المیزان جلد۱۰ بخش۱۱
پس ، از ميان احکام و سنتها آن حکم و سنتى براى بشر متعين شده که هستى عام عالمى به آن دعوت مى کند، عالمى که بشر جزئى حقير و ناچيز از آن است ، و جزئى است که بر خلاف ساير اجزاء مجهز به جهازى است که او را به مرحله کمال وجودش سوق مى دهد. و بنابراين ، هستى عام عالمى که اجزاء آن مرتبط و چون زنجير بهم پيوسته است ، و محل اراده خداى تعالى است ، همو حامل شريعت فطرت انسانى و داعى به سوى دين حنيف الهى است.
پس دين حق عبارت است از «حکم خداى سبحان که غير از حکم او حکمى نيست» و همين حکم است که منطبق بر خلقت الهى است ، و ماوراى حکم او هر حکمى باشد باطل است، چون آدمى را جز به سوى شقاوت و هلاکت نميکشاند، و جز به سوى عذاب سعير هدايت نميکند.
از همين جا است که آن دو اشکال قبلى حل و گشوده مى شود، اشکال اول اين بود که چرا تقسيم رزق حلال و حرام را منحصر به دو قسم کرد، يکى «حلال و حرام به اذن خدا» و ديگرى «حلال و حرام بدون اذن او»، با اينکه ممکن است بشر احکامى را به مقتضاى مصلحتى که يا قطعى است و يا خيالى ، و يا صرف هواى نفس است براى خود تشريع کند واصلا به خدا نسبت ندهد، نه به حق و نه به افتراء؟
و اشکال دوم اين بود که از اين انحصار به دست مى آيد که حکم مختص به خداى تعالى است ، در حالى که مى بينيم بسيارى از سنتها در بين جوامع بشرى دائر است و عادت قومى و عوامل ديگر منشا تشريع آن بوده است.
وجه اينکه گفتيم با بيان گذشته ما هر دو اشکال حل مى شود اين است که وقتى ثابت شد که حکم مختص به خداى سبحان است قهرا تمامى احکام و قوانينى که داير بين مردم است يا در حقيقت حکم خداى تعالى و ماخوذ از ناحيه او به وسيله وحى و يا رسالت است ، و يا حکمى است که به خدا افتراء بستهاند، و شق سوم ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۶
علاوه بر اين مشرکين احکامى را که بدعت نهاده و در بين خود باب کرده بودند به خداى سبحان نسبت مى دادند و مى گفتند اين احکام احکام خدا است ، همچنانکه قرآن کريم به اين معنا اشاره نموده و مى فرمايد: «و اذا فعلوا فاحشة قالوا وجدنا عليها آباءنا و اللّه امرنا بها».
«وَ مَا ظنُّ الَّذِينَ يَفْترُونَ عَلى اللَّهِ الْکذِب يَوْمَ الْقِيَامَةِ...»:
از آنجا که پاسخ از استفهام سابق که پرسيد: «اللّه اذن لکم ام على اللّه تفترون» از مورد کلام معلوم بود، و آن اين بود که : نه ، خداى تعالى به آنان اذن نداده بلکه به خدا افتراء بستهاند، اينک در آيه مورد بحث و خامت عاقبت امر اين پاسخ را بيان مى کند، مى فرمايد: افتراء بستن به خداى تعالى به حکم بداهت عقلى از گناهان بزرگ است ، و قهرا اثر بدى خواهد داشت. و يا از باب تهديد مى فرمايد: «اينها که بر خداى تعالى افتراء ميبندند فکر ميکنند چه وضعى در قيامت دارند»؟
و اما جمله «ان اللّه لذو فضل على الناس ولکن اکثرهم لا يشکرون»، شکايت و عتابى است که بوسيله آن اشاره شده به عادت نکوهيده مردم ، که بيشترشان نعمتهاى الهى را کفران مى کنند، و در مقابل عطيه و نعمتى که او به آنان ارزانى داشته شکر نميگزارند.
و منظور از «فضل» در اين جمله همان عطيه الهى است ، چون گفتگو درباره رزقى بود که خدا براى بشر نازل کرده و رزق هم فضل است ، و اينکه مردمى پاره اى از عطاياى خداى تعالى را بر خود حرام کرده اند، کفران آن نعمت و بجا نياوردن شکر آن است.
