المیزان جلد۱۱ بخش۱۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۶
آيات ۲۲ - ۳۴ سوره يوسف
وَ لَمَّا بَلَغَ أَشدَّهُ آتَيْنَاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذَلِک نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۲۲)
وَ رَاوَدَتْهُ الَّتى هُوَ فى بَيْتِهَا عَن نَّفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الاَبْوَاب وَ قَالَت هَيْتَ لَک قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبّى أَحْسنَ مَثْوَاى إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ(۲۳)
وَ لَقَدْ هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بهَا لَوْلا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ کذَلِک لِنَصرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ(۲۴)
وَ استَبَقَا الْبَاب وَ قَدَّت قَمِيصَهُ مِن دُبُرٍ وَ أَلْفَيَا سيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَت مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِک سُوءاً إِلّا أَن يُسجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۲۵)
قَالَ هِىَ رَاوَدَتْنى عَن نَّفْسى وَ شهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِن کانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ فَصدَقَت وَ هُوَ مِنَ الْکَاذِبِينَ(۲۶)
وَ إِن کانَ قَمِيصهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ فَکَذَبَت وَ هُوَ مِنَ الصّادِقِينَ(۲۷)
فَلَمَّا رَءَا قَمِيصَهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِن کيْدِکُنَّ إِنَّ کَيْدَکُنَّ عَظِيمٌ(۲۸)
يُوسف أَعْرِض عَنْ هَذَا وَ استَغْفِرِى لِذَنبِکِ إِنَّکِ کنتِ مِنَ الخَْاطِئِينَ(۲۹)
وَ قَالَ نِسوَةٌ فى الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن نَفْسِهِ قَدْ شغَفَهَا حُباًّ إِنَّا لَنرَاهَا فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۳۰)
فَلَمَّا سمِعَت بِمَکْرِهِنَّ أَرْسلَت إِلَيهِنَّ وَ أَعْتَدَت لهَُنَّ مُتَّکَئاً وَ آتَت کُلَّ وَاحِدَةٍ مِنهُنَّ سِکِّيناً وَ قَالَتِ اخْرُجْ عَلَيهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَکْبرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيهُنَّ وَ قُلْنَ حَاش للَّهِ مَا هَذَا بَشراً إِنْ هَذَا إِلّا مَلَکٌ کَرِيمٌ(۳۱)
قَالَت فَذَلِکُنَّ الَّذِى لُمْتُنَّنى فِيهِ وَ لَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَفْسِهِ فَاستَعْصمَ وَ لَئن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسجَنَنَّ وَ لَيَکُوناً مِنَ الصّاغِرِينَ(۳۲)
قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلىَّ مِمَّا يَدْعُونَنى إِلَيْهِ وَ إِلّا تَصرِف عَنّى کَيْدَهُنَّ أَصبُ إِلَيهِنَّ وَ أَکُن مِنَ الجَْاهِلِينَ(۳۳)
فَاستَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصرَف عَنْهُ کَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ(۳۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۷
«ترجمه آيات»
و چون به رشد رسيد، علم و حکمتى به او داديم و نيکوکاران را چنين پاداش مى دهيم. (۲۲)
و آن زنى که يوسف در خانه وى بود، از او تمنّاى کامجويى کرد و درها را محکم بست و گفت بيا. گفت: پناه به خدا که او، مربّى من است و منزلت مرا نيکو داشته است، که ستمگران رستگار نمى شوند. (۲۳)
وى، يوسف را قصد کرد، يوسف هم، اگر برهان پروردگار خويش نديده بود، قصد او کرده بود، چنين شد تا گناه و بدکارى را از او دور کنيم که وى، از بندگان خالص شده ما بود.(۲۴)
