المیزان جلد۱۱ بخش۱۴
يوسف در جوابش تهديد نکرد و نگفت من از عزيز مى ترسم، و يا به عزيز خيانت روا نمى دارم، و يا من از خاندان نبوّت و طهارتم، و يا عفّت و عصمت من، مانع از فحشاى من است. نگفت من از عذاب خدا مى ترسم و يا ثواب خدا را اميد مى دارم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۶
و اگر قلب او به سببى از اسباب ظاهرى بستگى و اعتماد داشت، طبعا در چنين موقعيت خطرناکى، از آن اسم مى برد، ولى مى بينيم که به غير از «مَعَاذَ اللّهُ»، چيز ديگرى نگفت، و به غير از عروةُ الوثقاى توحيد، به چيز ديگرى تمسک نجست.
پس معلوم مى شود در دل او، جز پروردگارش احدى نبوده و ديدگانش، جز به سوى او نمى نگريسته.
و اين، همان توحيد خالصى است که محبت الهى وى را بدان راهنمايى نموده، و ياد تمامى اسباب و حتى ياد خودش را هم از دلش بيرون افکنده.
زيرا اگر انيّت خود را فراموش نکرده بود، مى گفت: «من از تو پناه مى برم به خدا». و يا عبارت ديگرى نظير آن، بلکه گفت: «مَعَاذَ اللّه». و چقدر فرق است بين اين گفتار و گفتار مريم، که وقتى روح در برابرش به صورت بشرى ايستاد و مجسم شد، گفت: «إنِّى أعُوذُ بِالرَّحمَانِ مِنکَ إن کُنتَ تَقِيّاً».
خواهى گفت: اگر ياد خود را هم فراموش کرده بود، چرا بعد از معاذ اللّه گفت: «إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ إنَّهُ لَا يُفلِحُ الظَّالِمُونَ»، و از خودش سخن گفت؟
در جواب مى گوييم: پاسخ يوسف، همان کلمه «مَعَاذَ اللّه» بود، و اما اين کلام که بعد آورد، بدين منظور بود که توحيدى را که «مَعَاذَ اللّه» افاده کرد، توضيح دهد و روشنش سازد. او خواست بگويد: اين که مى بينيم تو در پذيرایى من، نهايت درجه سعى را دارى، با اين که به ظاهر سفارش عزيز بود که گفت: «أکرِمِى مَثوَيهُ»، وليکن من آن را کار خداى خود و يکى از احسان هاى او مى دانم.
پس در حقيقت پروردگار من است که از من به احترام پذيرايى مى کند، هرچند به تو نسبت داده مى شود، و چون چنين است، واجب است که من به او پناهنده شوم، و به همو پناهنده مى شوم. چون اجابت خواسته تو و ارتکاب اين معصيت، ظلم است و ظالمان رستگار نمى شوند. پس هيچ راهى براى ارتکاب چنين گناهى نيست.
نکته های سخن يوسف «ع» که گفت: «إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ»
يوسف «عليه السّلام»، در جملۀ «إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ»، چند نکته را افاده کرد:
اول اين که: او داراى توحيد است و به کيش بت پرستى اعتقاد ندارد، و از آنان که به جاى خدا، ارباب ديگرى اتخاذ مى کنند، و تدبير عالَم را به آن ها نسبت مى دهند، نيست، بلکه معتقد است که جز خداى تعالى، ربّ ديگرى وجود ندارد.
دوم اين که: او از آنان که به زبان خدا را يکتا دانسته، وليکن عملا به او شرک مى ورزند، نيست و اسباب ظاهرى را مستقل در تأثير نمى داند، بلکه معتقد است هر سببى در تأثير خود، محتاج به اذن خداست، و هر اثر جميلى که براى هر سببى از اسباب باشد، در حقيقت فعل خداى سبحان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۷
او، همسر عزيز را در اين که از وى به بهترين وجهى پذيرايى کرده، مستقل نمى داند. پس عزيز و همسرش، به عنوان ربّ که متولى امور وى شده باشند، نيستند، بلکه خداى سبحان است که اين دو را وادار ساخته تا او را گرامى بدارند. پس خداى سبحان او را گرامى داشته، و اوست که متولّى امور است، و او در شدايد، بايد به خدا پناهنده گردد.
سوم اين که: اگر در آنچه همسر عزيز بدان دعوتش می کند، پناه به خدا مى برد، براى اين است که اين عمل ظلم است و ظالمان رستگار نمى شوند، و به سوى سعادت خويش هدايت نگشته، در برابر پروردگارشان، ايمن نمى گردند. همچنان که قرآن از جدّ يوسف، حضرت ابراهيم حکايت کرده که گفت: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَم يَلبِسُوا إيمَانَهُم بِظُلمٍ أُولَئِکَ لَهُمُ الأمنُ وَ هُم مُهتَدُونَ».