و با برگشتن ذيل آيه به صدر آن ، افتراء بر خداى تعالى از مصاديق کفران نعمت خدا مى شود، و معناى آن چنين مى شود: خداى تعالى داراى فضل و عطاء بر مردم است . وليکن بيشتر مردم کفرانگر نعمت و فضل اويند، بنابراين آنها که نعمت خدا و رزق او را کفران نموده ، از باب کفرانگرى نعمت و فضل اويند، بنا بر اين آنها که نعمت خدا و رزق او را کفران نموده ، از باب کفرانگرى ، پاره اى از عطاياى او را بر خود حرام مى کنند، و اين تحريم را به خدا افتراء ميبندند فکر مى کنند در قيامت چه وضعى خواهند داشت؟
«وَ مَا تَکُونُ فى شأْنٍ وَ مَا تَتْلُوا مِنْهُ مِن قُرْءَانٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا کنَّا عَلَيْکمْ شهُوداً ...»:
راغب گفته : کلمه «شان» به معناى حال و امرى است که بر وفق و به صلاحيت پيش مى آيد، و اين کلمه استعمال نمى شود مگر در احوال و امور بزرگ همچنان که در آيه «کل يوم هوفى شأن» در همين معنا آمده.
و در جمله «و ما تتلوا منه من قرآن» ظاهرا ضمير «منه» به خداى سبحان برميگردد، و حرف «من» در اول ، ابتدايى و نشوى ، و در دوم بيانى است ، و معناى جمله اين است : تو اى پيامبر! هيچ چيز که نام آن قرآن باشد، يعنى ناشى از ناحيه خدا باشد، نميخوانى مگر آنکه خدا شاهد و ناظر آن است.
«و لا تعملون من عمل الا کنا عليکم شهودا اذ تفيضون فيه » - افاضه در فعل به معناى آن است که چند نفر دسته جمعى آنچنان سرگرم کارى بشوند که از هر چيز ديگرى غافل گردند و در جمله «الا کنا عليکم شهودا» التفاتى از غيبت به تکلم مع الغير بکار رفته ، در جمله قبلى در کلمه «منه» خداى تعالى غايب فرض شده بود و در اينجا متکلم مع الغير به حساب آمده
و نکته اين التفات اين است که خواسته است اشاره کند به اينکه شهود و گواهان بر اعمال شما تنها خداى تعالى نيست ، بلکه بسيارند، هم ملائکه شاهدند و هم مردم ، و خداى تعالى هم در ماوراى اينها محيط بر شما است ، و وقتى که گوينده شخصى بزرگ و داراى اعوان و خدمه باشد، از سوى خود و اعوانش سخن ميگويد، و چه بزرگى بزرگتر از خداى تعالى.
البته اين نکته را هم بايد در نظر داشت که اصل اين التفات از اول آيه شروع ميشود، چون آيات قبل از اين آيه خطاب را متوجه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) کرده و مشرکين را غايب به حساب آورده بودند و با واسطه ، با آنان سخن مى گفتند چون رسول خدا مخاطب آيات بود و منظور مشرکين بودند، و هيچ سخنى متوجه خود آن جناب نبود، و ناگهان در اين آيه سخن را متوجه شخص آن جناب نموده و مطلبى که خاص آن حضرت است گوشزد مينمايد، مى فرمايد:
«و ما تکون فى شان و لا تتلوا منه من قرآن...» آنگاه قبل از اينکه به آن جناب بفرمايد: «خدا ناظر بر آن است» آن حضرت را با مشرکين يک جا به حساب آورده و در يک خطاب مخاطب قرار داده و فرموده: «و لا تعملون من عمل - و هيچ عملى از تو و از مشرکين سر نميزند»، «الا کنا عليهم شهودا - مگر آنکه ما به آن ناظريم» که در اين خطاب مشرکين را ضميمه رسول گرامى خود کرد با اينکه مشرکين غايب بودند.
و اينگونه سخن گفتن يعنى خطاب را به نوعى تغليب گسترده کردن شايع و رايج است ، خود ما نيز به يکديگر ميگوئيم تو و قومت چنين و چنان مى کنيد (با اينکه مخاطب ما يک نفر است).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۸
دليل بر اينکه خطاب در آيه به نوعى تغليب و به نحو انضمام است ، جمله بعدى است که مى فرمايد: «و ما يعزب عن ربک...» که خطاب را متوجه شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نموده ، از اين ميفهميم که خطاب به آن جناب بر طبق سياق قبلى جريان يافته است.