از پى هم به سوى در دويدند و پيراهن يوسف را از عقب بدريد و شوهرش را پشت در يافتند. گفت: سزاى کسى که به خاندان تو قصد بد کند، جز اين نيست که زندانى شود و يا عذابى الم انگيز ببيند.(۲۵)
يوسف گفت: وى از من کام مى خواست. و يکى از کسان زن که حاضر بود گفت: اگر پيراهن يوسف از جلو دريده شده، زن راست مى گويد و او، دروغگوست.(۲۶)
و اگر پيراهن وى از عقب دريده شده، زن دروغ مى گويد و او، راستگوست.(۲۷)
و چون پيراهن او را ديد که از عقب دريده شده، گفت: اين از نيرنگ شما زنان است که نيرنگ شما بزرگ است.(۲۸)
يوسف! اين را نديده بگير. و اى زن! از گناه خود آمرزش بخواه، که تو خطاکار بوده اى.(۲۹)
زنانى در شهر گفتند: همسر عزيز، از غلام خويش کام مى خواهد که فريفته او شده و ما وى را در ضلالتى آشکار مى بينيم.(۳۰)
و همين که از فکر آنان باخبر شد، کس نزدشان فرستاد و مجلسى مهيا کرد و براى آن ها، پشتى هاى گران قيمتى فراهم ساخت و به هر يک از آنان کاردى داد و به يوسف گفت: بيرون شو بر ايشان. همين که وى را بديدند، حيران او شدند و دست هاى خويش ببريدند و گفتند: منزّه است خدا که اين بشر نيست، اين فرشته اى بزرگوار است.(۳۱)
گفت: اين همان است که درباره او ملامتم کرديد، من از او کام خواستم و خويشتندارى کرد، اگر آنچه بدو فرمان مى دهم، نکند، به طور قطع زندانى و خوار مى گردد.(۳۲)
گفت: پروردگارا! زندان براى من از گناهى که مرا بدان مى خوانند، خوش تر است، و اگر نيرنگشان را از من دور نکنى، متمايل به ايشان مى شوم و از جهالت پيشگان مى گردم.(۳۳)
پروردگارش اجابتش کرد و نيرنگشان را از او دور ساخت که او، شنوا و داناست.(۳۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۸
«بیان آيات»
اين آيات، داستان يوسف را در آن ايامى که در خانه عزيز بود، بيان مى کند که نخست، مبتلا به محبت همسر عزيز و مراوده اش با وى و دعوتش به سوى خود شد، و سپس مبتلا شد به عشق زنان شهر نسبت به وى، و اين که او را به سوى خود مى خواندند، و اين، خود بلاى بزرگى بود که در خلال آن، عفت نفس و طهارت دامن او معلوم گشت و عفتش مورد تعجب همه واقع شد، و از اين عجيب تر، عشق و محبتى بود که او نسبت به پروردگارش مى ورزيد.
«وَ لَمَّا بَلَغَ أَشدَّهُ آتَيْنَاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذَلِک نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ»:
«بلوغ اشد»، به معناى سنينى از عمر انسان است که در آن سنين، قواى بدنى، رفته رفته بيشتر مى شود و به تدريج، آثار کودکى زايل مى گردد، و اين از سال هيجدهم تا سن کهولت و پيرى است، که در آن موقع، ديگر عقل آدمى پخته و کامل است.
و ظاهرا منظور از آن، رسيدن به ابتداى سن جوانى است، نه اواسط و يا اواخر آن، که از حدود چهل سالگى به بعد است. به دليل آيه اى که درباره موسى «عليه السّلام» فرموده: «وَ لَمَّا بَلَغَ أشُدَّهُ وَ استَوَى آتَينَاهُ حُکماً وَ عِلماً». زيرا در اين آيه، کلمۀ «استَوَى» را آورد، تا برساند موسى به حد وسط اشد رسيده بود که ما مبعوثش کرديم.
و در آيه «حَتَّى إذَا بَلَغَ أشُدَّهُ وَ بَلَغَ أربَعِينَ سَنَة قَالَ رَبِّ أوزِعنِى أن أشکُرَ نِعمَتَکَ»، چون مى خواسته برساند در اواخر بلوغ اشد خود، چنين و چنان گفت، کلمۀ «چهل سالگى» را هم اضافه کرده، و اگر «بلوغ اشد» به معناى چهل سالگى باشد، ديگر حاجت به ذکر «بلغ» و تکرار آن نبود، بلکه مى فرمود: «حَتَّى إذَا بَلَغَ أشُدَهُ أربَعِينَ سَنَة».
