تفسیر المیزان

و سپس شاگردان ايشان آنچه از آنان گرفتند اساس و زيربناى سنّت حيات قرار دارند سنتى که در حقيقت همان دين مجتمع است و عامه مردم به آن گرايش دارند و آن معارف دقيقى است که جز آحادى از اهل معرفت نمى تواند آن را تحمل کند و بفهمد براى اينکه سطح آن بسى بلندتر از افق فهم عامه مردم است که تنها پيرامون محسوسات و مخيلات دور مى زند و بيش از آن نصيبى از درک ندارد، و فهم عامه کجا و درک اينگونه معارف کجا، فهم و عقل عامه که هيچگونه مهارت و آشنايى از معارف حق ندارند از درک چنين مطالبى پياده و عاجز است. اشکالى هم که به اين مذهب و سنت اجتماعى وارد است همين است که زيربناى آن هر چند معارفى است حق، اما معارفى است که در هر دوره تنها چند نفر انگشت شمار آن را مى فهمند و اين نمى تواند براى کل جامعه که به اقرار خود آنان از درک آن معارف پياده اند، دينى و سنتى اجتماعى باشد چون اولا فطرت آفرينش ، انسان را با غريزه انس به يکديگر و دور هم جمع شدن آفريده و معنا ندارد جمعيتى که دور هم جمع شده و يک مجتمع را تشکيل داده اند در درک سنت حيات از هم فاصله داشته باشند و فقط افرادى انگشت شمار آن سنت را بفهمند و ديگران نفهمند و تحميل چنين سنت و چنين دينى بر اجتماع در حقيقت لغو کردن سنت فطرت و مخالفت با طريقه خلقت است. علاوه بر اين ، اين کار کنار گذاشتن طريق عقل نيز هست و حال آنکه مى دانيم طريقه عقل يکى از سه طريق درک حقايق است و آن عبارت است از: وحى و کشف و عقل ، و طريقه عقل از آن دو طريقه ديگر عمومى تر و از نظر اهميتش براى زندگى دنيوى انسان مهمتر است زيرا وحى چيزى است که جز اهل عصمت يعنى انبياء گرام ، کسى به آن دسترسى ندارد و طريقه کشف هم موهبتى است که جز به آحادى از اهل اخلاص و يقين نمى دهند و تنها طريقى که براى عموم بشر باقى مى ماند اين طريق است ، حتى مردم براى استفاده از دو طريق اول نيز به عقل نيازمندند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۳ پس همه افراد بشر در زندگى همه روزه خود احتياج مبرم به عقل دارد و اگر طريقه اى بخواهد عقل او را از اعتبار بيندازد، اين طريقه ، طريقه صحيحى نيست و اين باعث ميشود که تقليد اجبارى را بر همه شوون مجتمع زنده و حتى بر عقايد و اخلاق و اعمال آن حاکم سازد و معلوم است که اگر چنين شود انسانيت به کلى ساقط مى گردد. بعلاوه ، اين روش باعث مى شود که سنت استعباد (برده کردن مردم ) در مجتمع انسانى جايگير شود شاهد روشن آن نيز تجارب طولانى تاريخى در امت هاى بشريت است که در هر زمان و هر جا با دين وثنيّت زندگى کرده ، سنن استعباد در او جريان يافته ، و انسانها، انسانهايى مثل خود (و حتى بدتر از خود) را ارباب خود گرفتند. سرايت شرک در عبادت از وثنى ها به ساير اديان اديان عمومى ديگر نيز با اينکه اعتقاد به يگانگى اله از اصول اساسى آنها بود از خطرى که گفتيم وثنيّت را گرفتار کرد سالم نماندند و آنها نيز به شرک در عبادت گرفتار گشتند و اين شرک در عبادت آنان را به عين همان ابتلاهاى وثنيت مبتلا کرد که مهمترين آنها همان سه محذور مذکور در سابق بود. اما بودائيان و صابئان ، وضعشان در اين گرفتاريها روشن است و تاريخ شاهد گوياى آن مى باشد و ما قبلا فهرستى از عقايد و اعمال آنان را برشمرديم. و اما مجوسيان ، هر چند الوهيت را در «اهورامزدا» منحصر دانسته اند و ليکن خضوع عبادتى و تقديسشان براى چند کس است: ۱ - يزدان ۲ - اهريمن ۳ - ملائکه اى که موکل بر شؤ ون ربوبيتند ۴ - خورشيد ۵ - آتش و چيزهايى ديگر، شاهد بر اين معنا نيز تاريخ است که سنت عبادتى