المیزان جلد۱۱ بخش۱۶
۵ - قول ديگر اين است که: کلام را حمل بر تقديم و تأخير کرده و گفته اند:
تقدير آيه چنين است: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّهِ لَهِمَّ بِهَا: زليخا قصد يوسف را کرد و اگر يوسف برهان پروردگار خود را نديده بود، او هم قصد وى را کرده بود»، ولى چون برهان پروردگار خود را ديد، قصد نکرد. مثل اين که مى گويند: «تو هلاک شده بودى، اگر من برايت تدارک نديده بودم»، و يا «تو کشته شده بودى، اگر من به دادت نرسيده بودم».
و معناى اين کلام است که: «اگر من برايت تدارک نديده بودم، هلاک شده بودى»، و «اگر من به دادت نرسيده بودم، کشته شده بودى»، هرچند الآن که اين کلام را مى گوييم، کشته شدنى اتفاق نيفتاده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۸۹
و نيز مانند قول شاعر که مى گويد:
فَلَا تَدعُنِى قَومِى لِيَومٍ کَرِيهَةٍ * لَئِن لَم أعجَل ضَربة أو أعجَل
و نيز مانند آيه قرآن که مى فرمايد: «إن کَادَت لَتُبدِى بِهِ لَولَا أن رَبَطنَا عَلَى قَلبِهَا».
صاحب مجمع البيان، اين قول را به ابومسلم مفسّر نسبت داده. اشکال اين قول، اين است که:
اگر مقصود از اين حرف، همان حرفى باشد که بعضى از مفسران گفته اند که در آيات قرآنى تقديم و تأخيرى رُخ داده، مقصود آنان در جايى است که جمله هاى متعددى باشد که طبعا بعضى بر بعضى مقدم باشد، و در قرآن مؤخّر ذکر شده باشد، ولى از به هم خوردگى نظم طبيعى آن ها اختلافى در معنا پديد نيايد. مثل جاهايى که در مقام شمردن چند چيز است، که طبعا يکى جلوتر از ديگرى بوده، ولى در قرآن عقب تر ذکر شده. چون عنايتى به رعايت نظم در کار نبوده، همچنان که در مثل آيه: «وَ امرَأتُهُ قَائِمَةً فَضَحِکَت فَبَشَّرنَاهَا بِإسحَاق وَ مِن وَرَاءِ إسحَاق يَعقُوبَ»، که تقدير آن چنين بوده: «همسرش ايستاده بود، پس ما او را بشارت داديم به فلان و فلان، پس او خنديد».
و تقديم و تأخير در آيه مورد بحث، اين طور نيست. زيرا با تقديم و جملات معنا مختلف مى شود. چون اگر «همّ» يوسف را جلوتر فرض کنيم، در اين صورت همّى مطلق و غير مقيد به نديدن برهان مى شود، و اگر آن طور که در قرآن آمده، بعد از «همّ» زليخا قرار دهيم، «همّى» مقيد به شرط خواهد بود.
و اگر مقصود مفسّر نامبرده اين است که «همّ» يوسف، جواب «لَولا» است، که مى بايستى بعد از «لَولا» آمده باشد، ولى جلوتر آمده.
در جواب مى گوييم: چنين چيزى از نظر علم نحو جايز نيست، و علماى نحو آن را تجويز نمى کنند و «لَولا» را به «أن» شرطيه قياس نموده، هرچه هم که در کلام عرب بر خلاف آن ببينند و يا بشنوند، حمل بر خلاف مى کنند. مگر اين که بگوييم اين مفسر مخالف با عقيده نحويين بوده، چون ديده بر اين قياس دليلى در کار نيست و نيز دليلى بر تأويلشان وجود ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۰
۶ - و از جمله اقوال در توجيه آيه، اين است که گفته اند:
اولين بارى که زليخا به قصد يوسف حرکت کرد، در عالَم خواب بود. و اولين بارى هم که يوسف قصد زليخا را کرد، باز در عالَم خواب بود. يوسف چون پيغمبر بود، فهميد که زليخا سرانجام همسر او خواهد شد، و به همين جهت در بيدارى قصد او را کرد.
اين معنا را، «غزالى» در تفسير خود آورده و گفته که: اين وجه، بهترين وجوهى است که در معناى آيه ذکر کرده اند. چون انبياء از گناه معصوم اند و هرگز قصد گناه نمى کنند.
جوابش اين است که:
اگر مقصود غزالى اين بوده که جملۀ «وَ هَمَّ بِهَا»، حکايت عمل يوسف در عالَم خواب است که هيچ دليلى بر آن ندارد. و اگر مقصودش اين است که يوسف «عليه السّلام»، زليخا را در خواب ديده و در آن عالَم قصد او را کرده و سپس در بيدارى مخصوصا با در نظر داشتن اين که خواب انبياء وحى است، معتقد شده که زليخا همسر اوست و بدين جهت، در بيدارى با وى گلاويز شده، و ناگهان برهان پروردگار خود را که به وى مى فهماند، در فهم وحى خدا دچار اشتباه شده، مشاهده کرده و کنار کشيده.
در جوابش مى گوييم که:
وى، هر چند انبياء را معصوم از گناه دانسته، ولى با اين کلامش، جواز خطاء از آنان را اثبات کرده. زيرا بنا به گفته وى، يوسف در تلقى و گرفتن وحى دچار اشتباه شده، و تجويز چنين خطايى دست کمى از تجويز گناه و انکار عصمت ندارد.