پس ديگر مجالى براى گفته بعضى از مفسران نيست که گفته اند: منظور از «بلوغ اشد»، رسيدن به سى و يا سى و سه سالگى است. و همچنين آن مفسر ديگر، که گفته: منظور از آن رسيدن به چهل است. علاوه بر اين، خنده آور است که همسر عزيز، در ايام جوانى يوسف، عشقى به وى نورزد، تا اين که به چهل سالگى برسد، آن وقت عاشقش شود، و او را به طرف خودش بخواند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۹
توضيحى در مورد حکم و علمى که خدا به يوسف «ع» داده
و اين که فرمود: «آتَينَاهُ حُکماً»، به طورى که از کتب لغت بر مى آيد، به معناى قول فصل و حق مطلب در هر امرى است، و نيز به معناى ازالۀ شبهه و ترديد است از امورى که قابل اختلاف باشد. لازمۀ اين معنا، اين است که در تمامى معارف انسانى - چه راجع به مبدأ باشد، چه به معاد، چه اخلاق و چه شرايع و آداب مربوطه به مجتمع بشرى - بايستى دارنده حکم، داراى رأيى صائب و قطعى باشد.
و از اين که به رفيق زندانی اش گفت: «إن الحُکمُ إلّا لِلّّه»، و بعدش گفت: «قُضِىَ الأمرُ الَّذِى فِيهِ تَستَفتِيَانِ» فهميده مى شود که اين حکمى که خدا به وى داده بوده، همان حکم اللّه بوده، و خلاصه حکم يوسف، حکمُ الله است، و اين، همان حکمى است که ابراهيم از پروردگار خود مسألت مى کرد و مى گفت: «رَبِّ هَب لِى حُکماً وَ ألحِقنِى بِالصَّالِحِينَ».
و اين که دنبال حکم فرمود: «وِ عِلماً»، چون علمى است که خدا به او داده، قطعا ديگر با جهل آميخته نيست. حال چگونه علمى است و چه مقدار است، کارى نداريم، هرچه باشد، خالص علم است و ديگر آميخته با هواى نفس و وسوسه هاى شيطانى نيست. زيرا ديگر معقول نيست که مشوب با جهل و يا هوا و هوس باشد. چون به خدا نسبتش داده و دهندۀ آن علم و آن حکم را خدا دانسته، و خدا هم خود را چنين معرفى کرده: «وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ». و نيز فرموده: «إنَّ اللّهَ بَالِغُ أمرِهِ».
پس مى فهميم: آن حکمى را که خدا بدهد، ديگر با تزلزل و ترديد و شکّ آمیخته نيست، و چيزى را که او به عنوان علم بدهد، جهل نخواهد بود.
از سوى ديگر، اين معنا را مى دانيم که اين موهبت هاى الهى که احيانا به بعضى ها داده مى شود، به طور گزاف و لغو و عبث نيست، بلکه نفوسى که اين علم و حکم به آن ها داده مى شود، با ساير نفوس تفاوت بسيار دارند. نفوس ديگر خطا کردار و تاريک و جاهل اند، ولى اين نفوس چنين نيستند، و لذا خداى تعالى مى فرمايد: «وَ البَلَدُ الطَّيِّبُ يَخرُجُ نَبَاتُهُ بِإذنِ رَبِّهِ وَ الَّذِى خَبُثَ لَا يَخرُجُ إلّا نَکِداً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۰
جملۀ «وَ کَذَلِکَ نَجزِى المُحسِنِينَ» هم، اشاره به همين معنا است. چون دلالت مى کند بر اين که اين حکم و اين علم که به يوسف داده شد، موهبتى ابتدايى نبود، بلکه به عنوان پاداش به وى داده شد، چه او از نيکوکاران بود.
و بعيد نيست که از جمله مذکور، نيز استفاده کرد که خداوند از اين علم و حکم به همه نيکوکاران مى دهد. البته هر کسى به قدر نيکوکاری اش، و چگونه چنين نباشد، با اين که آيه: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ آمَنُوا بِرَسُولِهِ يُؤتِکُم کِفلَينِ مِن رَحمَتِهِ وَ يَجعَل لَکُم نُوراً تَمشُونَ بِهِ». و نيز آيه: «أوَمَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النَّاس»، به اين معنا تصريح دارد.