سلطنت و احاطه تام الهى بر اعمال بشر
و به هر حال ، تحول مذکور در خطاب آيه براى اين است که اشاره کند به اينکه سلطنت و احاطه تام الهى که بر اعمال واقع مى شود، شهادت و علمى است به کاملترين وجهش ، و شهادت و علمى است بر کل اعمال و بر همه جهات اعمال ، و احدى از خلائق از آن مستثناء نيست ، نه هيچ پيامبرى ، نه هيچ مومنى و نه هيچ مشرکى ، شهادت و علمى است که هيچ عملى از اعمال نيز از آن مستثناء نيست.
پس مبادا کسى توهم کند که از اعمال رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) چيزى بر خداى تعالى پوشيده مى ماند و در روز قيامت به حساب اعمال آن جناب رسيدگى نمى شود، نه ، شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) هم بايد همين اعتقاد را درباره پروردگارش داشته و مراقب اعمال خود باشد.
در آيه مورد بحث با اينکه جمله «و ما تکون فى شان» تمامى اعمال رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) را شامل بود، مع ذلک تنها بر يکى از اعمال آن جناب انگشت گذاشته شده و آن مساءله «تلاوت قرآن» است ، و اين به منظور اشاره به اهميت اين عمل و عنايت بيشتر به آن است.
در اين آيه دو نکته به چشم ميخورد، اول اينکه در موعظه به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) و به امتش تشديد شده ، و دوم اينکه آنچه از قرآن که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) براى مردم ميخوانده به وحى الهى بوده و کلام خداى تعالى نه دستخوش تغيير مى شود و نه باطل در آن راه مى يابد، نه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) در گرفتن آن وحى دچار اشتباه مى شود و نه در تلاوت آن براى مردم.
و بنابراين مضمون آيه شريفه نزديک به مضمون آيه زير است که مى فرمايد: «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا الا من ارتضى من رسول فانه يسلک من بين يديه و من خلفه رصدا ليعلم ان قد ابلغوا رسالات ربهم».
«و ما يعزب عن ربک من مثقال ذرة ...» - کلمه «عزوب» که فعل مضارع «يعزب» از آن گرفته شده به معناى غيب و دورى و خفاء است ، و اين تعبير اشاره دارد به اينکه همه اشياء عالم نزد خداى تعالى حاضرند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۹
و هيچ چيز از ساحت مقدس او غايب نيست ، و او هر چيزى را در کتابى حفظ و ضبط کرده و از آن کتاب چيزى زايل نمى شود. ما در سابق (جلد هفتم ) در تفسير آيه «و عنده مفاتح الغيب» مطالبى مربوط به اين بحث ايراد کرديم.
«أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يحْزَنُونَ ...»:
اين آيه جمله اى است استينافيه (يعنى سخنى از نو آغاز کرده ) چيزى که هست با غرض سوره که همان دعوت به ايمان آوردن به کتاب خدا و تشويق اعتقاد به توحيد خدا به معناى وسيعش مى باشد، ارتباط دارد.
و از آنجا که مطلب اهميت داشته ، آيه را با لفظ «ألا: آگاه و به هوش باشيد» افتتاح کرده ، و اين کلمه به منظور هشدار بکار مى رود، و خداى سبحان در اين آيه و دو آيه بعدش مطلب مهمى آورده و آن عبارت است از معرفى اوليايش و بيان آثارى که ولايت آنان دارد و خصائصى که مختص به ايشان است.
معناى «ولايت» و مراد از ولايت خدا
کلمه «ولايت» هر چند که اهل لغت معانى بسيارى براى آن بر شمرده اند، ليکن اصل در معناى آن بر طرف شدن واسطه در بين دو چيز است ، به گونه اى که بين آن دو، واسطه اى که از جنس آنها نيست وجود نداشته باشد (که در اين صورت هر يک ولى ديگرى محسوب مى شوند). وليکن از باب استعاره در معناى ديگرى نيز استعمال شده ، و آن نزديکى چيزى به چيز ديگر است.