علاوه بر اين، آيه قبلى - که مخالطت را ظلمى شمرده بود که اگر کسى مرتکبش شود، رستگار نمى گردد و يوسف از آن به خدا پناه مى برد - با اين حرف مناقضت دارد. پس چطور شد که يوسف آن جا، به خدا پناه مى برد و در اين آيه، زليخا را همسر خود مى داند.
اين بود عمده اقوالى که در معناى آيه مورد بحث گفته اند، و با آن معنايى که ما ذکر کرديم، مجموعا هفت و يا هشت قول مى شود، و خواننده عزيز به خوبى فهميد که معناى ديدن «برهان»، به حسب اختلاف اقوال چقدر مختلف شد.
يکى مى گفت: يک سبب يقينى بود که يوسف آن را مشاهده کرد. ديگرى مى گفت: آياتى از قرآن بود که يوسف آن را شنيد، و دست بر نداشت. سپس امور ديگرى ضميمه شد و او را منصرف ساخت. يکى مى گفت: عبارت است از علم به حرمت زنا و عذاب آن. يکى مى گفت: عبارت است از ملکه عفت. يکى هم مى گفت: عبارت است از عصمت و طهارت.
و ما حق مطلب را از نظر خواننده گذرانديم. و به زودى - إن شاء اللّه - بعد از فراغت از تفسير آيات مورد بحث، در فصل جداگانه اى در اين باره بحث خواهيم نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۱
«وَ استَبَقَا الْبَاب وَ قَدَّت قَمِيصهُ مِن دُبُرٍ»:
کلمۀ «استباق»، همان طور که قبلا هم گفتيم به معناى مسابقه است، و کلمۀ «قُدّ» و همچنين «قَطّ» به معناى پاره کردن است. الا اين که «قُدّ»، به معناى پاره کردن از طول است، ولى «قطّ»، به معناى پاره کردن از عرض است. و کلمۀ «دُبُر» و «قُبُل»، به معناى پشت و جلو است.
از سياق آيات بر مى آيد که مسابقه زليخا و يوسف، به دو منظور مختلف بوده:
يوسف مى خواسته خود را زودتر به در برساند و آن را باز نموده، از چنگ زليخا فرار کند و زليخا سعى مى کرده، خود را زودتر به در برساند و از باز شدنش جلوگيرى نمايد، تا شايد به مقصود خود نائل شود. ولى يوسف خود را زودتر رسانيد و زليخا او را به طرف خود کشيد که دستش به در نرسد. در نتيجه پيراهن او را از بالا به پايين پاره کرد، و اين پيراهن از طرف طول پاره نمى شد، مگر به همين جهت که در حال فرار از زليخا و دور شدن از وى بوده.
«وَ أَلْفَيَا سيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ»:
کلمۀ «الفاء» به معناى يافتن است. مثلا گفته مى شود: «ألفَيتُهُ کَذَا: من او را چنين يافتم»، و مقصود از «سيّد»، همان عزيز است، که شوهر زليخا بوده.
بعضى گفته اند: اين که قرآن او را «سيّد» خوانده، از اين جهت است که خواسته به اصطلاح و عرف مصر حرف زده باشد. چون در مصر، زنان، شوهران خود را «سيّد» مى گفته اند، و تاکنون هم اين اصطلاح ادامه دارد.
«قَالَت مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِک سُوءاً إِلّا أَن يُسجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»:
بعد از آن که به شوهر زليخا برخورده اند، مجلس مراوده صورت جلسه تحقيق را به خود گرفته. آرى، وجود عزيز در دمِ در، اين تحوّل را پديد آورد. از آيه مورد بحث تا پنج آيه، اين تغيير و ماجراى آن را بيان مى کند.
همسر عزيز پيشدستى کرد و از يوسف شکايت کرد که متعرض من شده و بايد او را مجازات کنى، يا زندان و يا عذابى سخت. ليکن درباره اصل قضيه و آنچه جريان يافته، هيچ تصريحى نکرد، بلکه به طور کنايه، يک حکم عمومى و عقلى را درباره مجازات کسى که به زن شوهردارى قصد سوء کند، پيش کشيد و گفت: «کيفر کسى که به همسر تو قصد سوء کند، جز اين نيست که زندانى شود و يا عذابى دردناک ببيند»، و اسمى از يوسف نبرد که او چنين قصدى کرده.
و همچنين، اسمى هم از خودش نبرد که مقصود از همسر تو، خودم هستم. و نيز اسمى هم از قصد سوء نبرد که آن قصد، زنا با زن شوهردار بوده است. همه اين ها، به منظور رعايت ادب در برابر عزيز و تقديس ساحت او بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۲
و اگر مجازات را هم تعيين نکرد، بلکه ميان زندان و عذاب اليم مردد گذاشت، براى اين است که دلش آکنده از عشق به او بود، و اين عشق و علاقه، اجازه نمى داد که به طور قطع يکى را تعيين کند.
آرى، در ابهام، يک نوع اميد گشايش است که در تعيين نيست.
وليکن تعبير به «اهل»، خود يک نوع تحريک و تهييج بر مؤاخذه است، و او نمى بايست چنين تعبيرى مى کرد، وليکن منظورش از اين تعبير، مکر و خدعه بر شوهرش عزيز بوده.
