المیزان جلد۱۱ بخش۱۷
«فَلَمَّا سَمِعَت بِمَکْرِهِنَّ أَرْسلَت إِلَيهِنَّ وَ أَعْتَدَت لهَُنَّ مُتَّکَئاً وَ آتَت کُلَّ وَاحِدَةٍ مِنهُنَّ سِکِّيناً»:
در مجمع البيان گفته: «مکر»، به معناى حيله سازى، به منظور رسيدن به مقصود است.
و اگر اين اعتراضات زنان مصر را «مکر» به زليخا خوانده است، براى اين است که رقبا و حسودان زليخا، با اشاعه اين حرف ها داشتند او را رسوا مى کردند و هتک حرمت مى نمودند. و اگر کسى را به نزد ايشان فرستاد و دعوتشان کرد، براى اين بود که يوسف را به آنان نشان بدهد، و ايشان را هم مانند خود به عشق او مبتلا سازد، و در نتيجه، دست از بدگويى و ملامت او باز داشته، او را در عشقش معذور بدارند.
بنابراين، اگر گفته هاى زنان مصر را «مکر» ناميده و فرموده «وقتى مکر زنان مصر را شنيد»، بدين خاطر است که سرزنش هاى ايشان، از درِ حسد و دشمنى بوده، و آن ها مى خواسته اند وى را در ميان مردم رسوا کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۲
بعضى گفته اند: اگر قرآن حرف هاى ايشان را «مکر» ناميده، براى اين است که: مقصود ايشان اين بوده که بدين وسيله به ديدار يوسف نايل آيند. چون درباره حُسن يوسف، حرف ها شنيده بودند. لذا اين بدگويی ها را سر دادند، تا زليخا بشنود و مجبور شود براى ساکت کردن آنان و براى اين که او را معذور بدارند، دعوتشان نموده، يوسف را نشانشان دهد. آن وقت، خود آنان از اين فرصت استفاده نموده، به خيال خود، با يوسف قول و قرارى بگذارند. ولى معناى اول، به سياق آيات نزديک تر است.
و اين که فرمود: «أرسَلَت إلَيهِنَّ»، معنايش روشن و کنايه است از اين که ايشان را احضار نمود.
کلمۀ «أعتَدَت»، به معناى تهيه ديدن و آماده کردن است. يعنى: براى هر يک از آن زنان، تکيه گاهى (متکايى) مهيا کرد، و «مُتّکاء» - به ضم ميم و تشديد تاء - اسم مفعول از «اتّکاء»، و منظور از آن، پشتى و يا تخت و يا هر چيزى است که به آن تکيه شود، همچنان که در خانه هاى بزرگان مرسوم بوده.
البته اين کلمه به معناى «ترنج»، که يک نوع ميوه است، نيز تفسير شده. و بعضى آن را «مُتکا» - به ضم ميم و سکون تاء و بدون همزه - قرائت کرده اند. و بعضى «مُتّکا» - به ضم ميم و تشديد تاء و بدون همره - قرائت کرده اند.
و اين که فرمود: «وَ آتَت کُلَّ وَاحِدَةٍ مِنهُنَّ سِکّيناً»، مقصود از دادن کارد به جهت پاره کردن ميوه، از قبيل ترنج و امثال آن بوده.
و معناى «وَ قَالَت أخرُج عَلَيهِنَّ»، اين است که به يوسف دستور داد که بر آن زنان درآيد، و اين نقشه را بدان جهت ريخت که يوسف وقتى بر آنان درآيد که خالى الذهن و مشغول ميوه و سرگرم پاره کردن آن باشند.
و از ظاهر لفظ آيه بر مى آيد که يوسف تا آن ساعت، از نظر زنان مهمان پنهان بوده. حال يا در گنجه و صندوق خانه بوده و يا در اطاق ديگرى قرار داشته، که به سالن پذيرايى راه داشته. چون زليخا به يوسف مى گويد: «بيرون آى بر ايشان». و اگر غير اين صورت بود، مى گفت: «درآى بر ايشان».