نکته اى که باقى مانده اين است که: علم مورد گفتگو، شامل آن پيش بينى هايى که آن ها را از تأويل احاديث خوانده بوديم، مى شود. براى اين که آيه: «حُکماً وَ عِلماً» واقع شده ميان آيات سابق که مى فرمود: «وَ لِنُعَلِّمَهُ مِن تَأوِيلِ الأحَادِيثَ» و بين آن آيه اى که کلام يوسف به رفيق زندانی اش را در زندان حکايت مى کند، که گفت: «ذَلِکُمَا مِمَّا عَلَّمَنِى رَبِّى» - دقّت فرماييد.
معناى مراوده در جملۀ: «وَ رَاوَدَتهُ الَّتِى هُوَ فِى بَيتِهَا»
«وَ رَاوَدَتْهُ الَّتى هُوَ فى بَيْتِهَا عَن نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الاَبْوَاب وَ قَالَت هَيْت لَک قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبّى أَحْسنَ مَثْوَاى إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظّالِمُونَ»:
در مفردات گفته: کلمۀ «رَوَدَ»، به معناى تردد و آمد و شد کردن به آرامى است، به خاطر يافتن چيزى. و کلمه «رَائِد» هم، که به معناى طالب و جستجوگر علفزار است، از همان ماده است. «اراده» از مادۀ «رَادَ، يَرُودُ»، که به معناى سعى در طلب چيزى است، انتقال يافته و به معناى خواستن شده.
آنگاه مى گويد: «مراوده»، به معناى اين است که کسى در اراده با تو نزاع کند. يعنى تو چيزى را بخواهى و او چيز ديگرى را، و يا تو در طلب چيزى سعى و کوشش کنى و او، در طلب چيز ديگرى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۱
و اگر گفته شود: «رَاوَدتُ فُلَاناً عَن کَذَا»، همچنان که خداى تعالى فرموده: «هِىَ رَاوَدَتنِى عَن نَفسِى»، و نيز فرموده: «تُرَاوِدُ فَتَيهَا عَن نَفسِهِ»، معنايش اين است که «فلانى، فلان شخص را از رأيش برگردانيد». و در دومى «او مراوده کرد با من»، و در سومى «او با غلامش مراوده مى کند»، يعنى: او را از رأيش بر مى گرداند. و در دو جملۀ «وَ لَقَد رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ»، و جملۀ «سَنُرَاوِدُ عَنهُ أبَاهُ» نيز، به اين معنا است.
و در مجمع البيان گفته: «مراوده»، به معناى مطالبه چيزى است به رفق و مدارا و نرمى، تا کارى که در نظر است، به آن چيز انجام يابد. و از همين باب است که به ميله سرمه مى گويند «مِروَد». زيرا با آن سرمه مى کشند، ولى در مطالبه قرض نمى گويند «رَاوَده».
و اصل اين کلمه، از ماده «رَادَ، يَرُودُ»، به معناى طلب چراگاه است، و در مَثَل آمده که: «الرَّائِدُ لَا يُکَذِّبُ أهلَهُ». کسى که در جستجوى چراگاه است، به اهل خود دروغ نمى گويد.
و «غَلَّقَت»، از «تغليق» است، که به معناى بستن درب است، آن چنان که ديگر نتوان باز کرد. زيرا ثلاثى مجرد آن، به معناى صرف بستن است، و تشديد باب «تفعيل»، مبالغه در بستن است که يا کثرت آن را مى رساند، و يا محکمى را.
کلمۀ «هَيتَ لَکَ»، اسم فعل و به معناى «بيا» است. «وَ مَعَاذَ اللّهُ»، به معناى «پناه مى برم به خدا» مى باشد. بنابراين، کلمۀ مذکور، مفعول مطلق «أعُوذُ بِاللّه» است، که قائم مقام فعل است.
اين آيه شريفه، در عين کوتاهى و اختصار، اجمال داستان «مراوده» را در خود گنجانده، و اگر در قيودى که در آن به کار رفته و در سياقى که آيه در آن قرار گرفته و در ساير گوشه هاى اين داستان که در اين سوره آمده، دقّت شود، تفصيل مراوده نيز استفاده مى شود.
