المیزان جلد۱۱ بخش۱۵
بررسى و نقد روايت مذکور، از تفسير سيوطى
جواب روايت سيوطى، اين است که:
علاوه بر اين که يوسف «عليه السّلام» - همان طور که قبلا اثبات شد - پيغمبر و داراى مقام عصمت الهى بوده و عصمت، او را از هر لغزش و گناهى حفظ مى کرد.
علاوه بر اين، آن صفات بزرگى که خداوند براى او آورده و آن اخلاص عبوديتى که درباره اش اثبات کرده، جاى هيچ ترديدى باقى نمى گذارد که او، پاک دامن تر و بلندمرتبه تر از آن بوده که امثال اين پليدی ها را به وى نسبت دهند. مگر غير اين است که خدا درباره اش فرموده: «او، از بندگان مُخلَص ما بود. نفس خود را به من و بندگى من اختصاص داده و من هم او را علم و حکمت دادم و احاديث آموختم»؟
و نيز تصريح مى کند که: «او، بنده اى صبور و شکور و پرهيزکار بوده، به خدا خيانت نمى کرده، ظالم و جاهل نبوده، از نيکوکاران بوده، به حدّى که خداوند، او را به پدر و جدّش، ملحق کرده است».
و چگونه چنين مقاماتى رفيع و درجاتى عالى، جز براى انسانى که صاحب وجدان پاک و منزّه در ارکان، و صالح در اعمال و مستقيم در احوال ميّسر مى شود؟
و اما کسى که به سوى معصيت گرايش يافته و بر انجام آن تصميم هم مى گيرد، آن هم معصيتى که در دين خدا بدترين گناهان شمرده شده، يعنى زناى با زن شوهردار، و خيانت به کسى که مدت ها بالاترين خدمت و احسان به او و به عِرض او کرده، و حتى بند زيرجامه خود را هم باز نموده و در جايى از آن زن نشسته که شوهران با زنان خود مى نشينند، آن وقت، آياتى يکى پس از ديگرى از طرف خدا ببيند و منصرف نشود، و نداهايى يکى پس از ديگرى بشنود و باز حيا نکند و دست برندارد، تا آن جا که به سينه اش بزنند و شهوتش از نوک انگشتانش بريزد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۸
و اژدهايى که بزرگتر از آن تصوّر نشود، ببيند و از ترس پا به فرار بگذارد. چنين کسى جا دارد که اصولا اسم انسان را از رويش بر دارند، نه اين که علاوه بر انسان شمردنش، او را بر اريکۀ نبوت و رسالت هم بنشانند، و خداوند او را امين بر وحى خود نموده، کليد دين خود را به دست او بسپارد و علم و حکمت خود را به او اختصاص دهد و به امثال ابراهيم خليل ملحق سازد.
ولى از کسانى که زير بار اين گونه حرف هاى گوناگون و جعليات يهوديان و هر روايت ساختگى مى روند، هيچ بعيد نيست. زيرا همين هايند که به خاطر يک مشت روايات مجهول الهويه، جدّ يوسف ابراهيم خليل و همسرش ساره را متهم مى کنند. آرى، اين چنين کسانى باکى ندارند از اين که فرزند ابراهيم، يعنى يوسف را درباره همسر عزيز متهم سازند.
اتّهامات زشت و ناروا، در تفاسير عامّه، نسبت به حضرت يوسف «ع»
زمخشرى در کشّاف گفته: «همّ» يوسف را چنين تفسير کرده اند که:
يوسف، بند شلوار زليخا را باز کرد، و خود به حالت مردى که مى خواهد جماع کند، در آمد.
و نيز، تفسير کرده اند که: يوسف بند شلوار خود را باز کرد و در ميان پاهاى زليخا، در حالتى که طاق باز خوابيده بود، بنشست. و «برهان» را چنين تفسير کرده اند که: آوازى شنيد که زنهار! اى يوسف و زنهار اى زليخا! ولى يوسف گوش به اين صدا نداد. دوباره شنيد، و باز توجهى نکرد.
بار سوم شنيد که دور شو از زليخا! باز در دلش مؤثر نشد، تا آن که يعقوب در نظرش مجسّم شد که داشت سرِ انگشت خود را مى گزيد. و بعضى گفته اند که: يعقوب دست به سينه يوسف زد و در نتيجه، شهوتش از نوک انگشتانش بريخت.
و نيز از حرف هاى ياوه اى که زده اند، اين است که: تمامى فرزندان يعقوب، هر کدام صاحب دوازده پسر شدند، مگر يوسف که صاحب يازده فرزند شد. به خاطر اين که در آن روز که قصد زليخا را کرد، شهوتش ناقص شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷۹
و نيز گفته اند که : صيحه اى بلند شد که اى يوسف! مانند پرنده اى مباش که پر و بال دارد، ولى اگر زنا کند، پر و بالش مى ريزد.