او مى خواست با اين تعبير، تظاهر کند که خيلى از اين پيشامد متأسف است، تا شوهرش واقع قضيه را نفهمد، و در مقام مؤاخذه او بر نيايد. آرى، فکر کرد اگر بتوانم او را از مؤاخذه خودم منصرف کنم، منصرف کردنش از يوسف آسان است.
«قَالَ هِىَ رَاوَدَتْنى عَن نَّفْسى»:
يوسف «عليه السّلام»، وقتى عزيز را پشت در ديد، ابتداى به سخن نکرد، براى اين که رعايت ادب را کرده باشد. و نيز، جلو زليخا را از اين که او را تقصير کار و مجرم قلمداد کند، بگيرد. ولى وقتى ديد او، وى را متهم به قصد سوء کرد، ناچار شد حقيقت را بگويد که: «او نسبت به من، قصد سوء کرد».
در اين کلام، دلالت است بر قصر - البته قصر قلب - و تقديرش چنين است: «من او را به «سوء» قصد نکردم، بلکه او اين معنا را مى خواست و به همين منظور، قصد سوء مرا کرد».
و اين گفتار يوسف - که هيچ تأکيدى از قبيل قسم و امثال قسم در آن به کار نبرده - دلالت مى کند بر سکون نفس و اطمينان خاطرش، و اين که وى، به هيچ وجه خود را نباخته و چون مى خواسته از خود دفاع نمايد و خود را مبرا کند، هيچ تملق نکرده.
و اين، بدان جهت بوده که در خود کمترين و کوچکترين خلاف و عمل زشتى سراغ نداشت، و از زليخا هم نمى ترسيد، و از آن تهمتى هم که به وى زده بود، باکى نداشت. چون او در آغاز اين جريان، با گفتن «مَعَاذَ اللّه»، خود را به خدا سپرده بود و اطمينان داشت که خدا حفظش مى کند.
«وَ شهِدَ شاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا إِن کانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ فَصَدَقَت وَ هُوَ مِنَ الْکَاذِبِينَ...وَ هُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ»:
از آن جايى که «شهادت»، به معناى گفتن است، لذا جملۀ «إن کَانَ قَمِيصُهُ...»، نسبت به آن، به منزلۀ مقول قول است و ديگر حاجتى نيست که قبل از جمله مذکور، «قول» در تقدير گرفته شود.
بعضى گفته اند که: مقام اقتضاء دارد که ماده «قول» در آن به کار رود، ولى از آن جايى که قول اهل زليخا خاصيت شهادت را داشته، از اين جهت از آن، تعبير به «شهادت» شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۳
و اين شاهد، با گفتار خود، به دليلى اشاره کرده که مشکل اين اختلاف حل و گره آن باز مى شود و آن، اين است که:
اگر پيراهن يوسف از جلو دريده شده، زليخا راست مى گويد و يوسف از دروغگويان است. چون در اين که از يوسف و زليخا يکى راستگو و يکى دروغگو بوده، حرفى نيست، و پاره شدن پيراهن يوسف از جلو، دلالت مى کرد بر اين که او و زليخا روبروى هم مشاجره کرده اند، و قهرا تقصير به گردن يوسف مى بود. ولى اگر پيراهن وى از پشت سر پاره شده باشد، قهرا زليخا او را تعقيب کرده و او در حال فرار بوده، و او خواسته وى را به سوى خود بکشد، پيراهن او را دريده. پس تقصير به گردن زليخا مى افتد، و اين خود خيلى روشن است.
مقصود از «شاهد»، در داستان یوسف و زلیخا، چه کسى بوده؟
و اما اين که اين «شاهد»، چه کسى بوده، مفسران، درباره آن اختلاف کرده اند.
بعضى گفته اند که: وى، مردى حکيم بوده که در پاسخ عزيز که مشکل خود را با او در ميان نهاده، چنين حکم کرده است. (نقل از حسن و قتاده و عکرمه).
بعضى ديگر گفته اند: پسر عموى زليخا بوده، که با عزيز، در پشت در قرار داشتند.
بعضى ديگر گفته اند: او، از جنس جنّ و بشر نبوده، بلکه خلقى از خلايق خدا بوده (نقل از مجاهد). ولى اين وجوه مردود است. براى اين که قرآن صراحت دارد بر اين که «او، از اهل زليخا» بوده.
و از طرق اهل بيت «عليهم السلام» و بعضى طرق اهل سنت نقل شده که شاهد نامبرده، کودکى در گهواره و از کسان زليخا بوده، و به زودى، رواياتش در بحث روايتى آينده خواهد آمد، إن شاء اللّه تعالى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۴
آنچه جاى تأمّل و دقّت است، اين است که آنچه اين شاهد به عنوان «شهادت» آورد، بيانى بود عقلى، و دليلى بود فکرى، که نتيجه اى را مى دهد به نفع يکى از دو طرف و به ضرر طرف ديگر، و چنين چيزى را عرفا «شهادت» نمى گويند.