حال اين نزديکى به هر وجهى که باشد، چه نزديکى به مکان باشد و چه به نسب و خويشاوندى و چه به مقام و منزلت و چه به دوستى و صداقت و چه به غير اينها، که با اين حساب کلمه «ولى» بر هر دو طرف ولايت اطلاق مى شود، (اين ولى او است ، و او ولى اين است ، يعنى از نظر مکان و يا خويشاوندى و يا مقام و يا دوستى و يا غير اينها نزديک وى است )، مخصوصا اگر معناى اصلى کلمه را در نظر بگيريم که عبارت بود از اتصال دو چيز به يکديگر و نبودن واسطه اى بين آن دو اين اطلاق طرفينى روشن تر مى شود، چون يکى از آن دو چيز آن چنان در دنبال آن ديگرى قرار گرفته که هيچ چيز ديگرى غير اين ، به دنبال آن قرار نگرفته.
پس ، وقتى مى گوئيم خداى تعالى ولى بنده مؤ منش مى باشد، معنايش اين است که آن چنان وصل به بنده است و آن چنان متولى و مدبر امور بنده است که هيچ کس ديگرى اين چنين ارتباطى را با آن بنده ندارد، او است که بنده را به سوى صراط مستقيم هدايت مى کند، امر مى کند، نهى مى کند، به آنچه سزاوار است وا مى دارد، از آنچه نکوهيده است باز مى دارد و او را در زندگى دنيائى و آخرتيش يارى مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۰
همچنانکه از اين طرف نيز مى گوئيم مؤ من واقعى ولى خدا است ، زيرا آن چنان وصل به خدا است که متولى اطاعت او در همه او امر و نواهى او است ، و تمامى برکات معنوى از قبيل هدايت ، توفيق ، تاءييد، تسديد و به دنبالش اکرام به بهشت و رضوان را از خداى تعالى مى گيرد.
پس ، اولياى خدا - به هر حال - تنها مؤ منين اند، زيرا خداى تعالى خود را ولى آنان در حيات معنويشان دانسته و فرموده : «و اللّه ولى المؤمنين».
مراتب ايمان و بيان اين که خداى تعالى، ولىّ مؤمنان است
چيزى که هست آيه بعد از اين آيه کلمه «ولايت » را طورى تفسير مى کند که با اين ادعاء که خداى تعالى ولى همه مؤ منين باشد، نمى سازد، چون ما مى دانيم در بين مؤمنين کسانى هستند که در عين داشتن ايمان مبتلا به شرکند، همچنانکه خود خداى تعالى فرموده : «و ما يؤمن اکثرهم باللّه الا و هم مشرکون».
آيه بعد از آيه مورد بحث مؤ منين ولى خدا را چنين معرفى کرده : «الذين آمنوا و کانوا يتقون»، تازه به صرف داشتن ايمان و تقوا معرفى نکرده بلکه با آوردن کلمه «کانوا» فهمانده که اولياى خدا قبل از ايمان آوردن تقوائى مستمر داشته اند، فرموده: «الذين آمنوا» و سپس بر اين جمله عطف کرده که: «و کانوا يتقون»، و با آوردن اين جمله مى فهماند که اولياى خدا قبل از تحقق اين ايمان از آنان ، دائما تقوا داشته اند، و معلوم است که ايمان ابتدايى مسبوق به تقوا نيست ، بلکه ايمان و تقوا در افراد معمولى متقاربند و با هم پيدا مى شوند، و يا بر عکس اولياى خدا اول ايمان در آنان پيدا مى شود، بعدا به تدريج داراى تقوا مى گردند، آن هم تقواى مستمر و دائمى.
پس منظور از اين ايمان مرتبه ديگرى از مراتب ايمان است ، غير آن مرتبه اول که در افراد معمولى يافت مى شود. در جلد اول اين کتاب در تفسير آيه ۱۳۰ سوره بقره نيز گفتيم که براى هر يک از ايمان و اسلام و همچنين براى شرک و کفر مراتب مختلفى است که بعضى فوق بعضى ديگر است.
مرتبه اول از اسلام عبارت است از اينکه آدمى کلمه شهادتين را بر زبان جارى سازد، و به ظاهر تسليم دستورات دين گردد. دنبال اين مرتبه ، مرتبه دوم اسلام است که اولين مرتبه ايمان شمرده مى شود، و آن عبارت است از اينکه گوينده شهادتين قلبا به مضمون آن دو شهادت معتقد شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۱
و بطور اجمال و بى چون و چرا قبول داشته باشد که اسلام دين حق است ، هر چند که بطور تفصيل به همه عقائد حقه دين معتقد نشده باشد، به همين جهت است که در آيه سوره يوسف اين معنا را ممکن شمرده که ايمان به خدا از پاره اى جهات با شرک جمع شود، و فرموده: «و ما يؤمن اکثرهم باللّه الا و هم مشرکون».