و نيز گفته اند: کف دستى بين يوسف و زليخا نمايان شد که نه بازو داشت و نه مچ، و در آن نوشته بود: «وَ إنَّ عَلَيکُم لَحَافِظِينَ * کِرَاماً کَاتِبِينَ: بر شما نگهبانانى موکّل اند، بزرگوار و نويسنده»، و با آن که آن را ديد، منصرف نشد. دوباره در آن خواند که نوشته: «وَ لَا تَقرَبُوا الزِّنَا إنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً وَ سَاءَ سَبِيلاً: به زنا نزديک نشويد که عملى زشت و روشى قبيح است». باز هم دست برنداشت.
آنگاه ديد که در آن نوشته: «وَ اتَّقُوا يَوماً تُرجَعُونَ فِيهِ إلَى اللّه: بترسيد از روزى که در آن روز، به سوى خدا باز مى گرديد». باز هم متنبه نشد. ناگزير خدا به جبرئيل فرمود: بندۀ مرا قبل از اين که به خطا آلوده گردد، درياب. جبرئيل پايين آمد و به يوسف گفت: اى يوسف! آيا عمل سفيهان را انجام مى دهى، با اين که نام تو، در ديوان انبياء نوشته شده است؟
بعضى ديگر گفته اند: تمثال «عزيز» را در برابر خود ديد.
بعضى گفته اند: زليخا در اين بين ناگهان برخاست و پارچه اى به روى بت خود انداخت و گفت: شرم مى دارم از اين که بت من، مرا به اين حال ببيند. يوسف هم برخاست و گفت که: تو از سنگى که نه مى بيند، و نه مى شنود، شرم مى کنى، آن وقت من از خداى سميع، بصير و داناى به اسرار دل ها، شرم نداشته باشم؟!
اين روايات و نظائرش، رواياتى است که حشويّه و جبريّه، که دينى جز دروغ بستن به خدا و انبيائش ندارند، جعل نموده، و يا دنبالش را گرفته اند، و اهل عدل و توحيد، بِحَمدِ اللّه، عقايدى که بتوان بدان خرده گرفت، ندارند.
آرى، اگر از يوسف کوچکترين لغزشى سر زده بود، قرآن کريم، از آن خبر مى داد و از توبه و استغفارش يادى مى کرد. همچنان که لغزش آدم و داوود و نوح و ايّوب و ذى النون و توبه و استغفار ايشان را نقل کرده. درباره يوسف «عليه السّلام»، مى بينيم که جز ثنا و مدح چيزى نگفته، و در مقام ثنايش، او را «مُخلَص» خوانده.
پس به طور قطع مى فهميم که يوسف در اين مقام و موقف بس خطرناک و باريک، ثبات قدم را از دست نداده، و با نفس خود مجاهدتى کرده، که جز از صاحبان قوّت و عزم ساخته نيست، که در چنين موقعى رعايت دليل حرمت و قبح را بکنند، تا آن جا که از ناحيه خداى عالَم، مستحق ثنا گشته، هم در کتب اولين (عهدين)، و هم در قرآن، که بر ساير کتب آسمانى حجت بوده و مصدّق آن هاست، به نيکى ياد شده.
تا آن جا که در قرآن کريم، سوره اى تمام را به او و نقل داستان او اختصاص داده و به غير داستان او، چيزى نياورده، باشد که ياد خير او را در آيندگان زنده بدارد، همچنان که درباره جدّش ابراهيم، همين رفتار را نموده، تا صلحاى بشر تا آخر دهر، در عفّت نفس و پاکدامنى و استوارى در لغزشگاه ها، به وى اقتداء کنند.
پس بايد گفت: خدا عذاب کند آن دسته از عالِم نمايانى را که در کتاب هاى خود، چيزهايى مى نويسند که برگشتش به اين شود که آن يوسفى که خداى تعالى، سوره اى کامل به عنوان «أحسَنَ القَصَص» در قرآن عربىّ مبين، در حقّش نازل کرده، تا مردم به وى اقتداء کنند، همان پيغمبرى است که ميان دو پاى يک زن زانيه نشست و بند جامه خود را باز کرد تا با او زنا کند. مردم بايد به چنين پيغمبرى اقتدا کنند، و اگر در چنين حالى پروردگارشان، مکرر از اين عمل نهيشان کرد، مانند يوسف، گوش به هاتف غيبى نداده، سرگرم کار خود باشند، و اگر هاتف غيبى سه نوبت، آيات زاجره بر ايشان بخواند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۰
و آن توبیخ ها و تهدیدهای شدید را بنماید، و حتى اگر ايشان را به مرغى تشبيه کند که با غير همسر خود درآميخته و پرش ريخته و بى پر در آشيانه اش افتاده، باز هم گوش ندهند و همچنان زناکارى را ادامه دهند، تا آن که جبرئيل نازل شود و ايشان را به جبر، از فاحشه اى که به حالت طاق باز برهنه، افتاده جدا کند.