از سياق استفاده مى شود که اين نقشه از زليخا، مکرى بود در مقابل مکر زنان مصر، تا ايشان را رسوا ساخته، زبانشان را از ملامت خود قطع کند، و بفهمند که يوسف چه بر سر او آورده.
و اين نقشه، بسيار ماهرانه تنظيم شده بود. چون برنامه ملاقات را اين طور چيده بود که قبلا براى هر يک متکايى تهيه نموده، به دست هر يک کاردى داده، در همه اين لحظات يوسف را از نظر آنان پنهان داشته بود، و يکباره او را به مجلس درآورده و به طور ناگهانى به آن ها نشانش داد، تا يکباره عقل ها را از دست داده، مدهوش جمال بديع يوسف گردند.
در نتيجه، کارى کنند که آدم عاقل و هوشيار چنين کارى نمى کند. و همين شاهد بى عقلى آنان شود، و آن، اين است که با ديدن او، دست هاى خود را به جاى ميوه قطع کنند، آن هم نه يک نفر و دو نفرشان، بلکه همگى آنان دست خود را قطع کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۳
اظهار شگفتی زنان مصر، از ديدن جمال زیبای يوسف «ع»
«فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيهُنَّ وَ قُلْنَ حَاش للَّهِ مَا هَذَا بَشراً إِنْ هَذَا إِلّا مَلَکٌ کَرِيمٌ»:
کلمۀ «أکبَرنَهُ»، از «إکبار»، به معناى اعظام و بزرگداشت است، و کنايه است از حالت دهشت زدگى آن زنان، به طوری که شعور و ادراک خود را به محض ديدن آن حُسن و جمال از دست دادند. و اين، حالتى است طبيعى و خلقتى در عموم مردم، که هر کوچکى در برابر بزرگ و هر حقيرى در برابر عظيم، خاضع گردد.
پس هر وقت «عظيم» و کبيرى به عظمت و کبريايى خود، در برابر شعور آدمى جلوه گر شود، بر هر چه که در شعور آدمى وجود دارد و کوچکتر از آن عظيم است، قاهر آمده و آن ها را از يادش مى برد، و در نتيجه، آدمى در اعمالش دچار خبط مى گردد.
به همين دليل بود که وقتى زنان مصر، يوسف را بديدند، حُسن و جمال او، بر شعور و ادراکشان قاهر آمد. در نتيجه، به جاى ميوه، دست هاى خود را قطع کردند.
و اين که «قطع» را به صيغه «تفعيل» آورده، دلالت بر زيادى آن قطع دارد. همچنان که وقتى مى گويند: «قَتَلَ القَومَ تَقتِيلاً»، و يا مى گويند: «موتهم الجَدَب تَموِيتاً»، معنايش اين است که: او، مردم را بسيار بکشت. و يا: قحطى، بسيارى از مردم را نابود کرد.
و اين که فرمود: «وَ قُلنَ حَاشَ لِلّهِ»، تقديس خداست در امر يوسف. و اين جمله، نظير آيه «مَا يَکُونُ لَنَا أن نَتَکَلَّمَ بِهَذَا سُبحَانَکَ هَذَا بُهتَانٌ عَظِيمٌ'» است.
«تقديس خداى سبحان»، ادبى است که معتقدان به خدا در هر امرى که در آن يک نوع تنزيه و تبرئه براى کسى اثبات مى کنند، به زبان آورده، نخست خدا را تنزيه و سپس به تنزيه شخص مورد نظر مى پردازند. زنان مصر هم وقتى خواستند يوسف را تنزيه کنند و بگويند: «مَا هَذَا بَشَراً...»، اول خدا را با جملۀ «حَاشَ لِلّهِ» تنزيه نموده و سپس به تنزيه يوسف پرداختند.