آنان و همچنين سرگذشت برده گيرى خلق از ناحيه ارباب و اختلاف طبقاتى را از آنان نقل مى کند و همچنين تدبر در مذاهب آنان و اعتبار عقل خود ما اينطور حکم مى کند که بايد همه اين انحرافها از ناحيه تحريف دين اصيل مجوس در بين مجوسيان راه يافته باشد، از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) هم درباره مجوسيان روايت شده که فرموده اند: «مجوسيان پيغمبرى داشته اند که او را به قتل رساندند و کتابى داشته اند که آن را سوزاندند». و اما يهود، قرآن کريم بسيارى از اعمال آنان را بيان کرده ، از آن جمله اين است که يهود کتاب خدا را تحريف کردند و علماى خود را به جاى خدا ارباب خود گرفتند و خداى تعالى به خاطر همين اعمالشان ، فطرتشان را منکوس و سليقه هايشان را معکوس و منحرف ساخت (و به عبارتى ديگر انحراف ظاهريشان را به انحراف در باطنشان کشاند). و اما نصارى که ما در جلد سوم اين کتاب بطور مفصل درباره انحرافات فکرى و عملى آنان صحبت کرديم ، خواننده مى تواند بدانجا مراجعه نمايد و اگر بخواهد مى تواند مقدمه انجيل «يوحنا» و رساله هاى «بولس » را با ساير انجيل ها تطبيق بدهد و سپس کار خود را با مراجعه به تاريخ کليسا تکميل کند چون گفتار در اين باب بسيار طولانى است. پس بحث عميق در اين مساءله ، ما را به اين نتيجه مى رساند که هر مصيبتى که تمامى مجتمعات دينى در عالم بشريت را گريبانگير شده همه از مواريث وثنيت نخستينى است که معارف الهى و حقايق عالى حقه را بدون اينکه در قالب بيانى ساده بريزند و هم سطح افکار عامه کنند لخت و برهنه گرفته و آن را اساس سنتهاى دينى قرار دادند و بر فهم ساده عوام که جز با حس و محسوس الفتى ندارند تحميل کردند و نتيجه اش اين شد که ديديم . اسلام گرايش به وثنيت و شرک را چگونه اصلاح کرد؟ و اما اسلام براى اصلاح اين مفاسد و رهايى بشر از اين محذورها معارف عاليه را در قالب بيان ساده اى ريخت که هضمش براى فهم هاى ساده و عقول عادى آسان شود و از پشت حجاب با اين حقايق تماس ‍ بگيرد و پرده پيچ شده اش را دريافت بدارد، و اين طريقه اى است که براى حال عوام بسيار مفيد و صالح بود. و اما خاصه که توانايى درک آن حقايق را دارند بى پرده آن را در زيباترين چهره و در بديعترين جمال درک مى کنند و از خطر آن محذورها ايمن و مطمئن هستند و اينها در زمره آن کسانيند که خداى تعالى مورد انعامشان قرار داده يعنى انبياء و صديقين و شهدا و صالحينى که «حسن اولئک رفيقا» و خداى تعالى در اين باره که معارف عاليه را تا سطح افکار عموم مردم تنزل داده و در خور فهم همگان کرده است مى فرمايد: «و الکتاب المبين انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون و انه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۵ و نيز مى فرمايد: «انه لقرآن کريم فى کتاب مکنون لا يمسه الا المطهرون ». و رسول گرامى اسلام (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) هم فرمود: «انا معاشر الانبياء امرنا ان نکلم الناس على قدر عقولهم». اسلام مشکل شرک و وثنيّت را در مرحله توحيد از اين راه حل کرده که استقلال در ذات و صفات را از تمامى موجودات بجز خداى سبحان نفى کرده و خداى تعالى را قيوم بر هر چيز دانسته است و فهم انسانها را در بين دو نقطه انحراف تشبيه و تنزيه نگه داشته و در وصف خداى تعالى فرموده است: او حيات دارد اما نه چون حيات ما (که محتاج به داشتن بدن است ) و علم دارد، اما نه چون علم ما (که نيازمند داشتن مغز و سلامتى بافته هاى آن است ) و قدرت دارد اما نه چون قدرت ما (که زائيده سلسله اعصاب