راستى اگر بى شرم ترين فواحش و زناکاران و دريده چشم ترين و بى آبروترين آنان، در حال زنا به کمترين برخوردى از برخوردهايى که براى يوسف نقل کرده اند، برخورد کند، قطعا نبضش از حرکت مى ماند و اعضايش خشک مى شود. پس اين يوسف چقدر مى بايستى بى شرم و گمراه باشد که با آن همه برخورد، همچنان به کار زشت و نامشروع خود سرگرم باشد.
در مذمّت صاحبان اين قول، چه خوب گفته اند بعضى از مفسران که: اين طايفه، يوسف «عليه السّلام» را در اين واقعه متهم کرده اند، با اين که هر کس کمترين ارتباطى با يوسف داشته، بر برائت و پاکى او شهادت داده، از خدا گرفته تا خود زليخا.
اما خداى تعالى فرموده: «إنَّهُ مِن عِبَادِنَا المُخلَصِين»، و شاهدى که اهل خانه عزيز بوده، گفته: «إن کَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ» - تا آخر دو آيه.
و اما «عزیز»، گناه را به گردن همسرش انداخته و گفته: «إنَّهُ مِن کَيدِکُنّ».
و خود زليخا گفته: «الآنَ حَصحَصَ الحَقُّ أنَا رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ».
زنان اشرافى مصر گفته اند: «حَاشَ لِلّهِ مَا عَلِمنَا عَلَيهِ مِن سُوءٍ».
يوسف، که خدا او را راستگو خوانده، خودش اين تهمت ها را از خود دفع کرده و گفته: «أنِّى لَم أخُنهُ بِالغَيبِ».
حال با اين که همه نامبردگان، به طهارت دامن يوسف گواهى داده اند، چرا عده اى سبک مغز، اين حرف ها را از خود درست مى کنند، و دست به دست مى گردانند؟ جهت عمده آن ها، دو چيز است:
مهمترین دلیل های احادیث جعلی، در داستان یوسف و زلیخا
يکى از افراط شان در پذيرفتن و تسليم در برابر هر حرفى که اسم حديث و روايت داشته باشد، و لو هرچه باشد. اين ها، آن چنان نسبت به حديث رکون و خضوع دارند، که حتى اگر بر خلاف صريح عقل و صريح قرآن هم باشد، قبولش نموده، احترامش مى گذارند. و يهوديان هم، وقتى اينها را ديدند، مشتى کفريات مخالف عقل و دين را به صورت روايات، در دست و دهان آنان انداخته و به کلّى حق و حقيقت را از يادشان بردند، اذهانشان را از معارف حقيقى منصرف نمودند.
به طوری که مى بينيد که براى معارف دين، جز حس، هيچ اصل ثابتى قائل نبوده و براى مقامات معنوى انسانى، از قبيل نبوت و ولايت و عصمت و اخلاص، هيچ پايه و اصلى جز وضع و اعتبار نمى شناسند، و با آن ها معامله اوهام دائر در مجتمع اعتبارى انسانى کرده اند، که جز قرارداد و نامگذارى، حقيقت ديگرى که بدان متکى باشد، ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۱
در نتيجه، نفوس انبياء کرام را با ساير نفوس عوام که چون اسباب بازى، ملعبۀ هوا و هوس ها قرار مى گيرد و به خساست و جهالت مى کشاند، قياس نموده اند. غافل از اين که ميان اين دو، از زمين تا آسمان فرق است.
از افراد برگزيده بشر که بگذريم، بقيه مردم نهايت درجه تکامل نفسشان، تنها اين مقدار است که به مرحله تقوا برسند، آن هم به اميد ثواب و ترس از عقاب، که اگر در پاره اى از موارد آدمى را به حقيقت برساند، در بسيارى از موارد به خطا مى اندازد.
و اگر در يک مورد يا در مواردى با گناه مواجه شود و مرتکب نگردد، مى گويند عصمت الهى شاملش گرديده، آن وقت عصمت را به قوّه اى معنا مى کنند که ميان آدمى و گناه حائل مى شود، و وقتى اثر خود را مى بخشد که ساير قواى آدمى را که انسان مجهز به آن است، باطل کند.
(مثلا شهوتش از نوک انگشتانش بريزد)، و خلاصه آدمى را ناچار و مضطر به کار نيک و يا ترک گناه نمايد. غافل از اين که معناى «عصمت»، اين نيست و چنين عصمتى، بارک اللّه ندارد.
آرى، فعلى که انسان از روى جبر و اضطرار انجام دهد، نه حُسن دارد، نه جمال، و نه ثواب. توضيح بيشتر اين بحث، محتاج به تتمه اى است که در بحثى جداگانه، به زودى ايراد مى گردد - إن شاء اللّه.