زيرا «شهادت»، عبارت است از: بيانى که مستند به حس و يا نزديک به حس باشد، و هيچ استنادى به فکر و عقل گوينده نداشته باشد. همچنان که در آيه: «شَهِدَ عَلَيهِم سَمعُهُم وَ أبصَارُهُم وَ جُلُودُهُم». و در آيه: «قَالُوا نَشهَدُ أنَّک لَرَسُولُ اللّه». در آيه اولى، شهادت آن ها مستند به حس و در دومى، مستند به قريب به حس است.
آرى، حکم به صدق رسالت، هرچند فى نفسه مستند به فکر و تعقل است، وليکن منظور از «شهادت» در اين آيه، چيزى است که مستند به آن نيست، و آن، اداى حقى است که نسبت به حقانيت آن، علم و قطع دارند و در اداى آن، ملاحظه اين که ناشى از تفکر و تعقل باشند، ندارند. و لذا مى بينيم همين شهادت در جاهاى ديگرى، از آن به «قول» تعبير مى شود. (و مى گويند: فلانى قائل و يا معتقد به فلان رأى است. يعنى نسبت به آن يقين دارد).
خلاصه کلام اين که: چرا در آيه مورد بحث با اين که بيان، بيانى عقلى و دليلى فکرى بود، اداى آن را شهادت ناميد؟
جوابش را ممکن است اين طور بدهيم که: بعيد نيست به غير از گفتار آن گوينده به اين که «شَهِدَ شَاهِدٌ»، اشاره به اين باشد که کلام مذکور، بدون فکر و تعقل از آن گوينده صادر شد، و چون مستند به تفکر و تعقل نبود، اطلاق شهادت بر آن صحيح است، بلکه اصلا شهادت است، نه قول. چون عرفا بيانى را قول مى گويند که مبتنى بر تأمّل و تفکر باشد.
اين جواب به وسيله آن رواياتى که مى گويند «گوينده اين کلام، کودکى بود در گهواره»، تأيد مى شود. چون کودک اگر از باب معجزه به زبان آيد، و خداوند به وسيله او، ادعاى يوسف را تأييد کند، خود آن کودک در گفتارش فکر و تأمّل اعمال نمى کند، و چنين کلامى بيان شهادت است، نه قول.
«فَلَمَّا رَءَا قَمِيصَهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِن کيْدِکُنَّ إِنَّ کَيْدَکُنَّ عَظِيمٌ»:
يعنى: وقتى عزيز، پيراهن يوسف را ديد که از پشت سرش پاره شده، گفت: اين قضيه، از مکرى است که مخصوص شما زن ها است، چون مکر شماها، خيلى بزرگ و عجيب است. بنابراين، مرجع ضمير «ها»، از سياق معلوم مى شود که کيست.
و اگر نسبت کيد را به همه زنان داد، با اين که اين پيشامد، کار تنها زليخا بود، براى اين است که دلالت کند که اين عمل از آن جهت از تو سر زد که از زمره زنانى، و کيد زنان هم معروف است. و به همين جهت، کيد همه زنان را بزرگ خواند و دوباره گفت: «إنَّ کَيدَکُنَّ عَظِيمٌ».
و اين، بدان جهت است که همه مى دانيم خداوند در مردان، تنها ميل و مجذوبيت نسبت به زنان قرار داده، ولى در زنان، براى جلب ميل مردان و مجذوب کردن ايشان، وسائلى قرار داده که تا اعماق دل هاى مردان راه يابند، و با جلوه هاى فتّان و اطوار سحرآميز خود، دل هاى آنان را مسخر نموده، عقلشان را بگيرند، و ايشان را از راه هايى که خودشان هم متوجه نباشند، به سوى خواسته هاى خود بکشانند، و اين، همان کيد و اراده سوء است.
و مفاد آيه، اين است که: عزيز، وقتى ديد پيراهن يوسف از عقب پاره شده، به نفع يوسف و عليه همسرش حکم کرد.
معناى جمله عزیز مصر، به یوسف: «يُوسُفُ أعرِض عَن هَذَا...»
«يُوسُفُ أَعْرِض عَنْ هَذَا وَ استَغْفِرِى لِذَنبِکِ إِنَّکِ کُنتِ مِنَ الخَْاطِئِينَ»:
اين آيه، مقول قول «عزيز» است. يعنى: «عزيز»، بعد از آن که به نفع يوسف و عليه همسرش داورى نمود، به يوسف دستور داد که از اين قضيه اعراض کند، و به همسرش دستور داد تا از خطا و گناهى که کرده، استغفار نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۵
پس اين که گفت: «يُوسُفُ أعرِض عَن هَذَا»، اشاره است به پيشامدى که کرد، و يوسف را زنهار داد که قضيه را ناديده گرفته، به احدى نگويد و آن را فاش نسازد. و از آيات قرآنى هم بر نمى آيد که يوسف به کسى گفته باشد، و جز اين هم از او انتظار نمى رفت. همچنان که مى بينيم در برخورد با «عزيز»، اسمى از داستان مراوده نبرد، تا آن که خود زليخا او را متهم کرد و او هم، ناچار شد حق مطلب را بيان کند.
ولى آيا داستانى که از مدت ها پيش همچنان ادامه داشته، مخفى مى ماند؟ و آن عشق سوزان زليخا که خواب و خوراک را از او سلب و طاقتش را طاق نموده، مکتوم مى شود؟
آرى، داستانى که مکرر اتفاق افتاده (و يک بارش را عزيز ديده)، و گرنه زنان اشرافى مصر بارها نظايرش را ديده اند، همچنان که از گفتار آنان که گفتند: «امرَأةُ العَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَيهَا عَن نَفسِهِ قَد شَغَفَهَا حُبّاً» - و به زودى توضيحش خواهد آمد - استفاده مى شود، و معقول نيست مخفى و مستور بماند.