است )، شنوايى دارد اما نه چون شنوايى ما (که نيازمند داشتن دستگاه شنوايى است ) و بينايى دارد اما نه چون بينايى ما (که نيازمند دستگاه بينايى است )، و کوتاه سخن اينکه : هيچ چيز مانند او نيست تا ما او را به آن چيز تشبيه کنيم و او بزرگتر از آن است که توصيف شود. اسلام با اين حال به مردم دستور داده که در اين باره هيچ سخنى بدون داشتن مدرک و علم نگويند و زير بار هيچ سخن و دعوتى در مورد اعتقادات نروند مگر با حجتى عقلى ، البته حجتى که عقل و فهمشان بتواند آن را درک کند و هضم نمايد. به همين جهت اسلام توانسته است که اولا دين خدا را با آن همه معارفش هم بر عموم بشر عرضه کند و هم بر خواص ، آن هم نه اينکه بعضى را به عوام و بعضى را به خواص عرضه کرده باشد بلکه خاص و عام را بطور مساوى از آن معارف برخوردار نموده و ثانيا عقل بشر را بکار انداخته و آن را که بزرگترين موهبت الهى است مهمل و بى فايده نگذاشته و ثالثا طبقات مختلفه مردم در مجتمع انسانى را به يکديگر نزديک کرده و آنقدر نزديک کرده که ديگر بيشتر از آن امکان ندارد، نه طبقه اى را از اين معارف برخوردار و طبقه اى ديگر را محروم کرده و نه طبقه اى را مقدم و طبقه اى ديگر را مؤ خر کرده است و در اين باره فرموده: «ان هذه امتکم امة واحدة و انا ربکم فاعبدون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۶ و نيز فرموده: «يا ايها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند اللّه اتقيکم». اين اجمال سخن بود و تو خواننده محترم مى توانى با مطالعه بحثهاى متفرقى که در اين کتاب آمده به تفصيل سخن در اطراف آن را به دست آورى و اللّه المستعان . پاسخ به يک شبهه در مورد توسل به معصومين «ع» چه بسا اشخاصى اينطور بپندارند اينکه در ادعيه ، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و آل معصومينش (عليهم السلام ) شفيع قرار داده شده اند و به حق آنان از خداى تعالى درخواست شده و همچنين زيارت قبور آن حضرات و بوسيدن ضريحشان و تبرک جستن به تربتشان و تعظيم آثارشان همه مصاديقى است از شرکى که در شرع از آن نهى شده و همان شرک وثنيت است ، و استدلال کرده اند به اينکه اينگونه توجيه عبادى در حقيقت قائل شدن به تاءثير ربوبى براى غير خداى تعالى است و اين خود شرک است ، و مگر بت پرستان چه مى کردند؟ آنها نيز مى گفتند: اين بتها شفعاء ما در درگاه خداى سبحانند و ما اگر بتها را مى پرستيم براى اين منظور است که ما را قدمى به درگاه خدا نزديک سازند. و چه فرق است در پرستش کردن غير خدا بين اينکه آن غير خدا پيغمبرى باشد و يا وليى از اولياى خدا باشد و يا جبارى از جباران و يا غير ايشان ، همه اين پرستشها شرکى است که در شرع از آن نهى شده. ليکن اين اشخاص از چند نکته غفلت کرده اند: اول اينکه ثبوت تاءثير براى غير خدا چه تاءثير مادى و چه معنوى ضرورى است و نمى توان آن را انکار کرد، خود خداى تعالى در کلام مجيدش تاءثير را با همه انواعش ‍ به غير خداى تعالى نسبت داده و مگر ممکن است غير اين باشد؟ با اينکه انکار مطلق آن ابطال قانون عليت و معلوليت عمومى است که خود رکنى است براى همه ادله توحيد، و ابطال قانون مذکور، هدم بنيان توحيد است. آرى ، آن تاءثيرى که خداى تعالى در کلام مجيدش از غير خداى تعالى نفى کرده تاءثير استقلالى است که هيچ موحدى در آن سخنى ندارد، هر مسلمان موحدى مى داند که هندوانه و سرديش ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۷ عسل و گرميش در مزاج ، از خداى تعالى است ، او است که هر چيزى را آفريده و اثرش را نيز خلق کرده . و هيچ موحدى نمى گويد که : عسل در بخشيدن حرارت به بدن حاجتى به خداى تعالى ندارد. و اما اينکه بگوييم : نه هندوانه سرد است و نه عسل گرم ، و نه آب اثر سردى دارد و نه آتش اثر حرارت ، در حقيقت بديهيات عقل را انکار کرده و از فطرت بشرى خارج شده ايم ، خوب وقتى خداى تعالى بتواند به فلان موجود، فلان اثر و خاصيت را ببخشد چرا نتواند به اولياى درگاهش مقام شفاعت و وساطت در آمرزش گناهان و برآمدن حاجات را ببخشد و حتى در تربت آنان اثر شفا بگذارد؟ کسانى که به اهل شفاعت يعنى به اولياى خدا متوسل مى شوند کارشان بدون دليل نيست آنها مى دانند که اولا خداى تعالى در کلام مجيدش به افرادى که مرضى درگاهش باشند مقام شفاعت داده و فرموده: «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعة الا من شهد بالحق و هم يعلمون». و نيز فرموده: «و لا يشفعون الا لمن ارتضى». و اگر در درخواست هايشان خداى تعالى را به جاه آن حضرات و به حق آنان سوگند مى دهند در اين عمل خود، دليل دارند و آن کلام خود خداى تعالى است که مى فرمايد: «و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلين انهم لهم المنصورون و ان جندنا لهم الغالبون » و نيز مى فرمايد: «انا لننصر رسلنا و الذين آمنوا». و اگر آن حضرات را تعظيم مى کنند و با زيارت قبورشان و بوسيدن ضريحشان اظهار محبت نسبت به آنان مى کنند و با تربت آنان تبرک مى جويند براى اين است که اين اعمال را مصاديقى براى تعظيم شعائر مى دانند و به آيه شريفه «و من يعظم شعائر اللّه فانها من تقوى القلوب »، و آيه مودت به ذى القربى و به آيات ديگر و روايات سنت ، تمسک مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۸ پس چنين کسى که اينگونه اعمالى را انجام مى دهد مى خواهد وسيله اى به درگاه خدا برده و به آيه شريفه «يا ايها الذين آمنوا اتقوا اللّه و ابتغوا اليه الوسيله » عمل کرده باشد، پس اين خود خداى تعالى است که ابتغاء وسيله به آن حضرات را تشريع کرده و دوست داشتن آنان و تعظيمشان را واجب فرموده و همين دوستى و تعظيم را وسائلى به درگاه خود قرار داده است و معنا ندارد که خداى تعالى محبت به چيزى و تعظيم آن را واجب کند و در عين حال آثار آن را تحريم نمايد. بنابراين هيچ مانعى در اين کار نيست که کسى از راه دوستى انبياء و امامان الهى و تعظيم امر آنان و ساير آثار و لوازمى که براى محبت و تعظيم هست به درگاه خدا تقرب بجويد، البته اين در صورتى است که دوستى و تعظيم و بوسيدن ضريح و ساير آثار محبت ، جنبه توسل و استشفاع داشته باشد نه اينکه اين امور و اين اشخاص را مستقل در تاءثير بداند و يا اين اعمال جنبه پرستش داشته باشد. فرق بين شرک و استشفاع و ثانيا از فرقى که بين شرک و استشفاع هست غفلت ورزيده اند، و به عبارتى ساده تر اينکه نتوانسته اند فرق بگذارند بين اينکه کسى غير خدا را بپرستد تا او نزد خدا شفاعتش کند و يا به خدا نزديکش کند و بين اينکه تنها خدا را بپرستد و غير خدا را شفيع درگاه او قرار دهد و با دوستى کردن به غير خدا به درگاه خدا تقرب بجويد، که در فرض اول به غير خداى تعالى استقلال داده و عبادت را خالص براى غير خدا کرده که اين خود شرک ورزيدن در عبوديت است و در صورت دوم استقلال را فقط و فقط به خداى تعالى داده و او را مخصوص به عبادت کرده و احدى را شريک او قرار نداده است. و اگر خداى تعالى مشرکين را مذمت فرموده ، براى اين است که گفته بودند: «مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى» که اين گفتارشان ظاهر در اين است که به غير خدا استقلال داده