و در جملۀ «مَا هَذَا بَشَراً إن هَذَا إلّا مَلَکٌ کَرِيمٌ»، بشريت را از يوسف نفى و فرشته بودن را برايش اثبات کردند. البته اين حرف هم، ناشى از اعتقادى بود که معتقدان به خدا که يک فرقه آنان بت پرستان اند، بدان معتقد بودند. و آن، اين بود که خداوند فرشتگانى دارد که موجوداتى شريف و مبدء هر خير و سعادت در عالَم اند، و زندگى هر موجود زنده و علم و جمال و بهاء و سرور و ساير کمالات مورد آرزو، از ناحيه آنان ترشح مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۴
و در نتيجه، خود ايشان داراى تمامى جمال ها و زيبايی هاى صورى و معنوی اند. و اگر فرضا به صورت بشر مجسّم شوند، در حُسن و جمالى مى آيند که به هيچ مقياسى قابل اندازه گيرى نيست و بت پرستان، آن ها را به صورت انسان تصوّر مى کنند. البته انسانى در نهايت حُسن و بهاء.
و شايد همين اعتقاد سبب بوده که به جاى توصيف حُسن و جمالش و چشم و ابرويش، او را به فرشته اى بزرگوار تشبيه کرده اند، با اين که آتشى که در دل ايشان افروخته شده بود، به دست حُسن صورت و زيبايى منظر يوسف افروخته شده بود. مع ذلک مى بينيم از حُسن او چيزى نگفتند، بلکه او را فرشته اى کريم ناميدند، تا هم به حُسن صورت او اشاره کرده باشند و هم به حُسن سيرتش، و هم به جمال ظاهر و خلقتش و هم به جمال باطن و خلقش، و خدا داناتر است.
و از اين که کلام زنان مصر، مقدم بر کلام همسر عزيز «فَذَلِکُنَّ الَّذِى لُمتُنَّنِى فِيهِ» ذکر شده، فهميده مى شود که:
ايشان، اين حرف را به منظور حق دادن به زليخا و معذور دانستن وى نگفته اند، و نخواسته اند بگويند: تو در عاشق شدنت به يوسف حق داشته اى، بلکه کلامى بوده که بى اختيار و به طور قهر، در مقام مدح و ثناى يوسف و مجذوبيت و شيدايى خود زده اند. بدون اين که توجه داشته باشند که اين کلام، مايه رسوايى ايشان است.
و همسر «عزيز» هم، هرگز حاضر نبود بدون چنين مقدمه اى، بگويد: «فَذَلِکُنَّ الَّذِى لُمتُنَّنِى فِيهِ»، وليکن بعد از آن که ايشان را، هم عملا به بريدن دست به جاى ميوه، و هم قولا رسوا و مفتضح کرد، آن وقت خودش اين حرف را زد، که ديگر چاره اى جز تصديقش نداشته باشد.
تهدید يوسف «ع»، به حبس و خوارى، توسط زلیخا
«قَالَت فَذَلِکُنَّ الَّذِى لُمْتُنَّنى فِيهِ وَ لَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ فَاستَعْصَمَ...»:
زمينه اين کلام، زمينه دفع توهم است. گویا کسى گفته است: بعد از آن که زنان مصر، دست هاى خود را بريده و درباره يوسف آن اعتراف را کردند، زليخا چه گفت؟ و شخصى در جواب او گفته: «قَالَت: زليخا گفت...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۵
زليخا با آوردن حرف «فاء»، بر سرِ «ذَلِکُنَّ»، کلام خود را فرع و نتيجه گفتار و کردار زنان مصر کرد، و با آوردن «ذَا»، به شخصى (يوسف) اشاره کرد که زنان، زليخا را به خاطر عشق به آن شخص ملامت مى کردند، و آن شخص را چنين توصيف کرد که:
اين، همان است که مرا در عشق به او ملامت مى کرديد. اين کار را کرد که خود يوسف، جوابشان باشد، و بفهمند که عشق به چه کسى باعث شد که او شرافت و آبروى دودمان و عزّت شوهر خود و عفت خود را به باد دهد. و معلوم است که بهترين و قوى ترين بيان، آن بيانى است که شنونده را به دليل خارجى حواله دهد. چنان که در آيه: «أهَذَا الَّذِى يَذکُرُ آلِهَتَکُم». و آيه: «رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أضَلُّونَا» نيز، همين نکته به کار رفته.