چهارم اين که: او مربوب، يعنى مملوک و در تحت تربيت ربّ خويش، خداى سبحان است، و خود مالک چيزى از نفع و ضرر خويش نيست، مگر آنچه را که خدا براى او خواسته باشد، و يا خدا دوست داشته باشد که او انجامش دهد. و به همين جهت، در پاسخ پيشنهاد او، با لفظ صريح خواسته او را رد نکرد، و با گفتن «مَعَاذَ اللّه»، به طور کنايه جواب داد.
نگفت: من چنين کارى نمى کنم، و يا چنين گناهى مرتکب نمى شوم، و يا به خدا پناه مى برم از شرّ تو و يا امثال آن. چون اگر چنين مى گفت، براى خود، حول و قوّه اى اثبات کرده بود، که خود بوى شرک و جهالت را دارد. تنها در جملۀ «إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ»، از خود يادى کرد، و اين عيب نداشت. زيرا در مقام اثبات مربوبيت خود و تأکيد ذلت و حاجت خود بود.
و عينا به همين علّت، به جاى «إکرام»، کلمۀ «احسان» را به کار برد، با اين که عزيز گفته بود: «أکرِمِى مَثوَيهُ»، او گفت: «إنَّهُ أحسَنَ مَثوَاىَ». چون در اکرام، معناى احترام و شخصيت و عظمت نهفته است.
و کوتاه سخن: هرچند واقعه يوسف و همسر عزيز، يک اتفاق خارجى بوده که ميان آن دو واقع شده، ولى در حقيقت کشمکشى است که ميان «حبّ» و «هيمان» الهى و ميان عشق و دلدادگى حيوانى اتفاق افتاده، و اين دو نوع عشق بر سرِ يوسف با هم مشاجره کرده اند. هر يک از اين دو طرف، سعى مى کرده يوسف را به سوى خود بکشاند و چون «کلمةُ اللّه» عليا و فوق هر کلمه اى است، لاجرم برد با او شده و يوسف سرانجام دستخوش جذبه اى آسمانى و الهى گشته، محبت الهى از او دفاع کرده است: «وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۸
پس جملۀ «وَ رَاوَدَتهُ الَّتِى هُوَ فِى بَيتِهَا عَن نَفسِهِ» دلالت مى کند بر اصل مراوده، و آوردن وصف «فِى بَيتِهَا»، براى دلالت بر اين معنا است که همه اوضاع و احوال عليه يوسف و به نفع همسر عزيز جريان داشته و کار بر يوسف بسيار شديد بوده، و همچنين جملۀ «وَ غَلَّقَتِ الأبوابَ»، چون اين تعبير (باب تفعيل) مبالغه را مى رساند.
و مخصوصا با اين که مفعول آن را (الأبواب) با الف و لام و جمع آورده و جمع داراى الف و لام، خود استغراق را مى رساند، و نيز تعبير به «هَيتَ لَکَ»، که امرى است که معمولا از سؤالى بعيد به منظور اعمال مولويت و آقايى صادر مى شود، و به اين نيز اشاره دارد که همسر عزيز، کار را از ناحيه خود تمام مى دانسته و جز اقبال و پذيرفتن يوسف، انتظار ديگرى نداشته، و نيز به نظر او علل و اسباب از ناحيه يوسف هم تمام بوده.
چيزى که هست، خداى تعالى، نزديک تر از يوسف است به خود او و همچنين از عزيزه، همسر عزيز، «وَ لِلّهِ العِزَّةُ جَمِيعاً».
مراد يوسف از «ربّ»، در جملۀ «إنََّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ»
«قالَ مَعَاذَ اللّهُ إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ ...»: جوابی است که يوسف به عزيزه مصر داد، و در مقابل درخواست او، به خدا پناه برد و گفت: پناه مى برم به خدا، پناه بردنى، از آنچه تو مرا بدان دعوت مى کنى، زيرا او پروردگار من است، متولّى امور من است. او چنين منزل و مأوايى روزی ام کرد، و مرا خوشبخت و رستگار ساخته، و اگر من هم از اين گونه ظلم ها مرتکب شده بودم، از تحت ولايت او بيرون شده، از رستگارى دور مى شدم.
يوسف در اين گفتار خود، ادب عبوديت را به تمام معنا رعايت نموده، و همان طور که قبلا هم اشاره کرديم، اول اسم جلاله را آورد و پس از آن، صفت ربوبيّت را، تا دلالت کند بر اين که او، عبدى است که عبادت نمى کند، مگر يک رب را و اين يکتاپرستى، آیين پدرانش ابراهيم، اسحاق و يعقوب بوده.
