسوب به خداى سبحان است ، چه آن آياتى که از داستانى خبر مى دهد و يا آياتى که امر و نهى دارد، و چه سوره اى که نظير سوره يونس باشد و چه غير آن حتى يک آيه از قرآن نيز کلام خدا و منسوب به خدا است ، و افتراء هم اختصاصى به خبر ندارد همانطور که مى توان خبرى را به دروغ به کسى افتراء بست انشاء را هم مى توان افتراء بست ، و همانطور که نسبت افتراء دادن آن آيات تکذيب کلام خداى تعالى است ، نسبت افتراء دادن اين آيات نيز تکذيب است و همانطور که چنين نسبتى در مورد اينگونه آيات خدا تکذيب است ، در مورد غير اينها يعنى آياتى که در آن امر و نهى آمده و يا آيات سوره اى کوچک است نيز تکذيب کلام خداى تعالى است. و ثانيا معلوم شد که آيه شريفه مورد بحث تنها به بلاغت و فصاحت قرآن تحدى نکرده ، بلکه سياق اين آيه و هر آيه اى ديگر که در مورد تحدى وارد شده شاهد بر اين است که تحدى به همه خصوصيات قرآن و آن صفات کمال و فضيلتى است که قرآن دارد، و امتيازات قرآن در دو خصوصيت فصاحت و بلاغت خلاصه نمى شود. قرآن مشتمل است بر مخ معارف الهى ، و جوامع شرايع ، چه در باب عبادات ، چه قوانين مدنى، چه سياسى ، چه اقتصادى ، چه قضائى ، چه اخلاق کريمه و آداب نيکو، چه قصص درست انبياء و امتهاى گذشته ، و ملاحم (پيشگوييهاى غيبى )، و چه در باب اوصاف ملائکه و جن و آسمان و زمين ، چه در باب حکمت و موعظت و وعده و تهديد، و چه در باب اخبار مربوط به آغاز و انجام خلقت. و نيز قرآن مشتمل است بر قوت حجت و عظمت بيان و نور و هدايت ، آنهم بدون اينکه در تمامى اين بابهاى مختلف يک سخنش مخالف با سخن ديگرش باشد، و اضافه کن بر همه اين امتيازات و خصائص اين خصوصيت را که سخن قرآن در بلاغت و فصاحت در افقى قرار دارد که دست بشر از رسيدن به آن کوتاه است. آرى، دانش پژوهان از صدر اول تا به امروز در مساءله اعجاز قرآن اکتفا کرده اند به بلاغت و فصاحت آن، و در اين باره کتابها نوشته و رساله ها تاليف کرده اند، و همين باعث شده که از تدبر در حقايق قرآن و تعمق در معارف آن باز مانده چنين بپندارند که معانى قرآن مانند ساير ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۴ معانى امورى است پيش پا افتاده که در آن يک صحرانشين و يک شهرنشين ، يک عامى و يک خاصى ، يک جاهل و يک عالم با هم برابرند، و فضيلت و برترى قرآن از ساير کتابها هر چه هست در نظم الفاظ آن است ، و ماوراى آن هيچ ارزشى ندارد. و غفلت کرده اند از اينکه خود خداى تعالى وقتى قرآن را توصيف مى کند از فصاحت و بلاغت آن نميگويد، بلکه آن چيزى که دخيل در تحديش ميداند اين است که قرآن نور است ، رحمت است، هدايت است ، حکمت است ، موعظت است ، و برهان و تبيان هر چيز است و تفصيل الکتاب است ، و شفاء مؤمنين و قول فصل است ، و هزل نيست و اينکه قرآن مواقع نجوم است ، و هيچ اختلافى در آن نيست. و مساءله بلاغت را بطور صريح و بعينه ذکر نفرموده. از سوى ديگر در همه تحديهايش بطور مطلق تحدى کرده و فرموده : اگر شک داريد که اين قرآن از ناحيه خداى تعالى است سوره اى مثل آن بياوريد، و نفرموده از چه جهت مثل آن باشد، نه مقيد به فصاحت کرده و نه به بلاغت. و ما بحثى مفصل پيرامون اعجاز قرآن در تفسير آيه شريفه: «و ان کنتم فى ريب مما نزلنا على عبدنا فاتوا بسورة من مثله»، در جلد اول اين تفسير ايراد کرديم. «بَلْ کَذَّبُوا بِمَا لَمْ يحِيطوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتهِمْ تَأْوِيلُهُ ...»: اين آيه شريفه علت حقيقى ايمان نياوردن آنان و نيز علت اين تهمتشان را که گفتند «قرآن کلام خدا نيست، و آورنده اش به دروغ آن را به