تفسیر المیزان

بعضى ديگر گفته اند: معنايش اينست که : از حال هيچ قريه اى از قرى سابقه ندارد که نخست کفر ورزيده، سپس ايمان آورده و ايمانش ‍ سودمند به حالش شده باشد، مگر قوم يونس که وقتى ايمان آوردند ما عذاب را از آنان برداشته ، از زندگى برخوردارشان کرديم . اشکالى که به اين وجه وارد است همان اشکالى است که به وجه قبلى وارد بود. «وَ لَوْ شاءَ رَبُّک لاَمَنَ مَن فى الاَرْضِ کلُّهُمْ جَمِيعاً»: يعنى اگر پروردگارت مى خواست ، تمامى انسانهائى که روى زمينند ايمان مى آوردند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۷ و ليکن اينطور نخواسته و در نتيجه همه ايمان نياوردند، و از اين به بعد هم همه ايمان نخواهند آورد. پس ، مشيت در اين باب با خداى سبحان است ، و مطلب به خواست او بستگى دارد، و چون او چنين چيزى را نخواسته تو اى پيامبر نبايد چنين طمع و توقعى داشته باشى، و نيز نبايد در اين باب خود را خسته کنى براى اينکه تو قادر نيستى مردم را مجبور بر ايمان کنى ، و ايمانى که از روى اکراه باشد خواست ما نيست، آن ايمانى را ما از انسانها خواسته ايم که از حسن اختيار باشد. و به همين جهت است که بعد از بيان اين حقيقت ، در قالب استفهام انکارى فرموده : «افانت تکره الناس حتى يکونوا مؤمنين»، يعنى بعد از آنکه بيان کرديم که امر مشيت و خواست به دست خداى تعالى است و او نخواسته که تمامى مردم ايمان بياورند، و در نتيجه همه مردم به اختيار خود به هيچ وجه ايمان نخواهند آورد، با اين حال ديگر راهى براى تو باقى نمانده جز اينکه فرضا مردم را به زور و به اکراه بر ايمان واداشته و مجبور سازى، و من اين عمل را براى تو عملى منکر کرده ام و تو نبايد دست به چنين کارى بزنى ، و نمى توانى اين کار را بکنى ، و خود من هم ايمان اين چنينى را قبول نمى کنم. معناى اينکه هيچ کس جز به اذن خدا ايمان نمى آورد «وَ مَا کانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يجْعَلُ الرِّجْس عَلى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ»: بعد از آنکه در آيه سابق فرمود «امر ايمان آوردن مردم به دست خداى سبحان است ، اگر بخواهد همه اهل زمين ايمان بياورند ايمان خواهند آورد، و ليکن اين را نخواسته ، پس جاى اين نيست که کسى در ايمان آوردن همه طمع ببندد». اينک در اين آيه نکته اى در بيان اين معنا اضافه کرده که حاصلش اينست : ملک - به کسر ميم - فقط و فقط از آن خدا است ، پس تنها او است که اصالتا و بدون نياز به موافقت و اجازه کسى مى تواند در ملک عالم تصرف کند، و کس ديگرى در اين اصالت تصرف شريک او نيست . بله، مگر اينکه او به بعضى از مخلوقاتش در بعضى از تصرفات اجازه بدهد. و ايمان به خدا - البته ايمان اختيارى - و راه يافتن به سوى او مانند ساير موجودات عالم و ساير امور در تحققش محتاج به سببى است خاص به خودش ، و اين سبب هر چه باشد مؤثر واقع نمى شود و سببيتش کار آمد نمى گردد و مسبب خود را که همان ايمان آدمى است پديد نمى آورد مگر به اذن خداى سبحان ، ليکن خداى سبحان اين اذن را در همه موارد نمى دهد، تنها در خصوص انسانى مى دهد که پذيراى حق باشد. و اما انسانى که معاند حق است و در برابر حق لجاجت مى کند خداى تعالى پليدى و ضلالت را نصيب او مى کند، (چون خود او با بدى اختيارش سبب پليدى و ضلالت را که همان عناد و لجاجت است انتخاب کرده ) پس اميدى در ايمان آوردن او و سعادت يافتنش ‍ نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۸ و اگر خداى تعالى در کارآمد شدن سبب ايمان در مورد انسانى