علت دوم آن، ظاهر آيه است که مى فرمايد: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّه». چون نحويين گفته اند: جزاى «لَولا»، مقدم بر خودش نمى شود، و در اين جهت «لَولا» را به «إن» شرطيه قياس کرده اند.
و بنابر اين نظريه، جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا»، يک جملۀ تام و غير مربوط به «لَولَا» خواهد بود، و در نتيجه، جزاى «لَولا» در تقدير گرفته مى شود و آن، اين است که: او قصد مى کرد و يا نظير آن، و به عربى تقديرش چنين مى شود:
«وَ لَقَد هَمَّت بِهِ زُلَيخَا وَ هَمَّ بِهَا يُوسُفُ لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّه يَفعَلُ». يعنى: «زليخا قصد او را کرد، و يوسف قصد زليخا را کرد، اگر برهان پرودگار خود را نديده بود، مرتکب مى شد». و بنابر اين معنا، همه آن خرافات قابل قبول مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۲
وليکن خواننده عزيز، در سابق فهميد که اين نظريه باطل است، و هر دو جمله، يعنى «لَقَد هَمَّت بِهِ» و جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا»، دو جمله قسم و سوگند هستند، و جزاى «لَولَا»، که در معناى جمله دومى است، حذف شده. زيرا با بودن جمله دومى، حاجتى به ذکر آن نبوده.
پس تقدير کلام اين است: «أُقسِمُ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ أُقسِمُ لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِهَا: سوگند که زليخا قصد او را کرد و سوگند که اگر يوسف برهان پروردگار خود را نديده بود، او هم قصد زليخا را مى کرد». نظير اين که مى گوييم: «به خدا سوگند، هر آينه او را مى زنم، اگر مرا بزند».
علاوه، اگر معنايش آن بود که ايشان در تقدير گرفتند، جا داشت آيه شريفه چنين باشد: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا وَ لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّهِ: زليخا قصد يوسف را کرد، و يوسف قصد زليخا را کرد، و اگر برهان پروردگار خود را نديده بود، مرتکب مى شد». در حالى که هيچ وجهى براى فصل (بدون واو) به نظر نمى رسد، و سياق اجازه آن را نمى دهد.
نقد سخن زمخشرى، در توضيح جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا لَولَا...»
۲ - از جمله اقوالى که در آيه گفته اند، اين است:
مراد از «هَمَّ بِهَا»، قصد کردن يوسف «عليه السّلام» به ميل طبعى و تحريک شدن شهوت غريزى است. در کشاف گفته: اگر بگويى: چگونه ممکن است پيغمبرى قصد زليخا را بکند، که با وى به معصيت درآميزد؟
در جواب مى گويم: نفس يوسف، با ديدن آن وضع که عقل و اراده هر بيننده را از بين مى برد، تنها متمايل شد که با او مخالطت کند، و شهوت جوانی اش تحريک شد، به حدّى که او را به صورت کسى در آورد که تصميم دارد عمل را انجام دهد. و خلاصه به حالتى درآورد شبيه حالت زليخا، و «هَمَّ» او، ولى يوسف با نگريستن به برهان پروردگارش، شدت آن تحريک را شکست و اين برهان، همان ميثاقى است که مکلفين را وادار به ترک محرمات مى کند.
آنگاه اضافه مى کند: و اگر اين ميل شديد که به خاطر شدّتش «هَمَّ» ناميده شده، در کار نبود، صاحبش به خاطر اين که آن را به کار نبسته، اين همه مدح نمى شد. چون بزرگى صبر در برابر ابتلاء، به قدر بزرگى آن ابتلاء است. هر قدر ابتلاء سخت تر باشد، صابر در برابر آن مستحق مدح بيشترى مى شود. و اگر «هَمَّ» يوسف، مانند «هَمَّ» زليخا، توأم با تصميم بود، خداوند تا اين پايه او را مدح نمى کرد که از مُخلَصينش بخواند.
ممکن هم هست بگوييم: معناى «وَ هَمَّ بِهَا»، اين است که نزديک بود قصد او را کند، همچنان که در محاورات خود مى گوييم: «اگر ترس از خدا نبود، مى کشتمش». يعنى نزديک بود او را بکشم، کأنّه دست به کار کشتنش شدم، ولى نکشتم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۳
سپس اضافه کرده که: اگر بگويى چرا جواب «لَولَا» حذف شد، تا جملۀ «هَمَّ بِهَا» بر آن دلالت کند؟ و چرا خود آن را جواب مقدم نگرفتى؟
در جواب مى گويم: براى اين که جواب «لَولَا» مقدم بر آن نمى آيد. براى اين که «لَولَا» هم حکم شرط را دارد، و شرط هميشه بايد در صدر کلام واقع شود. چون حرف شرط و دو جمله شرط و جزا، حکم يک کلمه را دارند، و معقول نيست بعضى از يک کلمه، بر بعضى ديگر مقدم شود. ولى مى شود بعضى از آن را به کلى حذف کرد، البته در صورتى که دليلى بر محذوف دلالت کند.