و اين که به همسرش گفت: «وَ استَغفِرِى لِذَنبِکِ إنَّکِ کُنتِ مِنَ الخَاطِئِينَ»، گناه را براى او اثبات نموده و دستور داد که از خداى خود، به خاطر اين گناه طلب مغفرت کند. چون او با اين عمل از اهل خطا شد، و به همين جهت فرمود از «خَاطِئِين»، و نفرمود از «خَاطِئَات».
و به طورى که از سياق بر مى آيد، اين ها، همه کلام «عزيز» است، نه کلام شاهد. چون کار شاهد حکم کردن و داورى نمودن نيست، بلکه کار عزيز است.
و اين اشتباه است که بعضى گفته اند: اين کلام، کلام شاهد اوست، نه عزيز، و معناى «وَ استَغفِرِى لِذَنبِکِ»، اين است که به شوهرت التماس کن که تو را به خاطر اين گناهت عذاب ندهد.
و همچنين قول آن هايى که گفته اند: معنايش اين است که براى گناهت از خدا استغفار کن و به سويش توبه ببر، زيرا گناه از تو بوده، نه از يوسف. چون مردم آن روز، در عين اين که بت مى پرستيدند، خدا را هم مى پرستيدند.
وجه خطاى اين گفتار اين است که بت پرستان، به الوهيت خدا اقرار دارند، ولى او را نمى پرستند. ما، در سابق، در جلد قبلى اين کتاب، کلامى در اين باره گذرانديم. علاوه بر اين، آيه شريفه بيش از اين ندارد: «وَ استَغفِرِى»، و اصلا اسمى از متعلّق نبرده، و ما چون مى دانيم بت پرست بودند، مى گوييم متعلّق استغفار، بت ها مى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۶
و چه بسا گفته اند: آيه شريفه دلالت مى کند بر اين که «عزيز»، مرد بى غيرتى بوده، وليکن ما مى گوييم آن چنان که از آيه استفاده مى شود، او، همسرش را خیلی دوست مى داشته است.
تدبیر زلیخا، برای رهایی از ملامت زنان مصر، پیرامون عشق او به يوسف
«وَ قَالَ نِسوَةٌ فى الْمَدِينَةِ امْرَأَت الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن نَّفْسِهِ قَدْ شغَفَهَا حُباًّ إِنَّا لَنرَاهَا فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ»:
اين آيه و پنج آيه بعد آن، متعرض داستان زنان مصر با يوسف است که در خانه «عزيز» اتفاق افتاد. آنچه که از دقّت در آيه به دست مى آيد و قرائن حاليه هم تأييدش مى نمايد و با طبع قضيه هم سازگارى دارد، اين است که:
وقتى داستان برخورد يوسف با «عزيز» و آن گفت و شنودها پايان يافت، تدريجا خبر در شهر انتشار پيدا کرد، و نقل مجالس بانوان شد، به طورى که در مجالس خود، و هر جا که مى نشستند، اين قضيه را پيش کشيده، زليخا را به باد سرزنش مى گرفتند، که با اين که شوهر دارد، عاشق بردۀ خود شده، و در عشق خود، آن چنان عنان از دست داده که با او به مراوده هم پرداخته و لکّه ننگى بر دامن خود نهاده.
ولى هيچ يک از آنان اين حرف ها را از درِ خيرخواهى نمى زدند، بلکه از درِ مکر و حيله بود. چون مى دانيم که بيشتر زنان، دچار حسد و خودپسندى هستند، و همين دو جهت، کافى است که نگذارد آرام بگيرند.
آرى، عواطف رقيق و احساسات لطيف، در زنان اثرى دارد که در مردان آن چنان اثر را ندارد. زنان در برابر هر خلقتى لطيف و طبيعتى زيبا، عنان از دست مى دهند. آرايش و زينت را بيش از مردان دوست مى دارند. مثل اين که دل هايشان با رسوم ناز و کرشمه بستگى دارد، و همين معنا باعث مى شود که حس خودپسندى و حسد را در دل هايشان طغيان دهد.
کوتاه سخن: گفتگوهايى که در پيرامون مراوده زليخا و يوسف مى داشتند، بيشتر براى تسکين حسادت و تسلاى دل و فرو نشاندن جوش سينه ها بود، و گرنه آن ها تاکنون يوسف را نديده بودند، و آنچه که زليخا از يوسف چشيده بود، نچشيده بودند، و چون او، ديوانه و شيدايش نشده بودند.
آن ها پيش خود خيال مى کردند غلام زليخا، مردى معمولى است. آنگاه يکى پس از ديگرى، قياس هايى مى کردند، غافل از اين که: شنيدن کى بود مانند ديدن.
خلاصه: آن قدر اين تهمت ها بر سرِ زبان ها گشت تا به گوش خود زليخا هم رسيد. همان زليخايى که جز رسيدن به وصال يوسف، ديگر هيچ همّ و غمى ندارد، و اگر توانگر است، هرچه را دارد، براى يوسف و براى به چنگ آوردن او مى خواهد. و اگر عزّت دارد، عزّتش را هم براى اين مى خواهد تا شايد يوسف به خاطر عزّت هم که شده، او را دوست بدارد، و به او و بخواسته او توجّهى کند، و او را به خواسته اش برساند.