اذن دهد غير اينگونه انسانهاى معاند و تکذيبگر است ، پس اينکه فرمود: «و ما کان لنفس ان تومن الا باذن اللّه» حکمى است عام و حقيقى، نه صرف اعتبار، حکمى است که داراى ايمان شدن نفوس را منوط و وابسته به اذن خداى تعالى کرده. و در اينکه فرمود: «و يجعل الرجس...» خواست تا استعداد دريافت اذن را از آنهائى که تعقل ندارند سلب کند و امکان رسيدن به اذن خدا را مختص غير اين طايفه بسازد. در آيه شريفه: «و ما کان لنفس...» از شک و ترديد (در مقابل ايمان) به رجس و پليدى تعبير شده است. و منظور از «رجس» در خصوص اين آيه چيزى در مقابل ايمان است ، و معلوم است که مقابل ايمان شک و ترديد است. پس در اين آيه شک و ترديد، رجس و پليدى خوانده شده . به اين معنا که شک مصداقى است که عنوان رجس بر آن صادق است ، و اين رجس در آيه زير معرفى شده است: «و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا کانما يصعد فى السماء کذلک يجعل اللّه الرجس على الذين لا يؤمنون». و نيز در خصوص اين آيه منظور از جمله «الذين لا يعقلون» تکذيب کنندگان آيات خدا است ، و از اين جهت آنان را بى عقل خوانده که تکذيب کنندگان آيات خدا يکى از طوايفى هستند که کلمه عذاب عليه آنان محقق و حتمى شده و از کسانى هستند که خدا بر دلهايشان مهر زده در نتيجه ديگر تعقل نمى کنند، همچنانکه در جاى ديگر در بيان وضع آنان فرموده : «و طبع اللّه على قلوبهم فهم لا يعلمون». «قُلِ انظرُوا مَا ذَا فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ»: يعنى نظر کنيد بدانچه در آسمانها و زمين است از مخلوقات مختلف و گوناگونى که هر يک آيتى از آيات خدا است، و به ايمان دعوت مى کند. و ظاهر اينکه فرمود: «و ما تغنى الايات و النذر عن قوم لا يؤمنون» اين است که حرف «ما» در آن استفهامى باشد و اين جمله به انگيزه انکار و اظهار تاءسف آورده شده باشد، نظير اين گفتار يک طبيب به بيمار غير قابل علاجش که «من مرگ را به چه چيز معالجه کنم». جمله مورد بحث نيز مى فرمايد: اى پيامبر! ما به تو دستور داديم آنان را با اين پيام ما: «قل انظروا فى السماوات...» انذار کنى و بترسانى ، اما انذارها و يا آيات چه تاثيرى در آنان دارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۹ با اينکه ايمان ندارند و ايمان نمى آورند، (يعنى با اينکه تصميم جدى دارند بر اينکه ايمان نياورند) و اين عزمشان به خاطر مهرى است که بر دلهايشان زده شده . چه بسا مفسرينى که گفته اند: حرف «ما» استفهامى نيست ، بلکه نافيه است ، (و آيه مى خواهد بفرمايد: آيات و انذارها در مردمى که ايمان ندارند تاءثيرى نمى گذارد). «فَهَلْ يَنتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِهِمْ قُلْ فَانتَظِرُوا»: اين جمله - به شهادت حرف «فاء» که بر سر آن آمده - تفريع بر حرف «ما» در جمله سابق است که مى فرمود: «و ما تغنى الايات و النذر عن قوم لا يؤمنون»، و معنايش اين است: حال که معلوم شد آيات و انذارها هيچ اثرى در آنان ندارد و آنها ايمان نمى آورند پس ‍ روزگار و سرنوشتى را نبايد انتظار داشته باشند مگر مثل سرنوشت و روزگارى که امثال آنان در قرون گذشته داشتند. آرى ، اينان خود را ذخيره کرده اند براى عذاب الهى ، عذابى که بين تو و بين آنان جدائى افکنده آنان را هلاک مى کند. براى اينکه کلمه عذاب بر آنان حتمى گشته است. و به همين جهت رسول گرامى خود را ماءمور کرد به اينکه اين حقيقت را به آنان ابلاغ کند: «قل فانتظروا - بگو منتظر باشيد»، يعنى منتظر روزگارى مانند روزگار کسانى که قبل از شما بودند