ماجراهای يوسف «ع»، در کاخ عزيز مصر
اينک يوسف کودکى است که دست تقدير، کارش را به خانه عزيز مصر کشانده و اين خانواده به اين طفل صغير، جز به اين مقدار آشنائى ندارند که برده اى است از خارج مصر، و شايد تاکنون هم اسم او را نپرسيده باشند، و اگر هم پرسيده باشند، يا خودش گفته است (اسمم يوسف است)، و يا ديگران. و از لهجه اش، اين معنا نيز به دست آمده که اصلا عبرانى است، ولى اهل کجاست و از چه دودمانى است، معلوم نشده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۲
چون معمول و معهود نبوده که بردگان، خانه و دودمانى معلوم داشته باشند. يوسف هم که خودش حرفى نمى زند، البته حرف بسيار دارد، ولى تنها در درون دلش خلجان مى کند.
آرى، او از نسب خود حرفى نزد، مگر پس از چند سال که به زندان افتاده بود، و در آن جا به دو رفيق زندانی اش گفت: «وَ اتَّبَعتُ مِلَّة آبَائِى إبرَاهِيمَ وَ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ».
و نيز تاکنون از معتقدات خود، که همان توحيد در عبادت است، در ميان مردم مصر که بت مى پرستند، چيزى نگفته، مگر آن موقعى که همسر عزيز گرفتارش کرده بود، که در پاسخ خواهش نامشروعش گفت: «مَعَاذَ اللهُ إنَّهُ رَبِّى...».
آرى، او در اين روزها ملازم سکوت است، اما دلش پر است از لطائفى که از صُنع خدا مشاهده مى کند. او همواره به ياد حقيقت توحيد و حقيقت معناى عبوديّتى است که پدرش با او در ميان مى گذاشت، و هم به ياد آن رؤيايى است که او را بشارت به اين مى داد که خدا به زودى، وى را براى خود خالص گردانيده، به پدران بزرگوارش، ابراهيم و اسحاق و يعقوب ملحق مى سازد.
و نيز، به ياد آن رفتارى است که برادران با وى کردند، و نيز آن وعده اى که خداى تعالى در قعر چاه، آن جا که همه اميدهايش قطع شده بود، به وى داده بود، که در چنين لحظاتى او را بشارت داد که اندوه به خود راه ندهد. زيرا او در تحت ولايت الهى و تربيت ربوبى قرار گرفته، و آنچه برايش پيش مى آيد، از قبل طراحى شده، و به زودى برادران را به کارى که کرده اند، خبر خواهد داد، و ايشان خود نمى دانند که چه مى کنند.
اين خاطرات، دل يوسف را به خود مشغول داشته و مستغرق در الطاف نهایى پروردگار کرده بود. او خود را در تحت ولايت الهى مى ديد، و ايمان داشت که رفتارهاى جميله خدا، جز به خير او تمام نمى شود، و در آينده، جز با خير و جميل مواجه نمى گردد.
آرى، اين خاطرات شيرين کافى بود که تمامى مصائب و ناملايمات را براى او آسان و گوارا کند. محنت ها و بلاهاى پى در پى را با آغوش باز پذيرا باشد. در برابر آن ها، با همه تلخى و مرارتش صبر نمايد، به جزع و فزع در نيايد و هراسان نشده، راه را گُم نکند.
يوسف در آن روزى که خود را به برادران معرفى کرد، به اين حقايق اشاره نموده، فرمود: «إنَّهُ مَن يَتَّقِ وَ يَصبِر فَإنَّ اللّهَ لَا يُضِيعُ أجرَ المُحسِنِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۳
دل يوسف، لايزال و دم به دم مجذوب رفتار جميل پروردگارش مى شد و قلبش در اشارات لطيفى که از آن ناحيه مى شد، مستغرق مى گرديد، و روز به روز، بر علاقه و محبتش نسبت به آنچه مى ديد و آن شواهدى که از ولايت الهى مشاهده مى کرد، زيادتر مى شد، و بيشتر از پيش مشاهده مى کرد که چگونه پروردگارش بر هر نفسى و عمل هر نفسى قائم و شهيد است، تا آن که يکباره محبت الهى دلش را مسخر نموده و واله و شيداى عشق الهى گرديد.
او، ديگر به جز پروردگارش همى ندارد، و ديگر چيزى او را از ياد پروردگارش، حتى براى يک چشم بر هم زدن باز نمى دارد.
اين حقيقت، براى کسى که در آياتى که راجع به گفتگوهاى حضرت يوسف است، دقّت و تدبّر کند، بسيار روشن جلوه مى کند.