حال اگر بگويى: چرا جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا» را به تنهايى متعلق «لَولا» گرفتى، و چرا هر دو را متعلق آن نگرفتى و اتفاقا «هَمَّ: قصد کردن»، معنايى است که هميشه با معانى سر و کار دارد، نه با جواهر، و ناگزير در آيه شريفه بايستى از مقوله معانى، چيزى نظير مخالطت در تقدير بگيريم که «هَمَّ» متعلق به آن شود، نه به خود زليخا و يا يوسف که از مقوله جوهرند، و چون مخالطت، همواره دو طرف مى خواهد، پس گويا معناى آيه اين مى شود: «يوسف و زليخا تصميم به مخالطت گرفتند، اگر مانعى يکى از آن دو را جلوگير نمى شد».
در جواب مى گويم: آنچه گفتى درست است، وليکن خداى سبحان، در کلام خود دو تا «هَمَّ» آورده، و جداى از هم فرموده: «هَمَّت بِهِ»، و «هَمَّ بِهَا»، و ما نمى توانيم از اين تکرار چشم بپوشيم، و اگر چشم پوشى کنيم، در حقيقت يکى را لغو دانسته ايم. پس به خاطر اين که کلام خدا لغو نشود، ناگزيريم تقدير آن را چنين فرض کنيم: «وَ لَقَد هَمَّت بِمُخَالَطَتِهِ وَ هَمَّ بِمُخَالِطَتِهَا».
علاوه بر اين، مقصود از مخالطت آن دو، يک چيز است که بايد هر دو به آن رضايت دهند، که اگر يکى امتناع بورزد، آن غرض حاصل نمى شود، و آن اطفاء شهوت زليخا به وسيله يوسف و اطفاء شهوت يوسف به وسيله زليخا است، و با ديدن برهان خدايى و کنار کشيدن يوسف، قهرا تنها جملۀ «هَمَّ بِهَا»، متعلق «لَولا» قرار مى گيرد.
بيضاوى، در تفسير خود، گفته هاى زمخشرى را بدين گونه خلاصه مى کند که:
منظور از «هَمَّ» يوسف، ميل طبيعى و کشمکش شهوت است، نه قصد اختيارى، و کشمکش شهوت امرى غير اختيارى است که تحت تکليف قرار نمى گيرد، و کسى سزاوار مدح و اجر جزيل خدايى است، که وقتى به طور قهر شهوتش تحريک گردد، خود را از عمل نگه دارد.
پس معناى «وَ هَمَّ بِهَا لَولا أن رَآ» اين است که: بى اختيار تحريک شد و اگر برهان خدا را نديده بود، مرتکب مى شد، و يا مشرف بر ارتکاب بود. مانند اين که گفته شود: «مى کشتم او را اگر از خدا نترسيده بودم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۴
و اين گفتار را بعضى اين گونه رد کرده اند که:
مخالف معنايى است که لغت براى «هَمَّ» تعيين کرده. چون معناى لغوى «هَمَّ»، قصد به انجام فعل است، با مقارنتش به پاره اى اعمال که کشف کند از اين که ديگر مى خواهى فعل مورد نظر را انجام دهى. و يا عبارت است از: قصد فعل، به اضافه انجام بعضى از مقدمات آن.
مثل اين که کسى مى خواهد مردى را بزند، اول بر مى خيزد و به سوى او مى رود، و اما صرف ميل به زدن و يا ميل به زنا و صرف تحريک شدن شهوت و جلو آن را گرفتن، در لغت «هَمَّ» گفته نمى شود.
بعلاوه «هَمَّ» به سوى گناه به معناى لغوی اش، خود عمل زشتى است که از يک پيغمبر بزرگوار سر نمى زند و نبايد بزند، و اگر صرف طبيعت مذموم نبود و صدورش هم از پيغمبران زشت نبود، ليکن صرف تحريک طبيعى را «هَمَّ» نمى گويند.
مؤلف: اين جواب، پاسخ يک قسمت از گفته زمخشرى و بيضاوى مى شود که گفتند مراد از «هَمَّ»، ميل طبيعى است و کشمکش شهوت است. ولى اين که گفت: «و يا مشرف بر ارتکاب بود»، بى جواب ماند. زيرا اين حرف، خود قول مستقلى است در معناى آيه، و آن، اين است که بگوييم:
ميان «هَمَّ» زليخا و «هَمّ» يوسف فرق است. مقصود از «هَمَّ» زليخا، قصد عمدى به مخالطت و آميزش است، ولى مقصود از «هَمَّ» يوسف، اين است که وى نزديک بود قصد کند، ولى قصد نکرد. به قرينه اين که مى بينيم خداوند متعال، يوسف را مدح بليغى نموده، و اگر او قصد عمدى به معصيت و آميزش با زنى اجنبى - که خود بدترين گناه است - کرده بود، ديگر خداوند او را اصلا مدح نمى کرد، تا چه رسد به اين نحو مدح.