و يا به عبارتى منتظر روز عذابى باشيد که بين من و شما جدائى مى افکند، پس در آن روز ايمان خواهيد آورد، اما ايمانى که هيچ سودى به حالتان ندارد. «انى معکم من المنتظرين - من نيز با شما از منتظران هستم». البته در سابق گفتيم که استفهام در اين آيه انکارى است. «ثُمَّ نُنَجِّى رُسلَنَا وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا کَذَلِک حَقاًّ عَلَيْنَا نُنج الْمُؤْمِنِينَ»: اين جمله تتمه صدر آيه قبلى است که مى فرمود: «فهل ينتظرون الا مثل ايام الذين خلوا من قبلهم». و جمله «قل فانتظروا...» جمله اى است معترضه ، و نظم اصلى گفتار از نظر معنا به اين قرار است : (فهل ينتظرون) آيا قوم تو، اى رسول اسلام انتظار مى کشند (الا مثل ايام الذين خلوا من قبلهم ) سرنوشتى غير آنچه که امتهاى کافر گذشته داشتند که کلمه عذاب بر آنان حتمى گرديد، و در نتيجه آيت عذاب را به سويشان فرستاديم «ثم ننجى رسلنا و الذين آمنوا» آنگاه رسولان خود و آنهائى که ايمان آورده بودند را نجات داديم»؟ حال بايد ديد چرا جمله فانتظروا انى معکم من المنتظرين )) در بين صدر و ذيل آيه فاصله شده است ؟ علتش اينست که اين جمله آن ارتباطى را که با جمله قبلش دارد با جمله بعدش ندارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۰ (زيرا جمله قبلش نيز سخن از انتظار داشت ) و جا داشت جمله مورد بحث به عنوان جواب از آن جمله ، پهلوى آن قرار بگيرد و بفهماند که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نيز مثل شما کفار منتظر هست ، و بعدا مساءله نجات را ذکر کند که اختصاصى به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) ندارد. و به عبارت ساده تر: انتظار حکم بين خودش و بين آنها مخصوص رسول خدا بود. و اما انتظار اينکه بعد از قضاى حکم ، خداوند رسول و مؤمنين را نجات دهد مخصوص شخص ‍ رسول نبود. علت ديگرش اين است که انتظار رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) انتظار قضاء فصل و جدا سازى بين اهل حق و باطل نبود، بلکه انتظار نجات دادن مؤمنين از عذاب بود، و اين چيزى نبود که منظور اصلى گفتار باشد، زيرا آن منظورى که کلام در صدد ايفاى آنست انذار و ترساندن مشرکين است ، نه بشارت نجات به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و مؤ منين - دقت بفرماييد. وعده خداوند به نجات دادن مؤمنان از امت اسلام و اما اينکه فرمود: «کذلک حقا علينا ننج المؤ منين » (با در نظر گرفتن حرف «کاف » تشبيه ، که در اول آن آمده ) معنايش اينست که : همانطور که همواره رسولان و ايمان آورندگان از امتهاى گذشته را هنگام نزول عذاب نجات داده ايم ، همچنين نجات دادن مؤ منين به وسيله تو نيز حقى است بر عهده ما. پس جمله «حقا علينا» مفعول مطلقى است که در جاى فعل حذف شده اش نشسته ، و تقدير کلام «حق ذلک علينا حقا» است. و حرف «ال» در کلمه «المؤمنين» الف و لام عهد است ، که معنايش مؤمنين معهود مى باشد، يعنى مؤمنين اين امت. اين جمله بيانگر وعده جميلى است به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و به مؤمنين از اين امت، که خداى تعالى آنان را نجات خواهد داد. و بعيد نيست از اينکه در اين جمله نام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را نياورده و تنها فرموده: «مؤمنين را نجات مى دهيم»، با اينکه در مورد امتهاى سابق ، رسولان را با مؤمنين ذکر کرده بود، استفاده شود که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) اين نجات موعود را درک نمى کند، و خداى تعالى بعد