آنگاه پس از اين اشاره و نشان دادن، اعتراف کرد به اين که با يوسف مراوده داشته و گفت که: من او را دنبال کرده بودم، اما دست از عفت خود برنداشت، و خواستار عصمت و پاکى بود.
و اگر چنين بى پروا، دل خود را براى آنان سفره نموده و رازى را که همواره بر مخفى ماندنش سعى داشته، بيرون ريخته، براى اين بود که ديد دل هاى همه، مانند دل او، شيداى يوسف است، و چون همه را همدرد خود يافت، شروع کرد به درد دل کردن، و اين جزئيات در جملۀ کوتاه: «وَ لَقَد رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ فَاستَعصَمَ» نهفته است.
و در آخر، تصميم خود را براى آنان بگفت که از يوسف دست بردار نيست و هم به يوسف فهماند که او را بر موافقت خود اجبار مى کند، و اگر مخالفت کند، سياستش خواهد کرد.
و اين گفتار خود را: «وَ لَئِن لَم يَفعَل مَا آمُرُهُ لَيُسجَنَنَّ وَ لَيَکُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ»، به وجوهى چند از اقسام تأکيد، از قبيل: قسم ، نون تاکيد، و لام و امثال آن، مؤکد نمود، تا برساند که بر اين تصميمش جازم است، و چنين قدرتى در خود مى بيند که بتواند او را در برابر خواسته خود تسليم سازد، و اگر استنکاف کند، از همين الآن خود را آماده رفتن زندان بسازد.
آن وقت است که اين زندگى آزادانه و مرفهش به سياه چال زندان، و اين روزگار عزّتش به خوارى و هوان مبدّل مى شود. اين نحوه گفتار، به خوبى نشان مى دهد که هم خواسته از درِ بيچارگى به زنان مصر عزّت و مناعت بفروشد و هم يوسف را تهديد نمايد.
و اين تهديد، از آن صحنه سازى که در روز مراوده کرد و از شوهرش تقاضا نمود که يوسف را به زندان افکند، شديدتر و هول انگيزتر است. چون در آن روز، به شوهر خود گفت: «نيست جزاى کسى که به همسرت قصد سوء کند، جز اين که زندانى شود، و يا عذاب دردناکى بچشد»، و آن تهديد، به چند جهت از اين تهديد سبک تر است:
اولاً، براى اين که: در آن جا کيفر را مردد کرد ميان زندان و عذاب اليم، ولى در اين جا، جمع کرد ميان هر دو که عبارت است از زندان و خوارى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۶
و ثانياً، براى اين که: در آن جا از شوهرش تقاضا کرد، ولى در اين جا گفت خودم اين کار را مى کنم، و طورى هم گفت که جاى ترديد نگذاشت، و رسانيد که بر اين تصميم صد در صد جازم است، و فهمانيد که آن قدر در دل شوهرش نفوذ دارد که بتواند او را به هرچه که مى خواهد، وادار سازد و در امر، او به هر نحوى که دلش بخواهد، تصرف کند.
مناجات و استغاثه يوسف «ع»، به درگاه پروردگار خود
«قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلىَّ مِمَّا يَدْعُونَنى إِلَيْهِ وَ إِلّا تَصرِف عَنّى کَيْدَهُنَّ أَصبُ إِلَيهِنَّ وَ أَکُن مِنَ الجَْاهِلِينَ»:
راغب در مفردات مى گويد: «صَبَا، يَصبُو، صَبواً و صَبوَه»، به معناى از جا کنده شدن از شدت اشتياق است، که آدمى را وادار به کارهاى سبک و کودکانه مى کند. و به اين معنا است آيه «أصبُ إلَيهِنَّ وَ أکُن مِنَ الجَاهِلِينَ». و در مجمع البيان گفته: کلمۀ «صبوه»، به معناى لطافت عشق است.
زليخا و زنان مصر، بدون هيچ پروايى آنچه در دل داشتند، بيرون ريختند. او فاش نمود، و ايشان فاش نمودند، در حالى که خود يوسف ايستاده بود.