آرى، کسى که در امثال: «مَعَاذَ اللهُ إنَّهُ رَبِّى»، و «مَا کَانَ لَنَا أن نُشرِکَ بِاللّهِ مِن شَئٍ»، و «إنِ الحُکمُ إلّا لِلّهِ»، و «أنتَ وَلِيِّى فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَة» و امثال آن، که همه حکايت گفتگوهاى يوسف است، کاملا دقّت نمايد، همه آن احساساتى که گفتيم براى يوسف دست داده بود، برايش روشن مى شود، و به زودى، بيان بيشترى در اين باره خواهد آمد - إن شاء اللّه تعالى.
آرى، اين بود احساسات يوسف که او را به صورت شبحى در آورده بود که در وادى آن، غير از محبت الهى چيزى وجود نداشت. محبتى که انيس دل او گشته بود و او را از هر چيز ديگرى بى خبر ساخته و به صورتى درآورده بود که معنايش همان خلوص براى خداست، و ديگر غير خدا، کسى از او سهمى نداشت.
عزيز مصر، در آن روزهاى اول که يوسف به خانه اش درآمده بود، به جز اين که او پسر بچه اى است صغير، از نژاد عبريان و مملوک او، شناخت ديگرى نداشت.
چيزى که هست، از اين که به همسرش سفارش کرد که «او را گرامى بدار، تا شايد به درد ما بخورد، و يا او را پسر خود بخوانيم»، بر مى آيد که او در وجود يوسف، وقار و مکانتى احساس مى کرده و عظمت و کبريایى نفسانى او را از راه زيرکى دريافته بود و همين احساس، او را به طمع انداخت که شايد از او منتفع گشته، يا به عنوان فرزندى خود اختصاصش دهد، به اضافه آن حُسن و جمال عجيبى که در او مى ديده است.
==یوسف «ع» و همسر عزیز مصر==
همسر عزيز که خود عزيزۀ مصربود، از طرف عزيز مأمور مى شود که يوسف را احترام کند و به او مى گويد که وى در اين کودک، آمال و آرزوها دارد. او هم، از اکرام و پذيرایى يوسف آنى دريغ نمى ورزيد، و در رسيدگى و احترام به او، اهتمامى به خرج مى داد که هيچ شباهت به اهتمامى که درباره يک برده زرخريد مى ورزند، نداشت، بلکه شباهت به پذيرایى و عزتى داشت که نسبت به گوهرى کريم و گرانبها و يا پاره جگرى محبوب معمول مى داشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۴
همسر عزيز، علاوه بر سفارش شوهر، خودش اين کودک را به خاطر جمال بى نظير و کمال بى بديلش، دوست مى داشت و هر روزى که از عمر يوسف در خانه وى مى گذشت، محبّت او زيادتر مى شد، تا آن که يوسف به حد بلوغ رسيد و آثار کودکی اش، زائل و آثار مردی اش ظاهر شد. در اين وقت بود که ديگر همسر عزيز نمى توانست از عشق او خوددارى کند و کنترل قلب خود را در دست بگيرد. او با آن همه عزّت و شوکت سلطنت که داشت، خود را در برابر عشقش بى اختيار مى ديد. عشقى که سرّ و ضمير او را در دست گرفته و تمامى قلب او را مالک شده بود.
يوسف هم يک معشوق رهگذر و دوردستى نبود که دسترسى به وى، براى عاشقش زحمت و رسوایى بار بياورد، بلکه دائما با او عشرت داشت و حتى يک لحظه هم، از خانه بيرون نمى رفت. او، غير از اين خانه، جايى نداشت برود.
از طرفى، همسر عزيز خود را عزيزۀ اين کشور مى داند. او چنين مى پندارد که يوسف، ياراى سرپيچى از فرمانش را ندارد. آخر مگر جز اين است که او مالک و صاحب يوسف و يوسف، بردۀ زرخريد اوست؟ او چطور مى تواند از خواسته مالکش سر برتابد، و جز اطاعت او، چه چاره اى دارد؟!
علاوه، خاندان هاى سلطنتى، براى رسيدن به مقاصدى که دارند، دست و بالشان بازتر از ديگران است. حيله ها و نقشه ها در اختيارشان هست. چون هر وسيله و ابزارى که تصوّر شود، هر چند با ارزش و ناياب باشد، براى آنان فراهم است. از سوى ديگر ،خود اين بانو هم از زيبارويان مصر است، و قهرا همين طور بوده، چون زنان چرکين و بدترکيب به درون دربار بزرگان راه ندارند و جز ستارگان خوش الحان و زيبارويان جوان، بدان جا راه نمى يابند.