از رحلت آن جناب ، مؤ منين امتش را نجات مى دهد، همچنانکه از تکرار شدن مضمونى چون: «فاما نرينک بعض الذى نعدهم او نتوفينک فالينا يرجعون» همين معنا به ذهن آدمى در آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۱ بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته) در تفسير عياشى از محمد بن سعيد اسدى روايت کرده که موسى بن محمد بن رضا به وى خبر داده که يحيى بن اکثم نامهاى به وى نوشت تا در آن نامه از وى سؤ الهائى کند، و پرسيده : در آيه «فان کنت فى شک مما انزلنا اليک فسئل الذين يقرؤن الکتاب» روى سخن با کيست؟ اگر با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) باشد لازمه اش اين مى شود که آن جناب به آنچه به او نازل شده شک داشته باشد و اگر روى سخن با غير آن جناب باشد لازمه اش اينست که قرآن بر غير آن جناب نازل شده باشد. موسى مى گويد: من اين سؤ ال را از برادرم (على بن محمد هادى (عليه السلام ) کردم ، فرمود: اما اينکه فرموده : «فان کنت فى شک مما انزلنا اليک فسئل الذين يقرؤ ن الکتاب من قبلک » مخاطب در آن، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است ، ولى آن جناب نسبت به آنچه به وى وحى شده بود شک و ترديد نداشت ، وليکن از آنجا که جاهلان مى پرسيدند چطور شد که خدا فرشته اى به سوى ما مبعوث نکرد و چگونه فردى مبعوث کرده که در بى نياز نبودن از خوردن و نوشيدن و راه رفتن در بازارها مثل همه مردم است لذا خداى سبحان به پيامبرش ‍ وحى کرد (که اگر ادله تو براى آنان قانع کننده و مؤثر واقع نشد، اين دليل را برايشان بياور) که نخست اهل کتاب را نزد خود و ايشان حاضر سازى ، و در پيش روى اين جاهلان از اهل کتاب بپرسى مگر پيامبران شما غير بشر بودند؟ و مگر غذا نمى خوردند و نوشيدنى نمى نوشيدند؟ و مگر در بازارها قدم نمى زدند؟! (وقتى همه گفتند: آرى ، پيامبران ما همه از جنس بشر بودند و همه اين لوازم بشرى را داشتند، آن وقت به ايشان بگو) خوب ، پيغمبر شما هم فردى مانند آن پيامبران است ، و من نيز مثل آنها هستم. پس ، اگر در اين آيه فرموده : «اگر تو در شک هستى» با اينکه آن جناب شکى نداشته ، خواسته است از ديدگاه جاهلان مردد سخن گفته باشد، همچنانکه در آيه شريفه ، «فقل تعالوا ندع ابناءنا و ابناءکم و نساءنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنة اللّه على الکاذبين»، با اينکه خداى تعالى مى داند رسول گرامياش دروغ نمى گويد، و رسالت او را مى رساند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۲ مع ذلک آن جناب را مانند طايفه مقابلش جايز الخطاء قلمداد کرده تا در مخاصمه ، رعايت انصاف را کرده باشد و گرنه هم خدا مى دانست که رسول اللّه (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) دروغ نمى گويد و هم آن جناب مى دانست که راستگو است ، چيزى که هست خواست تا در مقام احتجاج رعايت انصاف را کرده باشد. مؤلف : شيخ صدوق - قدس سره - اين روايت را در کتابش به سند خود از موسى بن محمد بن على نقل کرده و برگشت آن به همان روايتى است که نقل کرديم . و در بعضى از روايات آمده که : اين آيه شريفه در شب معراج نازل شد و در آن ، رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) ماءمور شد تا از ارواح انبياء (عليهم السلام ) از اين معنا سؤ ال کند، و همين انبياء مورد نظر آيه «الذين يقرؤن الکتاب من قبلک» بوده اند. همين وجه از زهرى نيز روايت شده ، و ليکن اين روايت به خوبى و بطور روشن با لفظ آيه انطباق ندارد. و در الدر المنثور است که