و اين مرحله از اسلام و ايمان به تدريج صفا و نمو پيدا مى کند تا آنجا که بنده خدا از هر جهت و در تمامى امورى که به خداى تعالى برگشت مى کند - که قهرا همه امور عالم است ، زيرا برگشت تمامى امور به خداست - بى چون و چرا تسليم خدا شود، و هر درجه که اسلام آدمى بالا برود يک درجه نيز به ايمان او اضافه مى شود، يعنى داراى ايمانى مناسب با لوازم آن مرتبه از اسلام مى گردد، تا آنجا که بنده خدا به حقيقت معناى الوهيت تسليم امر پروردگارش مى شود، و حقيقتا خود را عبد و خدا را اله و معبود خود مى داند.
اينجاست که ديگر اعتراض و خشم از او سر نمى زند، در برابر هيچ امرى از قضاء و قدر و حکم پروردگارش ناراحت نمى شود و بر هيچيک از خواسته هاى او اعتراض نمى کند. در مقابل اين مرحله از تسليم ايمانى قرار دارد که همان يقين به اللّه است ، و يقين به تمامى آنچه که به اللّه برگشت دارد، و اين ايمان کاملى است که به وسيله آن عبوديت عبد به حد تمام مى رسد، و ديگر نقصى در ايمانش باقى نمى ماند.
خداى تعالى درباره چنين ايمانى فرموده: «فلا و ربک لا يؤمنون حتى يحکموک فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا فى انفسهم حرجا مما قضيت و يسلموا تسليما» و به نظر مى رسد که همين مرتبه از ايمان و يا مرتبه اى نزديک به اين مرتبه ، مراد آيه شريفه «الذين آمنوا و کانوا يتقون» باشد؛ چون گفتيم ايمان در اين جمله ايمانى است بعد از تقواى مستمر نه ايمان ابتدائى که ايمان مرتبه اول است ، به بيانى که گذشت .
معنای آیه: «لاخوف عليهم و لا هم يحزنون»
علاوه بر اين ، در آيه مورد بحث اهل اين مرتبه از ايمان را اينطور معرفى و توصيف کرده که : «لا خوف عليهم و لا هم يحزنون»، و اين جمله به خوبى دلالت مى کند بر اينکه منظور از اين ايمان ، درجه عالى از ايمان است، آن ايمانى که با آن معناى عبوديت و مملوکيت صرف ، براى بنده به حد کمال مى رسد، و بنده غير از خداى واحد بى شريک مالکى نمى بيند و معتقد مى شود که خودش چيزى ندارد تا از فوت آن بترسد و يا به خاطر از دست دادن آن اندوهناک گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۲
چون خوف هميشه از اينجا سرچشمه مى گيرد که نفس ، احتمال ضررى را بدهد که ضرر او است ، و از اين راه اندوه به دل وارد مى شود که آدمى چيزى را که دوست داشته از دست بدهد، و يا چيزى را که کراهت داشته گرفتارش شود.
و خلاصه ، خوف و اندوه به خاطر از دست دادن نفع و يا برخورد با ضرر دست مى دهد، و تحقق اين خوف و اندوه وقتى قابل تصور است که آدمى براى خود ملک و يا حقى نسبت به آن چيزى که از آن خوف و اندوه دارد قائل باشد، مثلا خود را مالک فرزند و يا جاه ، و يا آنها و غير آنها را متعلق حق خود بداند، و اما چيزى را که مى داند به هيچ وجه بين او و آن چيز علقه و رابطه اى نيست ، هيچ وقت درباره آن نه ترسى پيدا مى کند و نه اندوهى.
و بر اين حساب اگر کسى را فرض کنيم که معتقد است به اينکه تمامى عالم و تک تک موجودات آن و حتى وجود خودش ملک مطلق خداى سبحان است و احدى در اين ملکيت شريک او نيست قهرا خود را نيز مالک هيچ چيز نمى داند، و هيچ چيزى را متعلق حق خود به حساب نمى آورد تا درباره آن دچار خوف و يا اندوه گردد، و اين حالت همان وضعى است که خداى تعالى اولياى خود را به داشتن آن توصيف نموده و فرموده: «الا ان اولياء اللّه لا خوف عليهم و لا هم يحزنون».