و نظر به اين که همه اين عوامل در عزيزۀ مصر جمع بوده، عادتا مى بايستى محبتش به يوسف خيلى شديد باشد، بلکه همه آتش ها در دل او شعله ور شده باشد، و در عشق يوسف، مستغرق و واله گشته، از خواب و خوراک و هر چيز ديگرى افتاده باشد.
آرى، يوسف دل او را از هر طرف احاطه کرده بود. هر وقت حرف مى زد، اول سخنش يوسف بود، و اگر سکوت مى کرد، سراسر وجودش يوسف بود. او، جز يوسف، همّى و آرزويى ديگر نداشت. همه آرزوهايش در يوسف جمع شده بود: «قَد شَغَفَهَا حُبّاً». به راستى جمال يوسفى که دل هر بيننده را مسخّر مى ساخت، چه بر سر او آورد که صبح و شام، تماشاگر و عاشق و شيدايش بود و هرچه بيشتر نظاره اش مى کرد، تشنه تر مى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۵
عزیزۀ مصر، روز به روز، خود را به وصال يوسف وعده مى داد و آرزويش تيزتر مى گشت و به منظور ظفر يافتن به آنچه مى خواست، بيشتر با وى مهربانى مى کرد، و بيشتر، آن کرشمه هايى را که اسلحه هر زيبارويى است، به کار مى بست، و بيشتر به غنج و آرايش خود مى پرداخت، باشد که بتواند دل او را صيد کند. همچنان که او با حُسن خود، دل وى را به دام افکنده بود و شايد صبر و سکوتى را که از يوسف مشاهده مى کرد، دليل بر رضاى او مى پنداشته و در کار خود جسورتر و غرّه تر مى شد.
تا سرانجام طاقتش سر آمد، و جانش به لب رسيد، و از تمامى وسائلى که داشت نااميد گشت. زيرا کمترين اشاره اى از او نديد. ناگزير با او در اتاق شخصی اش خلوت کرد، اما خلوتى که با نقشه قبلى انجام شده بود.
آرى، او را به خلوتى برد و همه درها را بست و در آن جا، غير او و يوسف کس ديگرى نبود. عزيزه، خيلى اطمينان داشت که يوسف به خواسته اش گردن مى نهد. چون تاکنون از او تمرّدى نديده بود. اوضاع و احوالى را هم که طراحى کرده بود، همه به موفقيتش گواهى مى دادند.
اينک نوجوانى واله و شيداى در محبت، و زن جوانى سوخته و بى طاقت شده از عشق آن جوان، در يک جا جمع اند. در جايى که غير آن دو کسى نيست. يک طرف عزيزۀ مصر است، که عشق به يوسف، رگ قلبش را به پاره شدن تهديد مى کند، و هم اکنون مى خواهد او را از خود او منصرف و به سوى خودش متوجّه سازد. و به همين منظور درها را بسته و به عزّت و سلطنتى که دارد، اعتماد نموده، با لحنى آمرانه «هَيتَ لَکَ»، او را به سوى خود مى خواند، تا قاهريت و بزرگى خود را نسبت به او حفظ نموده، به انجام فرمانش مجبور سازد.
يک طرف ديگر اين خلوتگاه، يوسف ايستاده که محبت به پروردگارش، او را در خود مستغرق ساخته و دلش را صاف و خالص نموده، به طورى که در آن، جايى براى هيچ چيز، جز محبوبش باقى نگذارده.
آرى، او هم اکنون با همه اين شرايط با خداى خود در خلوت است، و غرق در مشاهدۀ جمال و جلال خداست. تمامى اسباب ظاهرى - که به ظاهر سبب اند - از نظر او افتاده و بر خلاف آنچه عزيزۀ مصر فکر مى کند، کمترين توجّه و خضوع و اعتماد به آن اسباب ندارد.
اما عزيزه با همه اطمينانى که به خود داشت و با اين که هيچ انتظارى نداشت، در پاسخ خود جمله اى را از يوسف دريافت کرد، که يکباره او را در عشقش شکست داد.
رده:تفسیر المیزان