عبد الرزاق و ابن جرير از قتاده روايت کرده که در تفسير اين آيه گفته است : براى ما اينطور نقل کردند که رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) گفته است : من نه شک دارم و نه مى پرسم. و در تفسير عياشى از معمر روايت آورده که گفت : امام ابوالحسن الرضا (عليه السلام ) فرمود: يونس از طرف خداى تعالى ماءموريتهائى داشت که همه را به قومش رسانيد، تا در آخر، نشانيهاى عذاب هويدا گشت ، پس مردم بين خود و اطفالشان و بين حيوانات و بچه هايشان جدايى انداختند، آنگاه به درگاه خداى - عزوجل - تضرع و زارى کردند، و خدا هم عذاب را از آنان برداشت... مؤلف : داستان يونس و قومش - ان شاء اللّه - بزودى در تفسير بعضى از آياتى که متعرض جزئيات داستان او است ، مى آيد. و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم و لالکائى - در کتاب السنة - از على بن ابى طالب (عليه السلام) روايت کرده اند که فرمود: بر حذر بودن مقدرات (قضا و قدر) را بر نمى گرداند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۳ ولى دعا مقدرات را بر مى گرداند و اين مطلب در قرآن کريم آمده آنجا که مى فرمايد: «الا قوم يونس لما آمنوا کشفنا عنهم عذاب الخزى...». مؤلف : صاحب الدر المنثور روايت ديگرى در همين معنا از ابن النجار از عايشه از رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) نقل کرده است. و در کافى و بصائر با ذکر سند از ابى بصير از امام صادق (عليه السلام) روايت شده که فرمود: «رجس» عبارت است از شک و ما ابدا در دين خود شک نمى کنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۴ آيات ۱۰۴ - ۱۰۹ سوره يونس قُلْ يَا أَيهَا النَّاس إِن کُنتُمْ فى شکٍ مِّن دِينى فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَ لَکِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِى يَتَوَفَّاکُمْ وَ أُمِرْت أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(۱۰۴) وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَک لِلدِّينِ حَنِيفاً وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشرِکِينَ(۱۰۵) وَ لا تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنفَعُک وَ لا يَضرُّک فَإِن فَعَلْت فَإِنَّک إِذاً مِّنَ الظالِمِينَ(۱۰۶) وَ إِن يَمْسسک اللَّهُ بِضرٍّ فَلا کاشِف لَهُ إِلا هُوَ وَ إِن يُرِدْک بخَيرٍ فَلا رَادَّ لِفَضلِهِ يُصِيب بِهِ مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ(۱۰۷) قُلْ يَا أَيهَا النَّاس قَدْ جَاءَکمُ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَن ضلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيهَا وَ مَا أَنَا عَلَيْکُم بِوَکيلٍ(۱۰۸) وَ اتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْک وَ اصبرْ حَتى يحْکُمَ اللَّهُ وَ هُوَ خَيرُ الحَْاکِمِينَ(۱۰۹) «ترجمه آیات» بگو اى مردم اگر در دين من شک داريد، من کسانى را که شما جز خدا مى پرستيد نمى پرستم و تنها خدايى را مى پرستم که شما را مى ميراند و من ماءمور شده ام که از مؤ منين باشم (۱۰۴) (و به من وحى شده که :) وجه بندگى و ديندارى را متوجه دين حنيف کن ، و زنهار، زنهار که از مشرکين مباش (۱۰۵) و به جاى خدا و جز او کسى و چيزى را که سود و زيانى برايت ندارد مخوان ، که اگر چنين کنى از ستمکاران خواهى بود (۱۰۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۵ و اگر خدا به تو محنتى برساند، هيچ کس به جز خدا نيست که آن را برطرف سازد، (همچنانکه ) اگر چيزى براى تو خواسته باشد کسى نيست که فضل و کرم او را برگرداند، او به هر يک از بندگانش هر چه بخواهد به کرم خود مى رساند، و او آمرزگار و رحيم است (۱۰۷) بگو: هان اى مردم ! از ناحيه پروردگارتان دين حق برايتان آمده ، پس هر کس هدايت شود به نفع خود هدايت شده ، و هر کس گمراه شود عليه خود گمراه شده و من ماءمور (به اجبار) شما نيستم (۱۰۸) و آنچه به سويت وحى مى شود پيروى کن و خويشتندارى نما، تا خدا (بين تو و قومت ) حکم کند که او بهترين حاکمان است (۱۰۹) «بیان آیات» اين آيات ، آيات آخر سوره است که در آن خلاصه بيانات سوره آمده و اشارهاى اجمالى به مساءله توحيد، معاد و نبوت نيز نموده است . خداوند در اين آيات رسول گرامى خود را دستور مى دهد که از قرآن پيروى کند و منتظر آن باشد که خداى عزوجل بين او و امتش حکم کند. «قُلْ يَا أَيهَا النَّاس إِن کُنتُمْ فى شکٍ مِّن دِينى ...»: در سابق مکرر گفته شد که دين عبارت است از سنتى که بايد در زندگى پيروى شود، سنتى که پيروى آن سعادت انسان را تاءمين کند. و در اين کلمه (دين ) معناى اطاعت نيز نهفته است همانطور که خداوند مى فرمايد «و اخلصوا دينهم لله» و بسا که به معناى جزاء استعمال مى شود. مراد از شک داشتن مشرکان در دين پيامبر «ص» در آيه شریفه و معناى جمله «ان کنتم فى شک من دينى» اينست که: اگر شما در دين من يعنى آن طريقه اى که پيموده ام و بر مشروعيت آن پافشارى دارم شک داريد. و شک کردن کسى در دين ديگرى و در طريقه اى که او براى خود برگزيده به اينست که شک کند، آيا او بر دين خود پافشارى و استقامت مى کند يا نه ؟ و آيا دين او پا مى گيرد و دوام مى يابد يا خير؟ و منشاء اين سؤال اين بود که مشرکين طمع در زوال دين آن جناب را داشتند، و بسيار اميدوار بودند که بتوانند آن جناب را از دعوتش ‍ منصرف کنند و در نتيجه خود را از دعوت او به توحيد و ترک خدايان رها سازند. و با در نظر داشتن اين زمينه معناى آيه اينطور مى شود: اگر شما شک داريد در اينکه خود من بر اين دينى که شما را به آن مى خوانم استقامت مى کنم يا نه و يا شک داريد در اين که دين من چيست و انگيزه و ريشه اصلى دعوتم را نفهميده ايد اينک من بطور صريح براى شما بيان مى کنم و مى گويم که من به هيچ وجه خدايان شما را نمى پرستم و تنها اللّه تعالى را مى پرستم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۶ و اگر در جمله «و لکن اعبد اللّه الذى يتوفاکم» از ميان اوصاف خداى تعالى صفت ميراندن و توفى را ذکر کرد، بدين جهت است که بهانه مشرکين در پرستيدن خدايان اين بود که پرستش خدايان باعث دفع ضرر و جلب نفع براى آنان مى شود و به عبارتى ساده تر: بهانه اى هر چند موهوم و خرافى داشتند ولى درمرگ ديگر هيچ بهانه اى نداشتند، و خودشان نيز معترف بودند که پرستش بتها هيچ تاءثيرى در خطر مرگ و ضرر آن ندارد، لذا فرمود: من تنها آن خدائى را مى پرستم که جان شما را مى گيرد. و اشاره کرد به اينکه اگر معيار در عبادت ، دفع ضرر و جلب نفع است ، شما نيز بايد خداى تعالى را بپرستيد، چون احتياج به امنيت از ضرر و خطر مرگ داريد و اين امنيت تنها به دست خداى تعالى است. علاوه بر اين ، انتخاب اين صفت از ميان صفات خداى تعالى اشاره اى هم به تهديد مشرکين دارد، چون آيات قبلى وعده قطعى عذاب به آنان ميداد و وفات مشرکين ميعاد عذابشان بود. مؤيد اينکه اين نکته نيز منظور بوده اينست که بعد از جمله «ولکن اعبد اللّه الذى يتوفاکم» فرمود: «امرت ان اکون من المؤمنين» و فهمانيد که نجات مؤمنين جزء وعده اى است که در