عده اى از مفسران اين احتمال را هم داده اند که ضمير در جملۀ «إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ»، به شأن برگشته و چنين معنا دهد: ربّ و مولاى من که عزيز باشد، منزل و مأوايم را نيکو کرد و به تو سفارش کرد که او را گرامى بدار و من اگر الآن آنچه تو مى خواهى، اجابت کنم، به او خيانت کرده ام، و هرگز نخواهم کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶۹
نظير اين وجه، قول بعضى از مفسران است که گفته اند ضمير به «عزيز» بر مى گردد، و همان ضمير اسم آن، و خبرش «رَبِّى»، و جملۀ «أحسَنَ مَثوَاىَ»، خبر بعد از خبر است.
ليکن اين حرف صحيح نيست. زيرا اگر اين طور بود، جا داشت بفرمايد: «إنَّهُ لَا يُفلِحُ الخَائِنُونَ»، همچنان که موقعى که در زندان بود، به فرستاده عزيز همين را گفت که: «ذَلِکَ لِيَعلَمَ أنِّى لَم أخُنهُ بِالغَيبِ وَ أنَّ اللّهَ لَا يَهدِى کَيدَ الخَائِنِينَ»، و نفرمود «إنِّى لَم أظلِمهُ بِالغَيبِ».
علاوه، يوسف هرگز عزيز را ربّ خود نمى دانست، زيرا او خود را آزاد و غيرمملوک مى دانست، هر چند مردم بر حسب ظاهر، او را برده تصوّر مى کردند. به شهادت اين که در زندان به آن برده اى که رفيقش بود، گفت: «أُذکُرنِى عِندَ رَبِّکَ»، و به فرستاده پادشاه گفت: «ارجِع إلَى رَبِّکَ...»، و هيچ جا تعبير نکرد به «رَبِّى»، با اين که عادةً وقتى اسم پادشاهان را مى برند، همين گونه تعبير دارند. (مثلا مى گويند: «قبله گاهم»، «ولى نعمتم» و امثال آن). و نيز به فرستاده پادشاه گفت: «اِسئله مَا بَالُ النِّسوَةِ الَّلاتِى قَطَّعنَ أيدِيَهُنَّ إنَّ رَبِّى بِکَيدِهِنَّ عَلِيمٌ»، که در اين جا، خداى سبحان را ربّ خود دانسته، در قبال اين که پادشاه را ربّ فرستاده او شمرد.
باز مؤيّد گفته ما، آيه بعدى است که مى فرمايد: «لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّهِ».
خويشتندارى يوسف «ع»، در برابر همسر عزيز مصر
«وَ لَقَدْ هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بهَا لَوْلَا أَن رَآبُرْهَانَ رَبِّهِ کذَلِک لِنَصرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ»:
دقّت کامل در پيرامون داستان يوسف و دقّت نظر در اسباب و جهات و شرايطى که گرداگرد اين داستان را فراگرفته است، و هر يک در آن تأثير و دخالت داشته، اين معنا را به دست مى دهد که: نجات يوسف از چنگ همسر عزيز، جز به طور خارق العاده صورت نگرفته، به گونه اى که شباهتش به رؤيا بيشتر بوده، تا به يک واقعه خارجى.
زيرا يوسف در آن روز، مردى در عنفوان جوانى و در بحبوحۀ غرور بوده، و معمولا در اين سنين، غريزۀ جنسى و شهوت و شبق، به نهايت درجه جوش و خروش مى رسد. از سوى ديگر، جوانى زيبا و در زيبايى بديع بوده، به طورى که عقل و دل هر بيننده را مدهوش مى کرده، و عادةً جمال و ملاحت، صاحبش را به سوى هوا و هوس سوق مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۰
از سوى ديگر، يوسف «عليه السلام» در دربار سلطنتى عزيز، غرق در ناز و نعمت، و داراى موقعيتى حساس بود، و اين نيز، يکى از اسبابى است که هر کسى را به هوسرانى و عيش و نوش وا مى دارد. از سوى چهارم، ملکه مصر هم در محيط خود، جوانى رعنا و داراى جمالى فوق العاده بود. چون عادةً حرم سلاطين و بزرگان هر محيطى، نخبه زيبايان آن محيط اند.
و علاوه بر اين، به طور مسلّم، وسائل آرايشى در اختيار داشته که هر بيننده را خيره مى ساخته، و چنين بانويى، عاشق و واله و شيداى چنين جوانى شده.
آرى، کسى به يوسف دل بسته که صدها خرمن دل در دام زيبايى اوست. از اين هم که بگذريم، سوابق بسيارى از محبّت و احترام و پذيرايى نسبت به يوسف دارد، و اين سوابق کافى است که وى را در برابر خواهشش خاضع کند.
از سوى ديگر، وقتى چنين ماهپاره اى خودش پيشنهاد کند، بلکه متعرض انسان شود، خويشتندارى در آن موقع، بسيار دشوارتر است، و او، مدت ها است که متعرض يوسف شده و نهايت درجه قدرت خود را در ربودن دل وى به کار برده، صدها رقم غنج و دلال کرده، بلکه اصرار ورزيده، التماس کرده، او را به سوى خود کشيده، پيراهنش را پاره کرده و با اين همه کشش، صبر کردن از طاقت بشر بيرون است.
از سوى ديگر، از ناحيه عزيز هم، هيچ مانعى متصوّر نبوده. زيرا عزيز هيچ گاه از دستورات همسرش سر نتابيده، و بر خلاف سليقه و رأى او کارى نکرده و اصلا يوسف را به او اختصاص داده و او را به تربيتش گماشته، و اينک هر دو در يک قصر زيبا از کاخ هاى سلطنتى و داراى مناظر و چشم افکن هايى خرّم، به سر مى برند که خود، يک داعى قوى است که ساکنان را بر عيش و شهوت وابدارد.
در اين قصر خلوت، اتاق هايى تو در تو، قرار دارد و داستان تعرض عزيزه به يوسف، در اتاقى اتفاق افتاده که تا فضاى آزاد، درهاى متعددى حائل است که همه با طرح قبلى، محکم بسته شده و پرده ها از هر سو افتاده، و حتى کوچکترين روزنه هم به بيرون نمانده، و ديگر هيچ احتمال خطرى در ميان نيست.
از سوى ديگر، دست رد به سينه چنين بانويى زدن نيز، خالى از اشکال نيست. چون او جاى عذر باقى نگذاشته، آنچه وسائل پرده پوشى تصوّر شود، به کار برده. علاوه بر اين، مخالطت يوسف با او براى يکبار نيست، بلکه مخالطت امروزش، کليد يک زندگى گواراى طولانى است. او مى توانست با برقرارى رابطه و معاشقه با عزيزه، به بسيارى از آرزوهاى زندگى، از قبيل سلطنت، عزّت و ثروت برسد.
پس همه اين هايى که گفته شد، امورى تکان دهنده بودند که هر يک به تنهايى، کوه را از جاى مى کَنَد و سنگ سخت را آب مى کند، و هيچ مانعى هم تصوّر نمى رفت که در بين باشد که بتواند در چنين شرايطى، جلوگير شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۱
چون چند ملاحظه ممکن بود که در کار بيايد و جلوگير شود:
اول: ترس از اين که قضيه فاش شود و در دهن ها بيفتد.
دوم اين که: به حيثيت خانوادگى يوسف بر بخورد.
سوم اين که: اين عمل، خيانتى نسبت به عزيز بود.
اما مسأله فاش شدن قضيه، که ما در سابق روشن کرديم که يوسف کاملا از اين جهت ايمن بوده، و به فرضى که گوشه اى از آن هم از پرده بيرون مى افتاد، براى يک پادشاه، تفسير و تأويل کردن آن آسان بود. همچنان که بعد از فاش شدن مراوده همسرش با يوسف، همين تأويل را کرد و آب هم از آب تکان نخورد.
آرى، همسرش آن چنان در او نفوذ داشت که خيلى زود راضی اش نمود و به کمترين مؤاخذه اى برنخورد، بلکه با وارونه کردن حقيقت، مؤاخذه را متوجه يوسف نمود و به زندانش انداخت.
و اما مسأله حيثيت خانوادگى يوسف، آن هم مانع نبود. زيرا اگر مسأله حيثيت مى توانست چنين اثرى را داشته باشد، چرا در برادران يوسف اثرى نداشت و ايشان را از جنايتى که خيلى بزرگتر از زنا بود، جلوگير نشد، با اين که ايشان هم، فرزندان ابراهيم و اسحاق و يعقوب بودند، و در اين جهت، هيچ فرقى با يوسف نداشتند؟
ولى مى بينيم که حيثيت و شرافت خانوادگى، مانع از برادرکشى ايشان نشد. نخست تصميم قطعى گرفتند او را بکشند. سپس نه به خاطر شرافت خانوادگى، بلکه به ملاحظاتى ديگر، او را در چاه انداخته، و چون بردگان در معرض فروشش درآوردند، و دل يعقوب پيغمبر را داغدار او کردند، آن چنان که از شدت گريه نابينا شد.