از اين جا معلوم مى شود که: منظور از «هَمَّ» يوسف، اشراف يوسف بود. يعنى نزديک بود که «هَمَّ» بر عمل کند.
جواب اين توجيه هم، اين است که:
اگر کلمه «هَمَّ» را به «نزديک شدن به هم» معنا کنيم، معنايى است مجازى، که هيچ وقت نبايد لفظ را بر آن حمل کرد، مگر در جايى که نتوانيم بر معناى حقيقى حمل کنيم. و ما قبلا اثبات کرديم که ممکن است جملۀ «هَمَّ بِهَا» را، به همان معناى حقيقی اش حمل کرد و اشکالى هم وارد نشود.
علاوه بر اين، آن معنايى که براى ديدن «برهان» پروردگار کرده اند که منظور از آن، مراجعه به حجت عقلى است که خود حاکم است بر اين که بر هر کسى واجب است که از نواهى شرعى و محرمات الهى پرهیز نمايد، معناى بعيدى است از لفظ رؤيت. چون اين لفظ استعمال نمى شود مگر در ديد حسى، و يا مشاهده قلبى، که خود به منزله همان ديدن به چشم و بلکه روشن تر از آن است، و اما صرف تفکر عقلى، به هيچ وجه رؤيت ناميده نمى شود.
نقد گفته صاحب مجمع البيان، در آیه: «وَ لَقَد هَمَّت بِه...»
۳ - از ديگر اقوال در آيه، اين است که منظور از «هَمَّ» يوسف و «هَمَّ» زليخا، يک معنا نيست، بلکه دو معناى مختلف است. زيرا «هَمَّ» زليخا، عبارت از قصد به مخالطت بود، ولى «هَمَّ» يوسف اين بود که او را به عنوان دفاع از خود کتک بزند، و دليل بر اين اختلاف دو «هَمَّ»، شهادت خداى تعالى است که مى فرمايد: «او، از بندگان مُخلَص ما بود». و از سوى ديگر، حجت عقلى قائم است بر اين که انبياء، معصوم از گناه اند. پس قطعا «هَمَّ» يوسف، «هَمَّ» بر گناه نبوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۵
در مجمع البيان مى گويد: در ظاهر آيه «هَمَّ» به چيزى تعلق گرفته که به طور حقيقت مورد قصد و عزم تعلق نمى گيرد، زيرا فرموده: وَ لَقَد هَمَّت بِهِ (به يوسف)، و هَمَّ بِهَا (به زليخا)، و «هَمَّ» يوسف را متعلق به زليخا و «هَمَّ» زليخا را متعلق به يوسف گرفته، و معقول نيست که ذات آن دو، مورد اراده و عزم قرار گيرد. چون معقول نيست ذات چيزى مورد اراده و عزم قرار گيرد.
بنابراين، اگر «هَمَّ» در آيه را حمل بر عزم کنيم، بايد چيزى محذوف در تقدير بگيريم، که عزم و تصميم بدان تعلق بگيرد. و ممکن است «هَمَّ» و عزم يوسف را متعلق به امر محذوفى بگيريم که با ساحت قدس نبوتش سازگار باشد. مانند زدن زليخا و از خود دفاع کردن.
پس کأنّه گفته مى شود: «زليخا بر فحشا و گناه تصميم گرفت، و خواست تا يوسف با وى درآميزد. يوسف هم تصميم گرفت از خود دفاع نموده، او را بزند». همچنان که گفته مى شود: «تصميم فلانى را گرفتم، يا برايش خيالى دارم». يعنى بنا دارم او را بزنم و يا مکروهى بر او وارد سازم.
بنابراين، معناى «رؤيت برهان» آن است که خداوند، برهانى به او نشان داد که اگر بر آنچه تصميم گرفته اقدام کند، خانواده زليخا او را هلاک نموده، به قتل مى رسانند. و يا اين خيانت و فضيحت را به گردن او انداخته، وانمود مى کند که يوسف به من درآويخت و خواستم امتناع بورزم، مرا کتک زد. خداوند بدين وسيله خبر مى دهد که «سُوء فحشاء» را که همان فتل و گمان بد باشد، از او بگردانيد.
و تقدير آيه، چنين است: اگر برهان پروردگار خود را نديده بود، اين کار (زدن ) را مى کرد. و جواب «لَولَا» (اين کار را مى کرد) حذف شده، همچنان که در آيه «وَ لَولا فَضلُ اللّهِ عَلَيکُم وَ رَحمَتُهُ وَ أنَّ اللّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ» حذف شده.