دو آيه قبل داد و فرمود: «فهل ينتظرون الا مثل ايام الذين خلوا من قبلهم... ننج المؤمنين». و معناى آيه اين است: اگر درباره دين من شک داريد پس بدانيد و يقين کنيد که من خدايان شما را نمى پرستم ، و ليکن تنها اللّه را، يعنى آن کسى را مى پرستم که به تکذيبگران وعده عذاب و به مؤ منين وعده نجات داده و به من امر فرموده که از مؤمنين باشم، همانطور که امر فرموده از عبادت آلهه اجتناب کنم. «وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَک لِلدِّينِ حَنِيفاً»: اين جمله عطف است بر موضعى که جمله «و امرت ان...» در کلام داشت ، چون در معناى «کن من المؤمنين - از مؤمنين باش» است ، در نتيجه صيغه امر «اقم» عطف شده است به صيغه امر «کن». و اما اينکه اقامه وجه براى دين حنيف چه معنا دارد؟ در طول اين تفسير در چند نوبت معنايش را ذکر کرديم». «وَ لا تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنفَعُک وَ لا يَضرُّک»: اين آيه شريفه نهيى است بعد از نهيى ديگر از شرک ورزيدن ، و بيان مى کند که شرک ورزيدن ، انسان را در زمره ستمگران داخل مى سازد، و وقتى آدمى در زمره ستمگران قرار گرفت ، آن تهديدهائى که خداى تعالى در کلام خود به ستمگران کرده در حق آدمى محقق مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۷ در اين آيه دو تعبير لطيف آمده : يکى اينکه وقتى سخن از دعاء دارد، تعبير «ما لا ينفعک و لا يضرک» - ما: چيزى که - را آورده و چون سخن از عبادت دارد، «تعبير الذين تعبدون من دون اللّه» - الذين: کسانى که - را مى آورد، و لطف اين دو تعبير از اين جهت است که عبادت به حسب طبع اقتضاء دارد که معبود داراى عقل و شعور باشد، و معلوم است که درباره چنين معبودى بايد تعبير «الذين» آورده شود، ولى دعا هر چند که همواره و تواءم با عبادت و خود نوعى عبادت است، ليکن وقتى مدعو متصف باشد به صفت «لا ينفع و لا يضر» ديگر جا ندارد تعبير الذين آورده شود، چون اين تعبير ذهن شنونده را دچار اشتباه مى سازد، و شنونده خيال مى کند که هر موجودى که مصداق تعبير «کسانی که» باشد، يعنى صاحب علم و عقل مى تواند نافع و مضر باشد، بدين جهت به جاى آن تعبير، تعبير «چيزى» که را آورد تا اشاره کند به اينکه اين خدايان که شما دست به دعايشان بر مى داريد جمادند، و در حق جمادات کسى اين احتمال را نمى دهد که روزى اراده نفع رساندن و يا ضرر زدن کنند. علاوه بر اشاره مذکور اثر ديگرى در اين تعبير هست ، و آن بيان دليل علت نهى از خواندن بتها است. «وَ إِن يَمْسسک اللَّهُ بِضرٍّ فَلا کاشِف لَهُ إِلا هُوَ ...»: اين جمله ، حاليه و تتمه بيان آيه قبل است ، و معناى مجموع دو آيه چنين است : به جاى خداى تعالى حاجت از چيزى مخواه که نه سودى دارد و نه زيانى ، در حالى که اگر خداى تعالى ضررى به تو برساند هيچ چيز و هيچ کس غير خود او نمى تواند آن ضرر را از تو برگرداند و يا بردارد، و اگر چيزى براى تو بخواهد هيچ چيز و هيچ کس غير خود او نمى تواند آن خير را از تو برگرداند، پس قاهر و غالب تنها او است ، و لا غير. آرى ، او است که به مشيت و ارادهاش خير به بندگانش مى رساند و با اين حال غفور و رحيم نيز هست و گناهان بندگانش را مى آمرزد و به آنان رحم مى کند. و وقتى اللّه تعالى متصف به چنين اوصافى است و وقتى غير او از چنين اوصافى تهيدست است همين خود اقتضاء مى کند عبادت و دعا را به وى اختصاص دهند. «قُلْ يَا أَيهَا النَّاس قَدْ جَاءَکمُ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ»: منظور از «حق» که مى فرمايد به سوى