پس اولياى خدا نه از چيزى مى ترسند، و نه براى چيزى اندوه مى خورند - نه در دنيا و نه در آخرت - مگر آنکه خداى تعالى اراده کند که آنان از چيزى بترسند و يا درباره آن اندوه خورند، همانطور که از آنان خواسته است تا از پروردگارشان بترسند، و از فوت کرامتى الهى که از آنان فوت شده اندوه بخورند، و همه اينها مراحلى است از تسليم خدا شدن - دقت بفرمائيد.
بنابراين ، اطلاق آيه که خوف و اندوه را بطور مطلق از اولياى خدا نفى مى کند، دلالت دارد بر اينکه اولياى خدا هم در دنيا متصف به نداشتن خوف و اندوهند، و هم در آخرت.
و اما امثال آيات: «الا المتقين يا عباد لا خوف عليکم اليوم و لا انتم تحزنون الذين آمنوا بآياتنا و کانوا مسلمين»، منافاتى با اين اطلاق ندارد، زيرا هر چند ظاهر آن آيات اين است که در مقام معرفى اولياى خدا است به آن معنائى که آيه مورد بحث براى اولياى خدا کرده الا اينکه صرف اثبات عدم خوف و عدم حزن در روز قيامت ثابت نمى کند که در دنيا خوف و حزن دارند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۳
(چون به قول معروف اثبات شى ء نفى ما عدا نمى کند).بله ، البته بين دو نشاءة دنيا و آخرت فرق هست، و آن اين است که در آخرت نعمتها و کرامتها همه خالصند و نهايت درجه از صفا و خلوص را دارند، ولى همين نعمتها و کرامتها در دنيا مشوب و ناخالص اند.
و نظير آن آيات آيه زير است که مى فرمايد: «ان الذين قالوا ربنا اللّه ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائکة ان لا تخافوا و لا تحزنوا و ابشروا بالجنة التى کنتم توعدون، نحن اولياوکم فى الحيوة الدنيا و فى الاخرة» هر چند اين آيات ظاهرند در اينکه اين نازل شدن و بشارت آوردن ملائکه در روز مرگ صورت مى گيرد، چون فرموده : «کنتم توعدون - وعده اش به شما داده شده بود» و نيز فرموده: «ابشروا - مژده باد شما را به بهشت»، وليکن همانطور که قبلا نيز گفتيم صرف اثبات يک زمان، کافى نيست در نفى زمان ديگر.
اين بود نظريه ما، که اطلاق لفظ آيه بر آن دلالت مى کرد، و آيات ديگر هم آن را تاءييد مى نمود، ولى بيشتر مفسرين جمله «لا خوف عليهم و لا هم يحزنون» را مقيد به روز مرگ و روز قيامت نموده، و در اين نظريه به آيات مربوط به آخرت استناد جسته اند و خصوصيتى را که لفظ «الذين آمنوا و کانوا يتقون» دارد در نظر نگرفته خيال کرده اند که ايمان و تقوا دو امر متقارب و ملازم يکديگرند، و چنين نتيجه گرفته اند که آيه مى خواهد بگويد: اولياى خدا که همان متقين از اهل ايمان هستند در آخرت نه خوفى دارند و نه اندوهى ولى خواننده محترم خود مى داند که اين تقييد هيچ دليلى ندارد.
و بعضى از مفسرين نظريه ما را اختيار کرده و گفته اند «جمله مورد بحث هم شامل خوف و اندوه دنيا مى شود و هم خوف و اندوه آخرت» وليکن از يک جهت ديگر معناى آيه را تباه کرده و گفته اند: «مراد از اولياى خدا آنطور که آيه بعدى تفسيرش مى کند همه متقين از مؤمنين اند.
و مراد از اينکه فرمود: خوف و اندوهى ندارند اين است که مؤ منين با تقوا، نه آن خوفى را که بر کفار و فاسقان و ظالمان عارض مى شود - که همان اهوال موقف محشر و عذاب آن موقف و عذاب آخرت است - دارند، و نه اندوه آنان را، چون کفار اين اندوه را دارند که چرا تا در دنيا بودند براى امروز خود کارى نکردند، و مؤمنين با تقوا نه آن خوف را دارند و نه اين اندوه را، نه در دنيا و نه در آخرت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۴
يکى از مفسرين بعد از اين نتيجه گيرى گفته : اما اصل خوف و حزن يکى از احوال عارضه بر بشر است، و هيچ بشرى نيست که اين عوارض و احوال را نداشته باشد، چيزى که هست افراد مؤ من با تقوا و صالح از آنجا که علم و اعتقاد دارند به اينکه اگر خداى تعالى آنان را گرفتار خوف و اندوه کند از باب تربيت و تکميل نفوس آنان و خالص کردنشان از راه جهاد در راه اوست ، و گرفتارشان مى کند تا در اثر صبر بر مصائب ، اجرشان را زياد کند - و آيات بسيارى بر اين معنا دلالت دارد - لذا در برابر خوفها و اندوه ها صبر مى کنند، و به اين سنتى که خداى تعالى در ميان همه افراد بشر جارى ساخته راضى هستند.