اين گفت و شنودها، او را از خواب بيدار کرد و فهميد که دشمنان و رقيبان، چگونه به رسوايى او دامن مى زنند. لاجرم کس نزد ايشان فرستاد، تا در موعد معينى، همۀ آنان که زنان اشرافى و سلطنتى و شوهرانشان از ارکان مملکت بودند، در منزل وى حضور به هم رسانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۷
آن ها هم، بر حسب عادتى که اين گونه خانواده ها براى رفتن به اين گونه مجالس دارند، خود را براى روز موعود آماده نموده، بهترين لباس ها و دلنشين ترين آرايش ها را تدارک ديده، به مجلس زليخا درآمدند. اما «همّ» يک يک ايشان، همه اين بود که يوسف را ببينند، و آن جوانى که ملکۀ مصر عاشقش شده، چگونه جوانى است، و تا چه حد زيبا است که توانسته دل زليخا را صيد و او را رسوا سازد.
زليخا هم جز اين، همّى نداشت که آن روز، همۀ ميهمانان يوسف را ببينند، تا حق را به جانب او داده، معذورش دارند و خودشان مانند او، به دام عشق يوسف افتاده، ديگر مجال براى بدگويى او را نداشته باشند، و در نتيجه از شرّ زبان هايشان، راحت و از مکرشان ايمن شود.
البته در اين مقام، اگر شخص ديگرى غير زليخا بود، جا داشت از اين که ديگران رقيب عشقش شوند، بترسد و يوسف را به کسى نشان ندهد، ولى زليخا از اين جهت خيالش راحت بود. چون يوسف غلام او بود و او خود را مالک و صاحب يوسف مى پنداشت. چون «عزيز»، يوسف را براى او خريده بود.
از سوى ديگر، مى دانست يوسف کسى نيست که نسبت به ميهمانان رغبتى پيدا کند، چه رسد به اين که عاشق يکى از آنان شود. او تاکنون در برابر زيبايی هاى خود زليخا تسليم نشده، آن وقت چگونه تسليم ديگران مى شود. او نسبت به اين گونه هواها و اميال، عزّت و عصمت بى نظيرى دارد.
ورود يوسف «ع»، به مجلس زنان اشرافى مصر و واکنش آنان
پس از آن که زنان اشرافى مصر نزد ملکه جمع شدند و هر کس در جاى مخصوص خود قرار گرفت و به احوالپرسى و انس و گفتگو پرداختند، رفته رفته، موقع خوردن ميوه شد. دستور داد به يک يک آنان کارد تيزى که قبلا تهيه ديده بود داده و بلافاصله ميوه ها را تقسيم کردند. در همين موقع که همه مشغول پوست کندن ميوه شدند، دستور داد يوسف که تا آن موقع پنهان بود در آن مجلس درآيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۸
به محضى که يوسف وارد شد، تو گويى آفتابى درخشيدن گرفت. چشم حضار که به او افتاد، عقل از سرشان پريد، و حيرت زده و مسحور جمال او شدند. در نتيجه از شدّت بهت زدگى و شيدايى، با کاردهاى تيز، دست هاى خود را به جاى ميوه پاره کردند.
آرى اين، اثر و خاصيت شيفتگى و دلدادگى است. چون وقتى نفس آدمى مجذوب چيزى گردد، آن هم به طورى که علاقه و يا ترسش نسبت به آن از حد بگذرد، دچار اضطراب مى گردد، و اگر باز از اين هم بيشتر گردد، دچار بهت زدگى و بعد از آن دچار خطر مرگ مى گردد. و در صورتی که بهت زده شود و مشاعر خود را از دست دهد، ديگر نمى تواند تدبير و تنظيم قواى اعضاى خود را در دست داشته باشد، و چه بسا در اين لحظه با سرعت هرچه تمامتر، خود را به سوى همان خطرى که از آن مبهوت شده بود، پرتاب نمايد.
مثلا با پاى خود به دهان شير برود، و چه بسا بر عکس، حرکت را فراموش کند، و مانند جمادات که حرکتى ندارند، بدون حرکت بايستد. و چه بسا کارى کند که قصد آن را ندارد. و نظاير اين حوادث در صحنه عشق و محبت، بسيار و حکايات عشّاق روزگار که سرانجامشان به چه جنونى انجاميده، معروف است.
و همين معنا، فرق ميان زليخا و ساير زنان اشرافى مصر بود. چون مستغرق بودن زليخا در محبت يوسف، به تدريج صورت گرفت، به خلاف زنان اشرافى مصر، که در مجلس زليخا، به طور ناگهانى به يوسف برخوردند، و در نتيجه پرده اى از جمال يوسف بر روى دل هايشان افکنده شد و از شدت محبت، عقل هايشان پريد و افکار و مشاعرشان را به کلّى مختل ساخت.
در نتيجه، ميوه را از ياد برده، به جاى آن، دست هاى خود را قطع کردند، و نتوانستند کنترل خود را حفظ نمايند و نتوانستند از برون افتادن آنچه که از محبت يوسف در دل يافتند، خوددارى کنند، و بى اختيار گفتند: «حَاشَ لِلّهِ مَا هَذَا بَشَراً إن هَذَا إلّا مَلَکٌ کَرِيمٌ».