شما انسانها آمده ، يا قرآن است و يا دعوت حقهاى که قرآن مشتمل بر آن است ، و جمله «فمن اهتدى...» اعلامى است عمومى ، به اينکه همه انسانها در آنچه براى خود انتخاب مى کنند آزادند، و هيچ کس نمى تواند آزادى در انتخاب را از کسى سلب کند. و اين اعلام را بيان اين حقيقت کرده که حق - همان حقى که به سويشان آمده - داراى خاصيت و حکمى است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۸ و آن اينست که هر کس به سوى آن راه يابد در حالى که راه يافته سودش ‍ عايد خودش مى شود، و هر کس از آن روى بگرداند و راهى ديگر برود در حالى رفته که ضرر اين انحراف عايد خودش مى شود. پس، انسانها مى توانند هر يک از اين دو را که براى خود مى پسندند انتخاب کنند، يا نفع و يا ضرر را. و او (رسول خدا) وکيل مردم نيست ، تا کارى را که به عهده تک تک انسانها است او انجام دهد. بنابراين ، بيان آيه شريفه کنايه است از وجوب اهتداء مردم به سوى حق ، چون نفعشان در آن است. «وَ اتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْک وَ اصبرْ حَتى يحْکُمَ اللَّهُ وَ هُوَ خَيرُ الحَاکِمِينَ»: دستورى است به رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) به اينکه تنها تابع آن فرامينى باشد که به خود او وحى مى شود، و در برابر هر مصيبت و رنجى که در راه اين تبعيت خواهد ديد صبر کند. و نيز وعدهاى است به اينکه خداى سبحان بزودى بين او و قومش حکم خواهد کرد، و او حکم نمى کند جز به نحوى که مايه روشنى چشم آن جناب باشد. و بنابراين، آيه شريفه هم دستور به استقامت است و هم تسليت بر مصائبى که آن جناب مى بيند و هم وعده اى است به اينکه عاقبت خير، تنها نصيب او است. آيه شريفه با حکم خداى تعالى ختم شده، همان حکمى که بخش عظيمى از آيات اين سوره بر آن حکم اعتماد داشت - و خدا داناتر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹۹ «سوره هود» آيات ۱ - ۴ سوره هود * سوره «هود»، در مکه نازل شده و مشتمل بر صد و بيست آيه است. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الر کِتَابٌ أُحْکِمَت آيَاتُهُ ثمَّ فُصِّلَت مِن لَّدُنْ حَکِيمٍ خَبِيرٍ(۱) أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا اللَّهَ إِنَّنى لَکُم مِّنْهُ نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ(۲) وَ أَنِ استَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْکُم مَّتَاعاً حَسناً إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى وَ يُؤْتِ کُلَّ ذِى فَضلٍ فَضلَهُ وَ إِن تَوَلَّوْا فَإِنى أَخَافُ عَلَيْکُمْ عَذَاب يَوْمٍ کَبِيرٍ(۳) إِلى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شئٍ قَدِيرٌ(۴) «ترجمه آیات» به نام خدايى که رحمتى عمومى و رحمتى خاص متقين دارد. الر. اين (قرآن)، کتابى است که آياتش همه يک غرض را مى رساند، غرضى که وقتى شکافته شود، به صورت آيات مفصل در مى آيد، کتابى است از ناحيه خداى حکيم و آگاه. (۱) (و آن غرض واحد) اين است که جز اللّه را نپرستيد، که من از ناحيه او، براى بشارت و انذار شما آمده ام. (۲) و اين که از پروردگارتان طلب مغفرت نموده، سپس به سويش باز گرديد، تا شما را براى مدتى معين از بهره اى نيکو برخوردار سازد و به هر صاحب کرمى، آنچه از فضل و کرمش مستحق است، بدهد. (تو اين پيام را به مردم برسان)، اگر از پذيرفتنش اعراض کردند، بگو که من بر شما مى ترسم از عذاب روزى بس بزرگ. (۳) روزى که بازگشتتان به سوى خدا است و او بر چيزى توانا است. (۴) رده:تفسیر المیزان