و اما اينکه آيه را مقيد کرد به اينکه آن چيزى را که از اولياى خدا نفى شده همان خوف و حزنى است که بر کفار عارض مى شود نه آن خوف و حزنى که بر حسب طبيعت بشرى و سنت الهى به عموم مؤ منين دست مى دهد، و در اين گفتارش استناد جسته به آيات بسيارى از قرآن کريم ، نه اصل گفته اش درست است و نه استنادش ، زيرا هيچ آيه اى از قرآن کريم خوف و اندوه مورد بحث را مقيد به آن نمى سازد.
و اما اينکه گفت : اصل خوف و اندوه از لوازم طبع بشرى و از سنن جارى الهى در بين بشر است و احدى از آن مستثناء نيست چيزى که هست مؤ منين صالح در برخورد با ناملايمات خويشتندارتر و نسبت به سنن الهى راضى ترند، سخنى است نادرست و ناشى است از اينکه منظور از آيه را نفهميده و در بحث از اخلاق عاليه و مقامات معنوى انسانى تعمق نکرده و همين سطحى نگرى او را واداشته به اينکه حال بندگان مکرم و مقرب الهى يعنى انبياء و اولياء را به حال افراد متوسط از عامه مردم قياس کند و گمان کند آن حالات و عوارضى که به قول او عوارض طبيعى بشرى است ، همانطور که بر عامه مردم عارض مى شود بر خواص نيز عارض مى گردد، و احوالى که بر متوسطين از مردم سنگين و تلخ است بر کاملين از بشر نيز ناگوار و تلخ است، و غفلت کرده از اينکه لازمه اين سخن اين است که:
بين دارندگان مقامات معنوى و درجات حقيقى و بين ساير مردم هيچ فرقى نباشد، و آنچه براى متوسط ها متعذر و دشوار است براى اولياى خدا و انسانهاى کامل نيز چنين باشد، و در نتيجه به نظر اين مفسر مقامات معنوى و درجات حقيقى غير از عناوين و اسمائى بى معنا چيزى نيست و در ماوراى اين الفاظ حقيقتى و واقعيتى نباشد، اعتباراتى باشد که مردم در بين خود قرار داده و اصطلاح کرده اند، نظير مقامات وهمى و درجات رسمى اجتماعى که جوامع به منظور حفظ نظام اجتماعى خود قرار مى دهند که فلان شخص پادشاه و آن ديگرى وزير و آن ديگرى رئيس و بقيه مرئوس و رعيت باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۵
پس ، معلوم شد که اين مفسر حق بحث علمى را اداء نکرده و آن مقدار که بايد، تعمق ننموده تا به نتيجه حقيقى بحث هدايت شود و بفهمد که توحيد کامل ، حقيقت ملک را منحصر در خداى سبحان مى کند و بر اين اساس غير از خداى تعالى هيچ چيزى استقلال در تاءثير ندارد، تا حب و بغض ما انسانها و يا خوف و اندوه و يا فرح و تاءسف و يا حالات ديگرمان متعلق به آن شود، و کسى که اعتقاد به توحيد، سراسر وجودش را فرا گرفته خوف و اندوه و حب و کراهتش را از خدا مى داند، اينجاست که ديگر بين اين دو گفتار ما تناقض نخواهد بود، که از يک سو بگوئيم : موحد جز از خدا از هيچ چيز ديگر نمى ترسد، و از سوى ديگر بگوئيم : موحد از بسيارى چيزها که مضر است مى ترسد، و از بسيارى از امور که کراهت دارد حذر مى نمايد - دقت فرماييد.