و اما مسأله خيانت و حرمت، آن نيز نمى توانست در چنين شرايطى مانع شود. زيرا حرمت خيانت يکى از احکام و قوانين اجتماعى و به خاطر آثار سوء آن و مجازاتى است که در دنبال دارد، و معلوم است که چنين قانونى تا آن جا احترام دارد که در صورت ارتکاب، پاى مجازات به ميان آيد و خلاصه، انسان در تحت سلطه قواى مجريه اجتماع و حکومت عادله باشد.
و اما اگر قوه مجريه از خيانتى غفلت داشته باشد و يا اصلا از آن خبردار نباشد، و يا اگر خبردار شد، از عدالت چشم پوشى نمايد و يا مرتکب مجرم از تحت سلطه آن بيرون شود - به زودى خواهيم گفت که - ديگر هيچ اثرى براى اين گونه قوانين نمى ماند.
بنابراين، يوسف هيچ مانعى که جلوگير نفسش شود، و بر اين همه عوامل قوى بچربد، نداشته، مگر اصل «توحيد»، يعنى «ايمان به خدا». و يا به تعبيرى ديگر: محبت الهيى که وجود او را پُر و قلب او را مشغول کرده بود، و در دلش جايى، حتى به قدر يک سرانگشت براى غير خدا خالى نگذاشته بود.
آرى، اين بود آن حقيقتى که گفتيم دقّت در داستان يوسف، آن را به دست مى دهد. اينک به متن آيه بر مى گرديم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۲
معناى آیه: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّه»
پس اين که فرمود: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّه کَذَلِکَ لِنَصرِفَ عَنهُ السُّوءَ وَ الفَحشَاءَ إنَّهُ مِن عِبَادِنَا المُخلَصِينَ»، شکى نيست که اشاره است به چگونگى نجات يوسف، از آن غائله هولناک.
و از سياق بر مى آيد که منظور از «گرداندن سوء و فحشاء از يوسف»، نجات يوسف است از آنچه که همسر عزيز مى خواست و به خاطر رسيدن به آن، با وى مراوده و خلوت مى کرد. و نيز بر مى آيد که: مشارٌ اليه «کَذَلِکَ»، همان مفادى است که جملۀ «أن رَآ بُرهَانَ رَبِّه»، مشتمل بر آن است.
پس برگشت معناى «کَذَلِکَ لِنَصرِفَ» به اين می شود که يوسف «عليه السلام»، از آن جايى که از بندگان مخلص ما بود، ما بدى و فحشاء را به وسيله آنچه که از برهان پروردگارش ديد، از او بگردانديم. پس معلوم شد سببى که خدا به وسيله آن، سوء و فحشاء را از يوسف گردانيد، تنها ديدن «برهان» پروردگارش بود.
لازمۀ اين حرف، اين است که جزاء مقدّر «لَولَا»، ارتکاب سوء و فحشاء باشد و لازمۀ اين هم، اين است که «لَولَا أن رَآ...»، قيد براى «وَ هَمَّ بِهَا» باشد. لازمۀ اين نيز، اين است که «همّ» يوسف به او، عينا مانند «همّ» او به يوسف، يعنى تصميم بر معصيت باشد. پس در نتيجه «همّ» يوسف به او، داخل در تحت شرط قرار مى گيرد، و اين مى شود: اگر نبود که يوسف برهان پروردگار خود را ديد، او هم ممکن بود قصد کند.
براى اين که کلمۀ «لَولَا»، هر چند ملحق به ادوات شرط است، و علماى نحو گفته اند جايز نيست که جزاى شرط بر خود شرط مقدم باشد، و خلاصه هرچند «لَولَا» را به «إن» شرطيه قياس کرده اند، وليکن بايد دانست که جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا»، جزاى «لَولَا» نيست، بلکه به دليل اين که عطف شده بر «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ»، و جمله «هَمَّت بِهِ»، جمله «قسم خورده شده» براى لام قسم در «لَقَد» است، پس جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا» نيز، قسم خورده شده آن خواهد بود. و چون معناى جزاء را هم داشته اند، لذا جزاى او حذف شده، و مثل اين شده که بگوييم: «به خدا قسم هر آينه او را مى زنم، اگر مرا بزند». و معلوم است که به خاطر «إن» شرطيه، معنا اين مى شود: «به خدا سوگند اگر مرا بزند، من او را مى زنم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۳
پس معناى آيه، اين مى شود:
«به خدا قسم، هر آينه همسر عزيز قصد او را کرد و به خدا قسم، او هم، اگر برهان پروردگار خود را نديده بود، هر آينه قصد او را کرده بود و چيزى نمانده بود که مرتکب معصيت شود».