و جوابش اين است که: اين حرف عيبى ندارد، جز اين که مبنى بر اختلاف داشتن دو «هَمَّ» است، و اختلاف معناى آن دو، خلاف ظاهر است، و خلاف ظاهر را در جايى بايد گفت که نشود کلام را بر ظاهرش حمل کرد، و ما در سابق طورى معنا کرديم که هر دو کلمه «هَمَّ»، به يک معنا تفسير شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۶
علاوه بر اين، لازمۀ اين حرف که منظور از برهان چيزى باشد که به يوسف بفهماند که اگر زليخا را بزنى، هم تو را مى کشند و هم رسوايت مى کنند و منظور از سوء کشتن و منظور از «فحشاء»، تهمت زدن باشد، معنايى است که به طور قطع خلاف آن چيزی است که از سياق آيه استفاده مى شود.
و اما اين که در مجمع البيان گفته: نمى توانيم هر دو «هَمَّ» را با هم به معناى مخالطت بگيريم، و خلاصه اش اين که: «هَمَّ» انسان به کسى تعلق مى گيرد که آن کس، براى صاحب «همّ» در آنچه که مى خواهد، منقاد و رام نباشد، و وقتى فرض شود که يکى از دو طرف، معناى «هَمّ» در باره اش تحقق يافت، ديگر معنا ندارد از آن طرف ديگر نيز «هَمّى» تحقق پذيرد. چون معقول نيست که اراده من به کسى تعلق بگيرد که او خودش مرا اراده کرده، و طلب من متوجه کسى شود که خود طالب من است، و تحريک من به کسى تعلق بگيرد که او خود در صدد تحريک من است.
و اين حرف صحيح نيست. زيرا ممکن است از دو طرف مشاجره، معناى «هَمّ» تحقق بيابد. البته در صورتى که يک دفعه و بدون پس و پيش باشد، و يا عنايت زائده اى در کار بيايد. مانند دو نفر که مى خواهند به هم نزديک و با هم جمع شوند. گاهى يکى از آن دو مى ايستد، ديگرى نزديکش مى رود، و گاهى هر دو با هم و به سوى هم حرکت مى کنند، و به هم نزديک مى شوند. و نيز دو جسمى که با مغناطيس مى خواهند يکديگر را جذب کنند و متصل شوند، گاهى يکى جذب مى کند و ديگرى جذب به سوى آن مى شود، و گاهى يکديگر را جذب مى کنند، و به هم مى چسبند.
پاسخ نظر صاحب المنار، در باره آیه: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ...»
۴ - قول ديگر در تفسير آيه مورد بحث، گفتار صاحب «المنار» است:
منظور از «هَمَّ» در هر دو مورد، «هَمَّ» به زدن و دفاع است. چون وقتى زليخا با يوسف مراوده کرد و يوسف زير بار نرفت، عصبانى شد و در صدد انتقام برآمد، و در دلش حالتى آميخته از عشق و خشم و تأسّف پيدا شد و تصميم گرفت يوسف را به جرم تمردش کتک کارى کند. يوسف هم وقتى ديد پاى کتک به ميان آمده، آماده شد که از خود دفاع کند، و اگر دست زليخا به او برسد، او هم بى درنگ بزند.
وليکن از آن جايى که اين عمل به ضرر يوسف تمام مى شد - زيرا اين احتمال که او زليخا را تعقيب کرده در ذهن مردم جاى مى گرفت، و يوسف متهم مى شد - و به همين جهت، خداوند به فضل خود برهانى را به او نشان داد، و به او الهام کرد که براى دفاع از خود فرار را انتخاب کند. يوسف هم به طرف درِ اتاق دويد، تا در را باز کرده، بگريزد، ولى زليخا هم از عقب او را دنبال کرد، تا اين که پشت در به او رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۷
و به هيچ وجه نمى شود کلمۀ «هَمَّ» را، به «هَمَّ» در عمل نامشروع، يعنى مخالطت معنا کرد.
اما اين که در جملۀ «لَقَد هَمَّت بِهِ» نمى شود. براى اين که «هَمَّ» هيچ وقت تحقق پيدا نمى کند، مگر براى عملى که «هَمّ» کننده مى خواهد انجام دهد، و عمل نامشروع زنا از کارهاى زنان نيست، تا بگوييم زليخا (براى اين عمل «همّ» نمود)، بلکه بهره زن از اين عمل، پذيرفتن و قبول آن است از کسى که طالب است - اين اولا.
و ثانياً، يوسف از همسر عزيز اين عمل را نخواسته بود، تا صحيح باشد که ما قبول آن را از ناحيه زليخا هم بدانيم. زيرا نص آياتى که گذشت و صريح آياتى که مى آيد، اين است که يوسف مبرّا و منزّه از اين عمل و حتى از مقدمات و وسائل آن بود.