اند و در عبادت تنها همان غير خدا را در نظر مى گيرند نه خداى تعالى را و اگر گفته بودند: ما تنها خدا را مى پرستيم و در عين حال از ملائکه و يا رسولان و اولياى خدا اميد داريم که با اذن خدا ما را شفاعت کنند و کمبود ما را جبران نمايند. و يا گفته بودند: ما به اين نامبردگان توسل مى جوييم و آنان را به درگاه خدا وسيله قرار مى دهيم و شعائرش را تعظيم مى کنيم و اوليايش را دوست مى داريم ، هرگز مشرک نبودند بلکه شرکاى آنان همان جنبه را مى داشت که کعبه در اسلام دارد يعنى وجهه عبوديت آنان واقع مى شد نه معبود، همانطور که کعبه وجهه عبوديت مسلمين است نه معبود آنان بلکه مسلمين خداى تعالى را روبروى آن عبادت مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۹ و من نمى فهمم اين آقايان درباره حجر الاسود و استحباب بوسيدن آن و دست ماليدن به آن را در اسلام چگونه توجيه مى کنند؟ و همچنين درباره خود کعبه چه مى گويند؟ آيا طواف پيرامون کعبه و بوسيدن و استلام حجر شرکى است که در اسلام استثناء نشده ؟ - که مساءله شرک ، حکم ضرورى عقلى است و قابل تخصيص و استثناء نيست - و يا مى گويند: اين کار فقط عبادت خدا است (و کعبه ) و حجر الاسود حکم طريق و جهت را دارد؟ اگر اين را مى گويند، از ايشان مى پرسيم پس چه فرقى بين سنگ کعبه و بين غير آن هست ؟ اگر تعظيم غير خدا بر وجه استقلال دادن به آن غير نباشد و جنبه پرستش نباشد، چرا شرک شمرده شود؟ و تمامى روايات و آياتى که بطور مطلق به تعظيم شعائر الهى و تعظيم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و دوست داشتن آن جناب و مودت با حضرتش و حب اهلبيتش و مودت آنان سفارش کرده و همچنين سفارشات ديگرى از اين قبيل ، سفارشهايى است که بجا و هيچ اشکالى در آنها نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۰ آيات ۵۰ - ۶۰ سوره هود وَ إِلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُوداً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ إِنْ أَنتُمْ إِلا مُفْترُونَ(۵۰) يَا قَوْمِ لا أَسئَلُکمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى الَّذِى فَطرَنى أَ فَلا تَعْقِلُونَ(۵۱) وَ يَا قَوْمِ استَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السمَاءَ عَلَيْکم مِّدْرَاراً وَ يَزِدْکمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مجْرِمِينَ(۵۲) قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَ مَا نحْنُ بِتَارِکى ءَالِهَتِنَا عَن قَوْلِک وَ مَا نحْنُ لَک بِمُؤْمِنِينَ(۵۳) إِن نَّقُولُ إِلا اعْترَاک بَعْض ءَالِهَتِنَا بِسوءٍ قَالَ إِنى أُشهِدُ اللَّهَ وَ اشهَدُوا أَنى بَرِى ءٌ مِّمَّا تُشرِکُونَ(۵۴) مِن دُونِهِ فَکِيدُونى جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنظِرُونِ(۵۵) إِنى تَوَکلْت عَلى اللَّهِ رَبى وَ رَبِّکم مَّا مِن دَابَّةٍ إِلا هُوَ ءَاخِذُ بِنَاصِيَتهَا إِنَّ رَبى عَلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۵۶) فَإِن تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکم مَّا أُرْسِلْت بِهِ إِلَيْکمْ وَ يَستَخْلِف رَبى قَوْماً غَيرَکمْ وَ لا تَضرُّونَهُ شيْئاً إِنَّ رَبى عَلى کلِّ شىْءٍ حَفِيظٌ(۵۷) وَ لَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نجَّيْنَا هُوداً وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَ نجَّيْنَاهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ(۵۸) وَ تِلْک عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبهِمْ وَ عَصوْا رُسلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ(۵۹) وَ أُتْبِعُوا فى هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ عَاداً کَفَرُوا رَبهُمْ أَلا بُعْداً لِّعَادٍ قَوْمِ هُودٍ(۶۰) «ترجمه آیات» و نيز (ما) به سوى قوم عاد برادرشان هود را فرستاديم و او به قوم خود گفت : اى قوم ! خدا را بپرستيد که هيچ معبودى غير او نداريد و به جز افتراء هيچ دليلى بر خدايى خدايانتان وجود ندارد. (۵۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۱ اى مردم من از شما در برابر دعوتم مزدى نمى خواهم ، پاداش من جز به عهده خدايى که مرا آفريده نيست آخر چرا تعقل نمى کنيد. (۵۱) (و نيز گفت ) اى مردم از پروردگارتان طلب مغفرت نموده ، سپس ‍ برگرديد تا باران سودمند آسمان را پى در پى به سويتان بفرستد و نيرويى بر نيرويتان بيفزايد و زنهار، به ناکارى و عصيان روى از خداى رحمان مگردانيد. (۵۲) گفتند: اى هود تو بر نبوت خود شاهدى براى ما نياوردى و ما هرگز به خاطر گفتار تو از خدايانمان دست بر نداشته و به تو ايمان نخواهيم آورد. (۵۳) و جز اين درباره تو نظر نمى دهيم که به نفرين بعضى از خدايان ما دچار بيمارى روانى شده اى ، هود گفت : من اللّه را شاهد دارم و خود شما نيز شاهد باشيد که من از شرک ورزيدنتان بيزارم . (۵۴) شما همه دست به دست هم داده ، با من هر نيرنگى که مى خواهيد بزنيد و بعد از اخذ تصميم مرا مهلتى ندهيد. (۵۵) من بر خدا، پروردگار خود و پروردگار شما توکل و اعتماد دارم پروردگارى که هيچ جنبنده اى نيست مگر آنکه زمام اختيارش به دست او است چون سنت او در همه مخلوقات واحد و صراط او مستقيم است . (۵۶) و در صورتى که از پذيرفتن دعوتم اعتراض کنيد من رسالت خود را به شما رساندم و آنچه براى ابلاغ آن به سوى شما گسيل شده بودم ابلاغ نمودم (شما اگر نپذيريد) پروردگارم قومى غير شما را مى آفريند تا آن را بپذيرند و شما به خدا ضررى نمى زنيد چون پروردگار من نگهدار هر موجودى است - او چگونه از ناحيه شما متضرر مى شود؟ -. (۵۷) همينکه فرمان عذاب ما صادر شد و عذابمان نازل گرديد هود و گروندگان به وى را مشمول رحمت خود نموده ما نجات داديم و به راستى از عذابى غليظ و دشوار نجات داديم .(۵۸) و اين قوم عاد که اثرى بجاى نگذاشتند آيات پروردگارشان را انکار نموده ، فرستادگان او را نافرمانى کردند و گوش به فرمان هر جبارى عناد پيشه دادند - و در نتيجه از پروردگار خود غافل شدند -. (۵۹) نتيجه اش اين شد که براى خود لعنتى در دنيا و آخرت بجاى گذاشتند و خلاصه اين سرگذشت اين شد که قوم عاد به پروردگار خود کفر ورزيدند و گرفتار اين فرمان الهى شدند که مردم عاد قوم و معاصر هود پيامبر از رحمت من دور باشند. (۶۰) «بیان آیات» اين آيات ، داستان هود پيغمبر (عليه السلام ) و قوم او يعنى قوم عاد اول را بيان مى کند و آن جناب اولين پيغمبر بعد از نوح (ع ) است که خداى تعالى در کتاب مجيدش نام مى برد و از کوشش او در اقامه دعوت حقه و قيامش بر عليه بت پرستى تشکر مى کند و در چند جا از کلام مجيدش ‍ بعد از شرح داستان قوم نوح ، داستان قوم هود که همان قوم عاد است (و نيز) قوم ثمود را ذکر مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۲ «وَ إِلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُوداً»: اگر (قرآن ) جناب هود را برادر قوم عاد دانسته از اين باب بوده که آن جناب برادر نسبى آنان بوده ، چون از افراد همان قبيله بوده که همه افرادش به پدر قبيله منتهى مى شدند، نه برادر تنى آنان ، و جمله