با اين که مجلس در خانه «عزيز» و در دربار سلطنتى او منعقد شده بود، و در چنين مجلسى جا نداشت که ميهمانان اين طور گستاخى کنند، بلکه جا داشت نهايت درجه ادب و وقار را رعايت نمايند، و نيز لازم بود حرمت زليخا، عزيزۀ مصر را رعايت نموده، حشمت موقعيت او را نگه دارند. علاوه، خود از اشراف و زنانى جوان و صاحب جمال و صاحب شوهر بودند، چنين زنانى پرده نشين، نمى بايست اين چنين نسبت به يک مرد اجنبى، اظهار عشق و محبت کنند. همه اين ها جهاتى بود که مى بايست مانع گستاخى آنان شود.
و مگر همين زنان نبودند که دنبال سرِ زليخا، ملامت ها نموده، او را به باد مذمّت مى گرفتند، با اين که زليخا، سال ها با چنين جوان زيبايى همنشين بود، آن وقت چطور گفته هاى خود را فراموش نموده، با يک بار ديدن يوسف، به اين حالت افتادند.
از اين هم که بگذريم، جا داشت از يکديگر رودربايستى کنند، و از عاقبت فضيحت بارى که زليخا بدان مبتلا شده بود، پرهيز نمايند. علاوه بر همه اين ها، آخر خود يوسف در آن مجلس حضور داشت، و رفتار و گفتار آنان را مى ديد، از او چطور شرم نکردند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۹۹
جواب همه اين ها، يک کلمه است و آن، اين است که:
ديدن ناگهانى يوسف و مشاهده آن جمال بى نظير، خط بطلان بر همه اين حرف ها کشيد، و آنچه که قبلا با خود رشته بودند (که در مجلس چنين و چنان رعايت ادب کنيم)، همه را پنبه کرد، و مجلس ادب و احترام را، به يک مجلس عيش مبدّل ساخت، که هر که، هر چه در دل دارد، با همنشينان در ميان گذاشته و از اين که درباره اش چه خواهند گفت، پروا نکند. لذا بى پرده گفتند: «سُبحانَ اللّه! اين جوان بشر نيست، فرشته اى بزرگوار است».
آرى، اين گفتار همان بانوانى است که در گذشته نه چندان دور، درباره زليخا مى گفتند: «امرَأةُ العَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَيهَا عَن نَفسِهِ قَد شَغَفَهَا حُبّاً إنّا لَنَرَيهَا فِى ضَلَالٍ مُبِينٍ».
و در حقيقت، آن حرفشان بعد از اين گفتارشان، خود عذرخواهى و پوزشى از ايشان بود، و مفادش اين بود که آن بدگويی ها که ما دنبال سرِ زليخا مى گفتيم، در صورتى که يوسف بشرى معمولى بود، همه حق و بجا بود، ولى اينک فهميديم که يوسف بشر نيست، و انسان وقتى سزاوار ملامت و مذمت است که به يک بشر ديگر اجنبى عشق بورزد و با او مراوده کند، با اين که مى تواند حاجت طبيعى خود را با آنچه که در اختيار دارد، برآورد. و اما در صورتى که جمال آن شخص اجنبى، جمالى بى مانند باشد، به حدى که از هر بيننده اى عنان اختيار را بگيرد، ديگر سزاوار مذمت و در عشقش مستحق هيچ ملامتى نيست.
به همين جهت بود که ناگهان مجلس منقلب شد و قيود و آداب همه کنار رفت. نشاط و انبساط وادارشان کرد که هر يک، آنچه از حُسن يوسف در ضمير داشتند، بيرون بريزند.
خود زليخا هم، رودربايستى را کنار گذاشته، اسرار خود را بى پرده فاش ساخت و گفت: «اين که مى بينيد، همان بود که مرا درباره آن ملامت مى کرديد. من او را به سوى خود توجّه دادم، ولى او عصمت گزيد»!
آنگاه بارِ ديگر، عنان از کف داده، به عنوان تهديد گفت: «اگر آنچه دستورش مى دهم، انجام ندهد، به طور مسلّم به زندان خواهد افتاد، و يقينا در زمرۀ مردم خوار و ذليل در خواهد آمد». اين بگفت، تا هم مقام خود را نزد ميهمانان حفظ کند، و هم يوسف را از ترس زندان، به اطاعت و انقياد وادار سازد.
سختى وارد بر يوسف «ع» در مجلس ميهمانى، و پناه بردن آن حضرت، به خداى تعالى
و اما يوسف، نه کمترين توجهى به آن رخساره هاى زيبا و آن نگاه هاى فتّان نمود، و نه التفاتى به سخنان لطيف و غمزه هاى دلربايشان کرد، و نه تهديد هول انگيز زليخا، کمترين اثرى در دل او گذاشت.
آرى، دل او همه متوجه جمالى بود فوق همه جمال ها، و خاضع در برابر جلالى بود، که هر عزّت و جلالى، در برابرش ذليل است.