خدا نسبت ميدهد» بيان مى دارد و مى فرمايد: علت حقيقى آن اين است که از قرآن کريم چيزهائى را تکذيب کردند که به آگاهى از آن احاطه اى ندارند، و يا اين است که قرآنى را تکذيب کردند که به آگاهى از آن احاطه اى ندارند، چون در قرآن کريم معارفى حقيقى از قبيل علوم واقعى وجود دارد، علومى که آگاهى و فهم آنان گنجايش آن علوم را ندارد، تاءويل و شرح آن معارف هم هنوز به گوششان نخورده . واضح تر بگويم : هنوز تاءويل آنچه که تکذيبش کردند به آنان نرسيده ، تا ناگزير از تصديق آن شوند. نکته ای پیرامون تأويل معارف و احکام قرآن اين آن معنائى است که سياق ، آن را اقتضاء دارد. پس ، جمله: «و لما ياتهم تاويله» اشاره به روز قيامت دارد، و ميفهماند آن روز که روز کشف حقايق از يک سو و باز شدن فهم بشر از سوى ديگر است همه اين کفار تاءويل حقايق و واقعيت معارف قرآن را ميفهمند، همچنانکه آيه زير نيز اين معنا را تاييد نموده ، مى ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۵ فرمايد: «هل ينظرون الا تاويله يوم ياتى تاويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق فهل لنا من شفعاء فيشفعوا لنا او نرد فنعمل غير الذى کنا نعمل». و اين مؤيد گفتارى است که ما در تفسير آيه: «ابتغاء الفتنة و ابتغاء تاويله و ما يعلم تاويله الا اللّه» در جلد سوم اين کتاب آورديم ، و گفتيم : منظور از تاءويل در عرف قرآن آن حقيقتى است که امرى از امور و معنائى از معانى از قبيل احکام ، يا معارف و يا قصص و يا غير اينها به آن حقيقت تکيه دارد، حقايق واقعياى که خود از مقوله معناى الفاظ نيست . و نيز گفتيم که تمامى قرآن و معارف و احکام و اخبارى که در قرآن هست و غير اينها هر چه که در قرآن کريم آمده براى خود تاءويلى دارد. و مؤيد ديگر اين معنا جمله بعد از جمله مورد بحث است که مى فرمايد: «کذلک کذب الذين من قبلهم» چون که جهل مشرکين مکه به قرآن را تشبيه کرده به جهل مشرکين در امتهاى قبل ، که آنها نيز دعوت انبياى خود را تکذيب کردند، به خاطر اينکه احاطه علمى به تاءويل دستورات آنان نداشتند. پس معلوم مى شود آنچه ساير انبياء هم آورده بودند تاءويل داشته ، چه معارفى که آوردند و چه احکامشان ، همچنانکه معارف قرآن و احکام آن نيز تاءويل دارد، بدون اينکه اين تاءويل از قبيل مفاهيم و معانى الفاظ باشد و آنها که تاءويل را از مقوله معانى الفاظ پنداشته اند پندارشان صرف توهّم است. پس حاصل معناى آيه اين شد که اين مشرکين که به قرآن نسبت مى دهند که ساخته و پرداخته غير خدا است، و به ناحق به خدا نسبت داده شده ، اين افتراى مشرکين مثل افتراى مشرکين و کفار از امتهاى سابق است که در معارف و احکامى که دعوتهاى دينى متضمن آن بود به امورى برخوردند که احاطه علمى به آن نداشتند، تا يقين به آن پيدا نموده تصديقش کنند، و همين جهلشان وادارشان کرد به اينکه آن امور را تکذيب کنند، و چون فرا رسد آن روزى که در آن روز تاءويل آن امور رخ مينمايانند و حقيقت آنها روشن مى گردد، آن وقت ناگزير مى شوند به ايقان و تصديق به آن امور و آن روز روز قيامت است که پردههاى جهل از روى حقايق کنار ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۶ ميرود و حقايق به واقعيت خود رخ مى نمايانند. و اينها که در اين امت دعوت اسلام را تکذيب کردند، و مرتکب ظلم شدند وضعشان وضع همان افراد از امتهاى گذشته است، «فانظر کيف کان عاقبة الظالمين» ببين عاقبت آن ستمکاران چه شد؟ تا حدس بزنى عاقبت اين ستمکاران چه خواهد بود. اين آن معنائى است که بعد از بحث دقيق پيرامون معناى آيه به دست مى آيد، ولى مفسرين در معناى آن ، سخنان مختلفى دارند که اساس ‍ همه آنها اشتباهى است که در معناى گرفتار آن شده اند، و چون فائدهاى در نقل و بحث پيرامون آنها نيست و نيز چون قبلا اقوال آنان درباره معناى تاءويل را بطور استقصاء نقل کرديم، از تعرض به آن اقوال ميگذريم. تقسيم امت اسلام به دو گروه: ايمان آورندگان و ايمان نياورندگان فسادگر «وَ مِنهُم مَّن يُؤْمِنُ بِهِ وَ مِنهُم مَّن لا يُؤْمِنُ بِهِ وَ رَبُّک أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ»: در اين آيه شريفه امت اسلام را به دو قسم تقسيم کرده ، يکى آنهائى که به قرآن ايمان مى آورند، و ديگرى آنهائى که ايمان نمى آورند. آنگاه از آن دسته که ايمان نمى آورند بطور کنايه تعبير کرده به مفسدين ، در نتيجه از اين تعبير اين معنا به دست مى آيد کسانى که تکذيب مى کنند آنچه را که در قرآن است بدين جهت تکذيب مى کنند که مفسد هستند. بنابراين ، آيه شريفه در صدد بيان حال اين امت است ، که بعضى از آنان ايمان مى آورند و بعضى کفر ميورزند، و اينکه کفر آنانکه کفر ميورزند ناشى از رذيله افساد است. و اما اينکه بعضى از مفسرين در تفسير اين آيه گفته اند منظور اين است که: «امت تو مانند ستمکاران از امتهاى گذشته نيستند، که به جز عده قليلى پيامبران خود را تکذيب کردند و به عذاب انقراض مبتلا شدند، بلکه امت تو بعد از تو دو طائفه خواهند شد، يک طائفه زود به قرآن ايمان خواهند آورد»، و طائفه اى ديگر تا ابد ايمان نخواهند آورد، معنائى است که به هيچ وجه از آيه استفاده نمى شود. «وَ إِن کَذَّبُوک فَقُل لى عَمَلى وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ ...»: در اين آيه شريفه به رسول گرامى خود تلقين مى کند که اگر تکذيب کردند از آنان بيزارى بجويد، و اين خود يکى از مراتب انتصار و تاييد حق است از ناحيه کسى که براى احياى حق قيام نموده. بنابراين، طريقه احياى حق اين شد که داعى به سوى حق مردم را بر قبول آن وادار کند، اگر قبول کردند که هيچ ، و اگر قبول نکردند از آنان بيزارى بجويد تا آنان وى را وادار به قبول باطل خود نسازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۷ و جمله: «انتم بريون مما اعمل و انا برى مما تعملون»، تفسير جمله «لى عملى و لکم عملکم» است. «وَ مِنهُم مَّن يَستَمِعُونَ إِلَيْک أَ فَأَنت تُسمِعُ الصمَّ وَ لَوْ کانُوا لا يَعْقِلُونَ»: استفهام در اين آيه استفهام انکارى است، يعنى آيا تو اى پيامبر مى توانى سخن حق را به کسى که کر است بشنوانى؟ و جمله «و لو کانوا لا يعقلون» قرينه است بر اينکه منظور از کرى حالتى در مقابل تعقل آن معنائى است که کلام بر آن دلالت دارد، و چون تعقل را شنوائى قلب مينامند بنابراين کسى که اين تعقل را ندارد کر مى گويند. و معناى آيه اين است : بعضى از اين مردم سخن تو را گوش مى دهند و ميشنوند در حالى که کرند، يعنى گوش دلهايشان نميشنود، و تو قادر نيستى سخنت را به مردمى که گوش دل ندارند بشنوانى. «وَ مِنهُم مَّن يَنظرُ إِلَيْک أَ فَأَنت تهْدِى الْعُمْىَ وَ لَوْ کانُوا لا يُبْصِرُونَ»: سخن در اين آيه نظير آيه قبل است ، مى فرمايد: و بعضى از آنان به تو نگاه ميکنند ولى تو را بدان گونه که فرستاده اى از ناحيه خداى تعالى هستى نمى بينند، و آيا تو مى توانى کور را هدايت کنى ؟ هر چند که چشم دلشان از ديدن حقايق کور باشد؟ «إِنَّ اللَّهَ لا يَظلِمُ النَّاس شيْئاً وَ لَکِنَّ النَّاس أَنفُسهُمْ يَظلِمُونَ»: اين آيه اشاره دارد به اينکه اين طائفه که از شنيدن و ديدن محرومند به خاطر اين است که دچار کرى و کورى دلند و اين کرى و کوريشان مستند به خودشان است ، چون از آثار ظلمى است که خودشان به خود کردند و خداى تعالى با سلب گوش و چشم از آنان ظلمى به آنان نکرده ، چون هر وضعى که به خود گرفتند از ناحيه خودشان بوده. مراد از اينکه در روز حشر، برانگيخته شدگان مى پندارند جز يک ساعت درنگ نکرده اند «وَ يَوْمَ يحْشرُهُمْ کَأَن لَّمْ يَلْبَثُوا إِلا ساعَةً مِّنَ النهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنهُمْ ...»: از ظاهر آيه بر مى آيد که کلمه «يوم» ظرف باشد براى جمله «قد خسر...» و جمله «کان لم يلبثوا الا ساعة...» حال باشد از ضمير جمع در جمله «يحشرهم» و جمله «يتعارفون بينهم» حال دومى است که بيانگر حال اول است. و معناى آيه اين است : آنها که لقاء اللّه در روز قيامت را تکذيب کردند، روزى که در آن روز زندگى دنيا در نظرشان اندک و ناچيز مينمايد همه زندگى دنيا را يک ساعت از يک روز ميشمارند، و در عين حال يکديگر را ميشناسند بدون اينکه فراموش کرده باشند. بعضى از مفسرين گفته اند: جمله «کان لم يلبثوا» صفت است براى کلمه «يوم» و معناى آيه اين است: «روزى که به نظرشان مى رسد فاصله بين دنيا و آخرت بيش از ساعتى ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۸ طول نکشيد آنان را محشور مى کنيم». و يا صفت است براى مصدرى که از جمله «يحشرهم» مستفاد مى شود، که همان حشر باشد. (در نتيجه معناى آيه اين است که: روز قيامت آنان را محشور مى کنيم حشرى که به نظرشان ميرسد بيش از ساعتى از روز طول نکشيده ). بعضى ديگر گفته اند: جمله «يتعارفون بينهم» صفت است براى کلمه «ساعة». (و معناى آيه اين است که: آنان را محشور مى کنيم، روزى که به نظرشان مى رسد بيش از يک ساعت از ساعتهاى متداول در بين آنان طول نکشيد). ولى اين دو نظريه از احتمالهاى دورى است که لفظ آيه هيچ مساعدتى با آن ندارد. و به هر حال ، در اين آيه به داستان لقاء اللّه که در اول سوره آمده بود رجوع شده ، و نيز به مساءله آمدن تاءويل دين و معارف آن انعطافى دارد. پس گويا فرموده : اين کفار هر چند که هنوز تاءويل قرآن و دين بر ايشان نيامده مع ذلک نبايد مغرور به مظاهر اين زندگى مادى دنيايى بشوند و مدت آن را بسيار بپندارند، و روز فرا رسيدن مرگ را روزى بسيار دور خيال کنند، براى اينکه به زودى نزد خداوند متعال محشور مى شوند و آن وقت به عيان مشاهده مى کنند که زندگى دنيا جز متاعى اندک نبود، و ماندنشان در دنيا نيز جز ساعتى کوتاه نبوده ، از همان روزهاى متعارف در بين خودشان. پس ، در آن روز خسران و بدبختيشان که در اثر تکذيب لقاء اللّه گريبانشان را گرفته بود برايشان هويدا و محسوس مى شود، چون در آن روز تاءويل دين مى آيد، و حقيقت امر مکشوف مى گردد و نور توحيد آنطور که هست ظهور ميکند و همه به وضوح ميفهمند و ميبينند که ملک تنها از خداى واحد قهّار جلّ شاءنه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۹۹ آيات ۴۶ - ۵۶ سوره يونس وَ إِمَّا نُرِيَنَّک بَعْض الَّذِى نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّک فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثمَّ اللَّهُ شهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ(۴۶) وَ لِکلِّ أُمَّةٍ رَّسولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسولُهُمْ قُضىَ بَيْنَهُم بِالْقِسطِ وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ(۴۷) وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۴۸) قُل لا أَمْلِک لِنَفْسى ضرًّا وَ لا نَفْعاً إِلا مَا شاءَ اللَّهُ لِکلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَستَئْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَستَقْدِمُونَ(۴۹) قُلْ أَ رَءَيْتُمْ إِنْ أَتَاکُمْ عَذَابُهُ بَيَاتاً أَوْ نهَاراً مَّا ذَا يَستَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ(۵۰) أَ ثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ ءَامَنتُم بِهِ ءَالْئََنَ وَ قَدْ کُنتُم بِهِ تَستَعْجِلُونَ(۵۱) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظلَمُوا ذُوقُوا عَذَاب الخُْلْدِ هَلْ تجْزَوْنَ إِلا بِمَا کُنتُمْ تَکْسِبُونَ(۵۲) وَ يَستَنبِئُونَک أَ حَقُّ هُوَ قُلْ إِى وَ رَبى إِنَّهُ لَحَقُّ وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ(۵۳) وَ لَوْ أَنَّ لِکلِّ نَفْسٍ ظلَمَت مَا فى الاَرْضِ لافْتَدَت بِهِ وَ أَسرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَاب وَ قُضىَ بَيْنَهُم بِالْقِسطِ وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ(۵۴) أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ لَکِنَّ أَکْثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۵۵) هُوَ يُحْىِ وَ يُمِيت وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۵۶) «ترجمه آیات» و چه اينکه (تا تو در حياتى ) بعضى از آن عذابها که به مشرکين وعده داده ايم در پيش چشمت به ايشان بچشانيم ، و چه اينکه قبل از فرستادن آن عذاب تو را بميرانيم و قبض روح کنيم ،به هر حال بازگشت ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۰ اين مشرکين به سوى ما است ، آنگاه خدا بر آنچه فعلا مى کنند گواه خواهد بود (۴۶) و (اين بگومگوها تازگى ندارد) براى هر امتى رسولى است همين که رسولشان بيامد و رسالت خود را ابلاغ نمود، امت درباره او دو دسته شدند، آن وقت خدا در بينشان به حق و عدالت قضاوت نمود، و در آخرت نيز ستم نخواهند شد(۴۷) ميگويند: اگر شما راست ميگوييد اين وعده آخرت کى انجام مى شود(۴۸) تو در پاسخشان بگو (اختيار انجام آن به دست من نيست ) من براى خودم مالک نفع و ضررى نيستم ، مگر آنچه خدا بخواهد تا چه رسد به نفع و ضرر ديگران ، براى هر امتى عمر معينى است ، همينکه آن عمر و آن اجل سرآمد ديگر نمى توانند تاءخيرش اندازند، و نه سر رسيدش را جلو اندازند (۴۹) بگو به من خبر دهيد که اگر شب که در خوابيد يا روز که به کسب و کاريد عذاب خدا رسد (چه راه مفرى داريد) چرا گناهکاران (به جاى توبه ) عذاب را به تعجيل ميطلبند(۵۰) و آيا بعد از آنکه واقع شد، شما که از در استهزاء عمرى درباره آن عجله ميکرديد به آن ايمان مى آوريد؟ و آيا آن لحظه وقت ايمان آوردن است ؟ (۵۱) (نه ، هرگز) در آن هنگام به کسانى که ستم کرده اند گفته مى شود بچشيد عذاب هميشگى را، و مگر اين کيفرى که مى بينيد جز به خاطر اعمالى است که کرده ايد (۵۲) از تو خبر ميگيرند که اين وعده عذابى که خدا داده حق است ؟ بگو: آرى به پروردگارم سوگند که حق است ، و شما به هيچ وجه نمى توانيد خدا را از فرستادن آن جلوگيرى کنيد (۵۳) همه آن انسانها که ستم مى کنند وضعشان چنين است که اگر فرضا تمامى اموال موجود در زمين مال آنان باشد، حاضرند همه را بدهند، و عذاب را نچشند، و چون عذاب را ببينند پشيمانى خود را پنهان ميسازند، ولى بدانند که آن روز در بينشان به عدالت داورى مى شود، و ستم نخواهند شد (۵۴) آگاه باشند که ملک آسمانها و زمين (از ايشان نيست تا آن را فديه دهند بلکه ) از آن خدا است ، و آگاه باشند که وعده خدا حق است ، و ليکن اکثرشان نميدانند (۵۵) او است که زنده مى کند و ميميراند و همه به سوى او بازگشت مى کنيد (۵۶) رده:تفسیر المیزان