و ثالثاً، به فرضى که چنين چيزى اتفاق افتاده بود، جا داشت در تعبير از آن بفرمايد: «وَ لَقَد هَمَّ بِهَا وَ هَمَّت بِهِ». زيرا اول بايد حال يوسف را که تقاضا کننده است، نقل کند و بعد، عکس العمل زليخا را حکايت نمايد. چون «هَمّ» يوسف، به حسب طبع و وضع مقدم است. زيرا بايد طبعا او اول پيشنهادى کند و «همّ» حقيقى نيز، «همّ» اوست، نه «همّ» زليخا.
و رابعاً اين که: از داستان يوسف و زليخا، اين معنا معلوم شده که اين زن بر آنچه از يوسف مى خواست عازم و جازم و مصر بوده، و کمترين ترديدى نداشته، مانعى هم که باعث تردد وى شود، تصوّر نمى رفته.
بنابراين، به هيچ وجه صحيح نيست بگوييم زليخا براى انجام زنا، «همّ» و قصد يوسف را کرده، حتى در صورتى که از باب جدل فرض کنيم که «همّ» او، به خاطر قبول درخواست يوسف و تسليم در برابر خواسته او بوده. زيرا کلمۀ «همّ» به معناى تصميم در مقدمات فعلى است که با ترديد انجام شود و زليخا در خواسته خود ترديدى نداشت. به خلاف اين که «همّ» زليخا را به قصد زدن يوسف معنا کنيم که در اين صورت، با آسان ترين فرض مى توان «همّ» او را توجيه نمود.
اين بود خلاصه آنچه که صاحب المنار در تفسير آيه مورد بحث ايراد کرده، و جوابش، اين است که:
اين قول، از جهت معنا کردن «همّ»، با قول سوم يکى است و همه اشکالاتى که بر آن قول وارد کرديم، بر اين نيز وارد است، به اضافه اشکالى که تنها بر اين قول وارد مى شود، و آن، اين است که: «همّ» زليخا، به معناى قصد زدن يوسف باشد، هيچ دليلى ندارد. و صرف اين که در پاره اى از داستان هاى مشابه اين داستان اتفاق افتاده که زن به مردى که با او دست نمى دهد، پرخاش کرده و حالتى آميخته از عشق و غضب به او دست داده، دليل نيست بر اين که در زليخا هم، چنين حالتى دست داده باشد، و ما بدون هيچ قرينه اى، کلام خدا را بر آن حمل کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۸
و اما اين که گفت: «به هيچ وجه نمى شود کلمه «همّ» را در عمل نامشروع مخالطت معنا کرد»، و بر آن چهار دليل اقامه نمود، همه پوچ و بى اعتبار است. زيرا اين معنا کاملا روشن است که تقاضاى مخالطت از ناحيه زليخا مقدماتى از حرکات و سکنات داشته.
آرى، شأن هر زنى در اين گونه موارد فعل است به انفعال، و عکس العملى نشان دادن است، نه صرف قبول اين گونه صحنه ها، هر زنى را به اعمالى (از قبيل ناز و کرشمه و در آغوش کشيدن و امثال آن) وا مى دارد، و اگر زليخا تنها يوسف را در آغوش کشيده باشد که بدين وسيله آتش غريزه جنسى او را تحريک و شعله ور سازد، در نتيجه مجبور به اجابت خود نمايد. همين مقدار کافى است که بگوييم «زليخا هَمَّت بِيُوسف: زليخا قصد مخالطت با يوسف را کرد»، و بدين قصد برخاست. و حتما لازم نيست که «همّ» او را به قصد (زنا) معنا کنيم که کار يوسف است و از ناحيه زليخا تنها تسليم و قبول است، تا نتوانيم بگوييم صرف تسليم نيز در لغت «همّ» هست.
و اما اين که در آخر گفت: «از داستان يوسف و زليخا، اين معنا معلوم شده که اين زن بر آنچه از يوسف مى خواسته، عازم و جازم و مصر بوده و کمترين ترديدى نداشته، بنابراين صحيح نيست بگوييم مقصود از «همّ» زليخا، جمع شدن با يوسف است. چون با استنکاف يوسف، چطور ممکن است زليخا جازم شود»، اين نيز صحيح نيست. زيرا هر کسى در هر چيز که جازم مى شود، از ناحيه خود جازم مى شود. حال اگر شرايط ديگر هم مساعدت کرد، به آرزوى خود مى رسد و گرنه، خير.
زليخا هم نسبت به اراده خود (کام گرفتن از يوسف) جازم بود، نه بر اين که اين عمل تحقق پيدا کند، هر چند که يوسف زير بار هم نرود. البته نسبت به اين معنا جازم نبود و نمى توانست جازم باشد. چگونه ممکن بود، با اين که مى ديد که يوسف امتناع دارد و حاضر نيست با او درآميزد.
آرى، او بر اراده خود جازم بود، نه بر اين که يوسف هم اجابتش مى کند و در برابر خواسته اش تسليم مى شود، و اين خيلى روشن است.
رده:تفسیر المیزان