و اين که مى گوييم: «چيزى نمانده بوده»، و نمى گوييم «معصيت مى کرد»، براى اين است که کلمۀ «هَمَّ»، به طورى که مى گويند جز در مواردى که مقرون به مانع است، استعمال نمى شود. مانند آيه «وَ هَمُّوا بِمَا لَم يَنَالُوا»، و آيه «إذ هَمَّت طَائِفَتَانِ مِنکُم أن تَفشَلَا»، و نيز مانند شعر صخر که گفته:
أهُمُّ بِأمرِ الحَزمِ لَا أستَطِيعُهُ * وَ قَد حِيلَ بَينَ العِيرِ وَ النَّزوَانِ
بنابر آنچه گفته شد، اگر برهان پروردگارش را نمى ديد، واقع در معصيت نمى شد، بلکه تنها تصميم مى گرفت و نزديک به ارتکاب مى شد، و نزديک شدن، غير از ارتکاب است. و لذا خداى تعالى به همين نکته اشاره کرده و فرموده: «لِنَصرِفَ عَنهُ السُّوءَ وَ الفَحشَاءَ: تا سوء و فحشاء را از او بگردانيم»، و نفرموده: «لِنَصرِفُهُ عَن السُّوءِ وَ الفَحشَاءِ: تا او را از سوء و فحشاء بگردانيم» - دقّت فرماييد.
از اين جا روشن مى شود که مناسب تر آن است که بگوييم:
منظور از «سوء»، تصميم بر گناه و ميل به آن است، و منظور از «فحشاء»، ارتکاب فاحشه، يعنى عمل زنا است. پس يوسف «عليه السّلام»، نه اين کار را کرد و نه نزديکش شد، ولى اگر برهان پروردگار خود را نمى ديد، به انجام آن نزديک مى شد، و اين، همان معنايى است که مطالب گذشته ما و دقّت در اسباب و عوامل دست به هم داده در آن حين، آن را تأکيد مى کند.
اينک به رسيدگى يک يک جملات پرداخته مى گوييم: حرف «لام» در «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ»، براى قسم است، و معنايش اين است که: «قسم مى خورم که به تحقيق، عزيز قصد يوسف را کرد به آنچه که از او مى خواست»، و معلوم است که قصد کردن و تصميم گرفتن، وقتى است که اراده توأم با مقدارى از عمل بوده باشد.
جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّه»، عطف است بر مدخول «لام» قسم، که در جمله قبلى بود، و معنايش اين است که: «و قسم مى خورم که اگر ديدن برهان پروردگارش نمى بود، نزديک بود که او را در آنچه که مى خواست، اجابت کند».
مقصود از برهانى که ديدن آن، يوسف را از لغزش باز داشت
کلمۀ «برهان»، به معناى سلطان است، و هر جا اطلاق شود، مقصود از آن سببى است که يقين آور باشد. چون در اين صورت، برهان بر قلب آدمى سلطنت دارد. مثلا اگر معجزه را «برهان» مى نامند و قرآن کريم مى فرمايد: «فَذَانِکَ بُرهَانَانِ مِن رَبِّکَ إلَى فِرعَونَ وَ مَلَأهُ»، و يا مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۴
«يَا أيُّهَا النَّاسُ قَد جَائَکُم بُرهَانٌ مِن رَبِّکُم»، براى اين است که معجزه، يقين آور است. و اگر دليل و حجت را هم «برهان» ناميده و مى فرمايد: «ءَإلَهٌ مَعَ اللّهِ قُل هَاتُوا بُرهَانَکُم إن کُنتُم صَادِقِين»، باز براى اين است که دليل، حجت يقينى است که حق را روشن ساخته و بر دل ها حاکم مى شود، و جاى ترديدى باقى نمى گذارد.
و اما آن برهانى که يوسف از پروردگار خود ديد، هر چند کلام مجيد خداى تعالى، کاملا روشنش نکرده که چه بوده، ليکن به هر حال يکى از وسائل يقين بوده که با آن، ديگر جهل و ضلالتى باقى نمانده، کلام يوسف آن جا که با خداى خود مناجات مى کند - و به زودى خواهد آمد - دلالت بر اين معنا دارد.
چون در آن جا مى گويد: «وَ إلَّا تَصرِف عَنِّى کَيدَهُنَّ أصبُ إلَيهِنَّ وَ أکُن مِنَ الجَاهِلِينَ...». و همين خود دليل بر اين نيز هست که سبب مذکور، از قبيل علم هاى متعارف، يعنى علم به حُسن و قبح و مصلحت و مفسده افعال نبوده، زيرا اين گونه علم ها، گاهى با ضلالت و معصيت جمع مى شود. همچنان که از آيه: «أفَرَأيتَ مَنِ اتَّخَذَ إلَهَهُ هَوَيهُ وَ أضَلَّهُ عَلَى عِلمٍ»، و آيه: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَ استَيقَنَتهَا أنفُسُهُم»، به خوبى استفاده مى شود.
پس يقينا آن برهانى که يوسف از پروردگار خود ديد، همان برهانى است که خدا به بندگان مُخلَص خود نشان مى دهد و آن، نوعى از علم مکشوف و يقين مشهود و ديدنى است، که نفس آدمى با ديدن آن، چنان مطيع و تسليم مى شود که ديگر به هيچ وجه ميل به معصيت نمى کند، و ما - إن شاء اللّه - مقدارى درباره آن بحث خواهيم کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۵
«لامى» که در جملۀ «کَذَلِکَ لِنَصرِفَ عَنهُ السُّوءَ وَ الفَحشَاء»، بر سرِ «لِنَصرِفَ» در آمده، «لام» غايت و يا تعليل است، و به هر حال، مآل هر دو يکى است. و کلمۀ «کَذَلِکَ»، متعلق است به جملۀ «لِنَصرِفَ»، و اشاره مزبور، اشاره است به رؤيت برهان ربّ، که قبلا گفته بود.
و کلمه «سُوء»، به معناى چيزى است که صدورش از عبد، از آن جهت که عبد است، بد باشد، و اين مطلق معصيت و يا قصد معصيت را شامل است. و کلمۀ «فَحشَاء»، به معناى ارتکاب عمل زشتى، از قبيل زنا و امثال آن است، و ما قبلا گفتيم که از ظاهر سياق بر مى آيد که «سُوء» و «فحشاء»، با زنا و قصد زنا منطبق است.
و معناى آيه اين است که: نتيجه و يا علت اين که او، «برهان ربّ» خود را بديد، اين بود که ما، فحشاء و قصد به آن را، از او برگردانديم.
و يکى از اشارات لطيف که در اين جمله، يعنى در جملۀ «لِنَصرِفَ عَنهُ السُّوءَ وَ الفَحشَاء» به کار رفته، اين است که «سُوء» و «فحشاء» را از يوسف برگردانيده، نه اين که او را از فحشاء و قصد به آن برگردانيده باشد. چون اگر به طور دومى تعبير شده بود، دلالت داشت بر اين که در يوسف اقتضاى ارتکاب آن دو بود، و او محتاج بود که ما او را از آن دو برگردانيم، و اين با شهادت خدا به اين که يوسف از بندگان مُخلَص بود، منافات دارد.
آرى، «بندگان مُخلَص» آن هايند که خداوند، خالص براى خود قرارشان داده، به طورى که ديگر غير خدا، هيچ چيز در آنان سهم ندارد، و در نتيجه غير خدا را اطاعت نمى کنند. خواه تسويل شيطان باشد و يا تزيين نفس و يا هر داعى ديگرى غير خدا.
و اين که فرمود: «إنَّهُ مِن عِبَادِنَا المُخلَصِين»، در مقام تعليل جملۀ «کَذَلِکَ لِنَصرِفَ...» است، و معنايش اين مى شود: ما با يوسف اين چنين معامله کرديم، به خاطر اين که او از بندگان مُخلَص ما بود، و ما با بندگان مُخلَص خود، چنين معامله مى کنيم.
از آيه شريفه ظاهر مى شود که ديدن «برهان خدا»، شأن همه بندگان مُخلَص خداست، و خداوند سبحان، هر سوء و فحشائى را از ايشان بر مى گرداند، و در نتيجه مرتکب هيچ معصيتى نمى شوند، و به خاطر آن برهانى که خدايشان به ايشان نشان داده، قصد آن را هم نمى کنند، و آن، عبارت است از: «عصمت الهى».
و نيز بر مى آيد که: اين برهان، يک عامل است که نتيجه اش، علم و يقين است، اما نه از علم هاى معمول و متعارف.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۶
اقوال پاره اى از مفسران عامّه و خاصّه، در تفسير آيه
مفسران عامه و خاصه، در تفسير اين آيه اقوال مختلفى دارند که در ذيل، به برخى از آن ها اشاره مى شود:
۱ - قول بعضى از ايشان، که به ابن عباس و مجاهد و قتاده و عکرمه و حسن و ديگران هم نسبت داده اند، اين است که معناى آيه چنين مى شود: همسر عزيز قصد کرد فاحشه و گناه را، يوسف هم همان قصد را کرد، و اگر برهان پروردگار خود را نديده بود، هر آينه آن گناه را مرتکب شده بود.