مورد بحث عطف است بر آيه قبلش که مى فرمود: «نوحا الى قومه » که تقديرش چنين مى شود: «و لقد ارسلنا الى عاد اخاهم هودا» - و همانا ما هود، برادر قوم عاد را برايشان فرستاديم. و شايد حذف شدن فعل «ارسلنا» باعث شده باشد که در جمله معطوف ، ظرف «الى عاد» جلوتر از مفعول (يعنى اخاهم ) ذکر شود بر خلاف جمله معطوف عليه يعنى جمله : «نوحا الى قومه »، و گرنه مى بايست فرموده بود مثلا: «و هودا الى عاد» و اين بدان جهت است که دلالت ظرف يعنى جمله «الى عاد» روشن تر و واضح تر از عطف دلالت مى کند بر اينکه فعل : «ارسلنا» در تقدير هست . سخنان حضرت هود «ع» با قوم خود «قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ إِنْ أَنتُمْ إِلا مُفْترُونَ»: اين جمله در مورد جواب از سوالى مقدر وارد شده گويا شنونده وقتى جمله «و الى عاد اخاهم هودا» را شنيده پرسيده : خوب ، هود به آنان چه «گفت ؟ مى فرمايد: گفت : اى قوم من خدا را بندگى کنيد...» و به همين جهت جمله مورد بحث بدون واو عاطفه و به اصطلاح ادبى به فصل آمده است. و جمله «اعبدوا اللّه » در مقام حصر است يعنى مى خواهد بفرمايد: تنها او را بپرستيد و خدايان ديگر را که به جاى خدا ارباب خود گرفته ايد به خيال اينکه شفيعان شما نزد خدا باشند، و آن وقت عبادت خود خدا را رها کرديد نپرستيد، دليل گفتار ما که جمله مورد بحث در مقام افاده حصر است جمله بعد مى باشد که مى فرمايد: «ما لکم من اله غيره ان انتم الا مفترون - شما غير از او هيچ معبود و جز افتراء هيچ دليل ديگرى نداريد» که اين جمله دلالت دارد بر اينکه مشرکين اگر خدايانى براى خود گرفتند و آنها را به عنوان شريک خدا و شفيع درگاه او عبادت کردند بجز افتراء، دليلى نداشتند. «يَا قَوْمِ لا أَسئَلُکمْ عَلَيْهِ أَجْراً ...»: صاحب مجمع البيان گفته است : کلمه «فطر» به معناى شکفته شدن از امر خدا است ، آنچنانکه برگ از داخل درخت سر در مى آورد و شکفته مى شود، اين هم که آفرينش خلق را فطر خدا خوانده اند براى اين است که خلق شدن عالم به منزله شکفته شدن آن از ناحيه خدا و ظاهر شدن آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۳ و اما راغب گفته است : اصل ماده «فطر» به معناى شکافتن چيزى از ناحيه طول است ، وقتى مى گويند: «فلان فطر کذا فطرا» و يا مى گويند: «افطر فطورا» و يا مى گويند: فلان چيز «انفطر انفطارا» همه به معناى اين است که فلان چيز را از طرف طول شکافت و يا فلان چيز از جهت طول شکافته شد... و اما فطر کردن خدا خلق را به معناى ايجاد و ابداع آن است ، ايجاد بر هيات و وصفى که فعلى از افعال ترشح کند، (و خاصيت اثرى از آثار داشته باشد، و در خصوص انسان ايجاد آن است بطورى که مسائلى را بدون تعليم درک کند). پس اينکه در قرآن کريمش مى فرمايد: «فطرة اللّه التى فطر الناس عليها» اشاره اى است از آن جناب به آن درک و ارتکازى که انسان ها به آن درک آفريده شده اند و آن ارتکاز شناختن خدا است ، و «فطرة اللّه » عبارت است از آن نيرويى که در انسان قرار داده شده تا با آن نيرو ايمان به خدا را تشخيص دهد، که به همين معنا در آيه شريفه «و لئن سالتهم من خلقهم ليقولن اللّه » اشاره شده و همين درک فطرى است. معناى «فطر» و «فطرة اللّه » و فرق بين «فطرت » و «خلق » ولى به نظر چنين مى رسد که ماده «فطر» به معناى پديد آوردن از عدم محض است (به خلاف خلقت ، که بر پديد آوردن ساختمان از آجر و آهن نيز صادق است ) و آن خصوصيتى که از «فطر الناس » فهميده مى شود از بنا و صيغه «فعلة » فهميده مى شود چون اين صيغه را در جايى بکار مى