و لذا در پاسخشان يک کلمه حرف نزد و به گفته هاى زليخا که روى سخنش با او بود، هيچ توجهى ننموده، بلکه به درگاه پروردگارش روى آورده و گفت: «بار الها! زندان در نزد من بهتر است از آنچه که اينان مرا بدان دعوت مى کنند، و اگر تو کيدشان را از من نگردانى، دلم به سوى آنان متمايل گشته و از جاهلان مى شوم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۰
اگر اين کلام را با آن حرفى که در مجلس مراوده در جواب زليخا گفت که: «پناه به خدا، او پروردگار من است که منزلگاهم را نيکو ساخت، و به درستى که ستمکاران رستگار نمى شوند»، مقايسه کنيم، از سياقش مى فهميم که در اين مجلس، به يوسف سخت تر گذشته تا آن مجلسى که روز قبل با حرکات تحريک آميز زليخا مواجه بود. چون آن جا او بود و کيد زليخا، ولى امروز در برابر کيد و قصد سوء جمعى قرار گرفته.
بعلاوه، واقعه روز قبل، واقعه اى بود که در خلوت صورت گرفت، و خود زليخا هم، در پنهان داشتن آن اصرار داشت، ولى امروز همه آن پرده پوشى ها کنار رفته، در برابر جمع کثيرى از زنان شهر، دارد معاشقه مى کند.
آرى، آن جا تنها زليخا بود، اين جا عدۀ زيادى اظهار عشق و محبت مى کنند. آن جا يک نفر بود که مى خواست وى را گمراه کند، اين جا عده اى بر اين معنا تصميم گرفته اند. آن جا اگر شرايطى زليخا را مساعدت مى کرد، اين جا شرايط و مقتضيات بيشترى عليه او در کار است.
لذا در آن جا تنها به خدا پناه برد، ولى در اين جا، رسما به درگاه خداى سبحان تضرع نموده، در دفع کيد ايشان از او استمداد نمود، و خدا هم دعايش را مستجاب نمود. کيد ايشان را از او بگردانيد. آرى، خدا شنوا و دانا است.
توضيح مفردات آيه شريفه
در اين جا، به بحث درباره آيات برگشته مى گوييم:
کلمۀ «نِسوَة» در آيه مورد بحث، اسم جمع است براى زن، و از اين که مقيدش کرد به «فِى المَدِينَة»، استفاده مى شود که از نظر عدد و يا از نظر موقعيت، عدّه و يا اشخاصى بوده اند که گفتگويشان در انتشار قضيه و رسوايى بيشتر مؤثر بوده است.
و «امرَأةُ العَزِيز»، همان زنى بوده که يوسف در خانه اش زندگى مى کرده، و با يوسف بناى مراوده را گذاشته. و کلمۀ «عزيز»، معنايش معلوم است و اين، لقب همان سيدى بود که يوسف را از مکاريان خريدارى نمود، و اين لقب، مخصوص کسى بوده که بر کشور مصر رياست مى کرده. و لذا وقتى يوسف به رياست مصر رسيد، او را هم «عزيز» لقب دادند.
و از اين که فرمود: «تُرَاوِدُ فَتَيهَا»، بر مى آيد که خواسته اند بگويند زليخا به طور استمرار، يوسف را دنبال مى کند، و اين بدترين مراوده است. و کلمۀ «فَتَى»، به معناى غلام جوان و«فَتَاة»، به معناى کنيز جوان است، و استعمال «فَتى» در غلام شايع است، و شايد به همين اعتبار، در اين جا آن را به ضمير زليخا اضافه نموده و فرموده «جوانش».
و در مفردات گفته: «شَغَفَهَا حُبّاً»، يعنى: محبت يوسف تا شغاف قلب زليخا، يعنى باطن او راه يافته بود - نقل از حسن - و گفته شده به معناى وسط آن - نقل از ابى على - و اين دو معنا نزديک به هم اند. و «شِغاف قلب»، به معناى غلافى است که محيط به قلب است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۱
و معنايش اين است که:
عده اى از زنان شهر که حرف هايشان در زليخا و در حق او خالى از اثر نيست، گفتند: همسر عزيز، به طور مستمر، با غلامش مراوده دارد و مى خواهد او را به سوى خود جلب کند، و اين براى او شايسته نيست. چون او زن است و اين از وقاحت است که زن با مردى بيگانه چنين کند. گرچه طبع مردان چنين اقتضايى دارد، ولى زن خيلى بايد بى شرم باشد که دست به چنين کارى بزند.
علاوه بر اين که او، همسر «عزيز» و خودش عزيزۀ اين کشور است. او مى بايست و حتما مى بايست، آبروى خاندان و شرافت شوهر و مکانت خود را مراعات مى کرد.
از اين هم که بگذريم، آن کسى که وى به او دلبسته، غلام اوست، ولى مثل چنين شخصيتى، چرا بايد به يک غلام عبرانى که غلام خود اوست، عشق بورزد و اين گونه واله و شيدايش شود. حال اگر صرفا دوستش مى داشت، باز هم قابل تحمّل بود، نه اين که محبت را تا آن جا بکشاند که به مراوده بينجامد، و او هم از اجابت خواهشش، سر باز زند، و باز متنبه نشود، به اصرار و التماس بيفتد. راستى زليخا گمراهى را به حد قباحت و شناعت رسانده است.
و لذا دنبال اين حرف ها، اين معنا را اضافه کردند که: «إنَّا لَنَرَيهَا فِى ضَلَالٍ مُبِينٍ».
رده:تفسیر المیزان