پس مفسر نامبرده نه معناى توحيد کامل را فهميده و نه در بحث قرآنى راهى متقن رفته است تا برايش روشن شود که جمله «الا ان اولياء اللّه لا خوف عليهم و لا هم يحزنون» خوف و حزن را بطور مطلق نفى کرده ، و نفى آن را مقيد به هيچ قيدى و هيچ حالى نفرموده ، تنها قيدى که براى اين جمله در قرآن کريم مى بينيم آياتى است که مى فرمايد: اولياى خدا از خدا مى ترسند، پس اين اولياء از هيچ چيزى نه در دنيا و نه در آخرت نمى ترسند و اندوهناک نمى شوند، تنها ترسى که دارند از خداى سبحان است.
و اما اينکه گفت : آيات بسيارى تصريح دارد بر اينکه مؤ منين در هنگام مرگ و يا در روز قيامت خوف و حزنى ندارند، منظور آن آيات ، بيان حال مؤ منين است در يک ظرف خاص ، و اين باعث نمى شود که همين مؤ منين در ظرفى ديگر دچار خوف و حزن بشوند. آرى ، نفى و يا اثبات چيزى در يک مورد منافات ندارد به اينکه در موردى ديگر خلاف آن ، يعنى آن نفى شده را اثبات ، و آن اثبات شده را نفى نمود، و اين بر کسى پوشيده نيست.
علاوه بر اين ، خود آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه اين صفت، صفت تمامى مومنين نيست بلکه صفت طايفه خاصى از مؤمنين است ، طايفه اى که از سايرين به داشتن مرتبه خاصى از ايمان ممتاز شده اند، مرتبهاى که ساير مومنين آن را ندارند و جمله «الذين آمنوا و کانوا يتقون» - به بيانى که درباره دلالت آن گذشت - آن مرتبه خاص را تفسير مى کند.
و کوتاه سخن اينکه ، نفى و برداشتن خوف از غير خدا و نفى حزن از اولياى او به اين معنا نيست که براى اولياء اللّه خير و شر،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۶
نفع و ضرر، نجات و هلاکت ، راحت و خستگى ، لذت و درد و نعمت و بلاء يکسان ، و درک اولياى خدا درباره آنها شبيه به هم باشد، چون عقل انسانى بلکه شعور عام حيوانى هم اين معنا را نمى پذيرد، بلکه معنايش اين است که اولياى خدا براى غير خداى تعالى هيچ استقلالى در تاءثير نمى بينند و مؤ ثر مستقل را تنها خداى تعالى مى دانند و مالکيت و حکم را منحصر در خداى عزوجل دانسته ، در نتيجه از غير آن جناب نمى ترسند، و جز از چيزى که خدا دوست مى دارد و مى خواهد که از آن برحذر باشند و يا به خاطر آن اندوهگين شوند، برحذر نشده و اندوهگين نمى گردند.
«لَهُمُ الْبُشرَى فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فى الاَخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِکلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ»:
خداى تعالى در اين آيه شريفه اولياى خود را بشارتى اجمالى مى دهد، بشارتى که در عين اجمالى بودن مايه روشنى چشم آنان است ، حال اگر منظور از جمله «لهم البشرى» انشاى بشارت باشد، و معنايش اين باشد: «بشارت باد آنان را که...».
در نتيجه معنايش اين خواهد بود که اين بشارت هم در دنيا براى آنان واقع مى شود و هم در آخرت واقع خواهد شد، و اگر انشاء نباشد بلکه خبر باشد، و خواسته باشد بفرمايد: «خداى تعالى بزودى اولياى خود را در دنيا و آخرت بشارت مى دهد» و بعدها بشارت در دنيا و آخرت واقع مى شود، ولى آيا آن نعمتى هم که بشارت آن را داده تنها در آخرت تحقق مى يابد، و يا هم در دنيا و هم در آخرت ؟ آيه شريفه از آن ساکت است.
و اينکه فرمود: «لا تبديل لکلمات اللّه» اشاره است به اينکه اين بشارت قضاى حتمى الهى است . و در کلام خداى تعالى مواردى ديگر نيز هست که در آن موارد به مؤ منين بشارتهائى داده که بر اولياى خدا منطبق است ، مثل اين آيه که مى فرمايد: «و کان حقا علينا نصر المومنين»، و اين آيه که مى فرمايد: «انا لننصر رسلنا و الذين آمنوا فى الحيوة الدنيا و يوم يقوم الاشهاد»، و اين آيه که مى فرمايد: «بشريکم اليوم جنات تجرى من تحتها الانهار»، و آياتى ديگر از اين قبيل .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۷
رده:تفسیر المیزان