برند که بخواهند بنا و ساختمان نوع را برسانند. پس در جمله «فطرة اللّه التى فطر الناس عليها» درک فطرى بشر، از کلمه «فطرة » فهميده مى شود نه از ماده «فطر» و بنابراين که گفتيم فطرت به معناى خلقت از عدم محض است پس اينکه بعضى ها فطرت را به معناى خلقت گرفته اند از راه صواب دور شده اند براى اينکه ماده «خلق » به معناى ايجاد صورت از ماده است به اين صورت که چند ماده را با هم جمع کنيم و چيزى جديد و نو بسازيم ، و اگر خلقت به معناى فطرت و ايجاد از عدم محض بود خدا آن را به عيسى بن مريم (عليه السلام ) نسبت نمى داد و نمى فرمود: «و اذ تخلق من الطين کهيئة الطير». زمينه کلام در آيه مورد بحث رفع تهمت و نفى لغويت از کار خودش ‍ (يعنى هود (عليه السلام ) است و معنايش اين است که اى قوم من ! بدانيد که من از کار دعوتم ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۴ از شما مزد و پاداشى نمى خواهم تا مرا متهم کنيد به اينکه دعوت خود را بهانه کرده تا با آن وسيله ما را بدوشد، او فکر منافع خودش است هر چند که نفعش مايه ضرر ما باشد و در عين حال کارم بدون اجر هم نيست تا بگوييد بيهوده خود را به زحمت افکنده بلکه کارم پاداش دارد و پاداش آن نزد خدايى است که مرا پديد آورده و از عدم محض ايجاد کرده ، آيا باز هم به عقل خود بر نمى گرديد و آن را براى درک گفتار من به کار نمى زنيد تا براى شما معلوم شود که من در دعوتم خير خواه شما هستم و جز اين هدفى ندارم که شما را به حق وادار مى کنم؟ سخن هود به قومش: اگر به سوى خدا برگرديد، باران رحمتش را بر شما نازل مى کند «وَ يَا قَوْمِ استَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السمَاءَ عَلَيْکم مِّدْرَاراً...»: در سابق يعنى در اول سوره پيرامون معناى جمله «استغفروا ربکم ثم توبوا اليه » بحث کرديم . و جمله «يرسل السماء عليکم مدرارا» موقعيت جزاء فعل شرط سابق را دارد چون جمله سابق که مى فرمايد: «استغفروا...» هر چند به صورت امر است و ليکن در معناى جمله شرطيه است و مى خواهد بفرمايد: «ان تستغفروا...» يعنى اگر از خداى تعالى طلب مغفرت کنيد و به سوى او برگرديد او از آسمان براى شما رحمت فراوان مى فرستد. و مراد از کلمه «سماء» ابر آسمان است نه خود آن ، و اگر ابر را آسمان خوانده از اين بابت است که کلمه «سماء» به معناى هر چيزى است که بالاى سر ما قرار گرفته و بر ما سايه افکنده باشد. بعضى هم گفته اند: تقدير آيه : «مطر السماء» است و يا مراد از کلمه «سماء»، مطر (باران ) است و اين تعبير در استعمال شايع است . و کلمه «مدرارا» مبالغه از مصدر «در - ريزش » است و مورد استعمال اصلى در خصوص شير پستان بود بعدها در مورد باران نيز به عنوان استعاره استعمال شده ، چون هر دو، يعنى هم شير و هم باران نفع و فايده دارد پس «ارسال سماء مدرارا» به معناى فرستادن ابرى است که چون پستان حيوانات ، باران هاى پى در پى و مفيد ببارد بارانى که زمين به وسيله آن زنده شود و زراعت ها و گياهان برويند و باغها و بستانها سبز و خرم گردند. «و يزدکم قوة الى قوتکم » - بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از اين زياد کردن قوت ، زيادتى در نيروى ايمان بر نيروى بدنها است يعنى اگر چنين کنيد ما نيروى شما را دو چندان مى کنيم يکى نيروى بدن و يکى هم نيروى ايمانتان را چون مردم قوم هود نيروى بدنى داشتند و بدنهايشان قوى و محکم بود اگر ايمان مى آوردند نيروى ايمانشان نيز به نيروى بدنهايشان اضافه مى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۵ رده:تفسیر المیزان