آنگاه يوسف را به کارهايى توصيف کرده اند که از مقام نبوت بسيار بعيد و ساحت مقدس صديق، از آن پاک و منزّه است.
و آن توصيف، اين است: يوسف تصميم گرفت که با او زنا کند. نزديک هم رفت، بند زيرجامه ها هم باز شد، و آن جايى که يک مرد در هنگام عمل زناشويى مى نشيند، نشست، در آن موقع، برهان پروردگارش دستگيرش شده، شهوتش را باطل و از هلاکتش برهانيد.
آنگاه در توصيف «برهان»، و اين که چه بوده، حرف هاى مختلفى زده اند.
مثلا غزالى، در تفسيرى که براى اين سوره نوشته، مى گويد: در معناى اين آيه، يعنى «برهان» اختلاف کرده اند، که مقصود از آن چيست؟ بعضى گفته اند: مرغى روى شانه اش نشست و در گوشش گفت: دست نگه دار، که اگر اين کار را بکنى، از درجه انبياء ساقط خواهى شد.
بعضى ديگر گفته اند: يعقوب را ديد که در کنارى ايستاده، انگشت به دندان مى گزد، و مى گويد: اى يوسف! نمى بينى مرا؟
حسن بصرى گفته: «برهان»، اين بود که ديد همسر عزيز، نخست چادرى بر روى چيزى افکند. پرسيد: چه مى کنى؟ گفت: روى بتم را مى پوشم که مرا به چنين حالتى نبيند. يوسف گفت: تو از يک سنگ و جماد بى چشم و گوش حيا مى کنى و من از خدايى که مرا مى بيند و از پنهان و آشکارم خبر دارد، حيا نکنم؟!
ارباب اللسان گفته: از ضمير و سرّ خود، صدایى شنيد که: اى يوسف! اسم تو در ديوان انبياء نوشته شده، و تو مى خواهى کار سفيهان را بکنى.
بعضى ديگر گفته اند: کف دستى ديد که از ديوار خارج شد و بر آن نوشته بود: «وَ لَا تَقرَبُوا الزِّنَا إنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً وَ سَاءَ سَبِيلاً: نزديک زنا نرويد، که فاحشه و راه بدى است».
عده اى گفته اند: سقف خانه باز شد، و صورت زيبايى ديد که مى گفت: اى رسول عصمت! نکن، زيرا تو معصومى.
طايفه اى ديگر گفته اند: سر خود را پايين انداخت، ديد بر زمين نوشته شده: «وَ مَن يَعمَل سُوءً يُجزَ بِهِ: هر که کار بدى کند، به همان کيفر داده مى شود».
بعضى ديگر گفته اند: فرشته اى نزدش آمد و بال خود را به پشت او کشيد، شهوتش، از نوک انگشتان پايش ريخت (و رغبتش تمام شد).
بعضى ديگر گفته اند: خود عزيز را در حياط ديد که صدا مى زند: آيا من اين جا نيستم؟
بعضى ديگر گفته اند: بين او و طرفش حجابى افتاد که يکديگر را نمى ديدند.
بعضى گفته اند: دخترى از دختران بهشت را ديد و از جمال و حُسن او، متحير گشته، پرسيد: از کيستى؟ گفت: از کسى هستم که در دنيا زنا نکرده باشد.
و بعضى گفته اند: مرغى از کنارش عبور کرد و بر او بانگ زد که: اى يوسف! عجله مکن، که او براى تو حلال است و براى تو خلق شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۷
بعضی گفته اند: آن چاهى را ديد که در ته آن بيچاره بود، و ديد که فرشته اى، لبِ آن چاه ايستاده، مى گويد: اى يوسف! آيا بيچارگى آن روزت فراموشت شده.
بعضى ديگر گفته اند: زليخا را به صورتى بسيار زشت ديد و از او فرار کرد.
بعضى گفته اند: صدايى شنيد که مى گويد: اى يوسف! به سمت راستت نگاه کن. وقتى نگاه کرد، اژدهايى عظيم ديد - که بزرگتر از آن قابل تصوّر نبود، و مى گفت: زناکاران، فردا در شکم من اند. لاجرم، يوسف فرار کرد. اين بود گفتار غزالى.
از جمله حرف هاى ديگرى هم که زده اند، اين است که: يعقوب، در برابرش مجسم شده و ضربه اى به سينه اش زد که در يک لحظه شهوتش، از سرِ انگشتانش بريخت.
اين روايت را الدّرالمنثور، از مجاهد و عکرمه و ابن جبير آورده، و به غير اين، روايات ديگرى هم آورده است.
رده:تفسیر المیزان