ايشان به خيال خود، توجه او را به سوى خود معطوف مى کردند، و به خيال خود با او حرف مى زدند، ولى او کمترين توجهى به آن ها نکرد، و حتى به يک کلمه هم زبان نگشود، بلکه توجه خود را به درگاه خداى متعال معطوف داشت و با قلبى، که جز خدا چيز ديگرى در آن جا نداشت، رو به سوى خداى مالک دل ها نمود و گفت: «رَبِّ السِّجنُ أحَبُّ إلَىَّ مِمَّا يَدعُونَنِى إلَيهِ...».
و اين کلامش، دعا (نفرين) به خود نبود که: خدايا! مرا با انداختن در زندان، از شرّ اين زنان خلاص کن، بلکه بيان حال خود در برابر تربيت الهى بود و مى خواست عرض کند: در جنب محبت تو، زندان را با رضاى تو ترجيح مى دهم، بر لذت معصيت و دورى از تو.
و اين گفتارش، نظير آن حرفى بود که در روز خلوت با زليخا گفت: «مَعَاذَ اللّهُ إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ إنَّهُ لَا يُفلِحُ الظَّالِمُونَ». پس در هر دوى اين دو کلام، افتخار ورزيدن به داشتن چنين خدايى بزرگ و مهربان است، و تنها فرق ميان آن دو، اين است که: در يکى خدا را خطاب کرده و در ديگرى زليخا را. و در هيچ يک از آن دو، دعا (نفرين) نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۷
البته جمله «رَبِّ السِّجنُ أحَبِّ إلَىَّ...»، يک نوع مقدمه و زمينه چينى است براى جملۀ «وَ إلّا تَصرِف عَنِّى کَيدَهُنَّ أصبُ إلَيهِنَّ»، که در ظاهر دعا است و در واقع، زبان حال است.
بنابراين، معناى آيه چنين است:
پروردگارا! اگر من ميان زندان و آنچه که اينان مرا بدان مى خوانند، مخير شوم، زندان را اختيار مى کنم، و از تو درخواست دارم که سوء قصد اينان را از من بگردانى. چون اگر تو، کيد ايشان را از من نگردانى، از جاى کنده مى شوم و به سوى آنان ميل نموده، در نتيجه از جاهلان مى گردم. زيرا اگر من تاکنون شرّ ايشان را از خود دور داشته ام، به وسيله علمى بوده که تو به من تعليم فرمودى، و اگر افاضه خود را از من دريغ فرمايى، من مثل ساير مردم جاهل مى شوم، و در مهلکه عشق و هوسبازى قرار مى گيرم.
نکاتى که از آيه شريفه استفاده مى شود
از خود آيه به کمک سياق، چند نکته استفاده مى شود:
اول اين که: جملۀ «رَبِّ السِّجنُ أحَبُّ إلَىَّ...»، نفرينى نبوده که يوسف «عليه السّلام» به جان خود کرده باشد، بلکه بيان حالى بوده که از خود براى پروردگارش نموده، که روى دل از زنان گردانيده و به سوى او بازگشت کرده است.
و معناى: «أحَبُّ إلَىَّ»، اين است که: اگر اختيار به دست خودم باشد، من زندان را بر آنچه که ايشان مرا بدان مى خوانند، اختيار مى کنم. نه اين که به مقتضاى افعل التفضيل «أحبّ: محبوبتر»، معنايش اين باشد که پيشنهاد ايشان هم، محبوب است، ولى به آن مقدارى که طبع آدمى و نفس اماره اقتضاى آن را دارد، به خلاف زندان و رضاى تو، که محبوبيتش بيشتر از آن است.
و اين که فرمود: «فَاستَجَابَ لَهُ رَبُّهُ»، اشاره است به استجابت دعايى که از زبان حال «إلّا تَصرِف عَنِّى کَيدَهُنَّ...» استفاده مى شود. براى اين که دنبال آن فرموده: «فَصَرَفَ عَنهُ کَيدَهُنَّ». و اگر گفتار يوسف دعا (نفرين) بود، مى بايست استجابتش هم زندان باشد، و حال آن که تنها فرمود: «کيد ايشان را از وى بگردانيد». پس اين که بعضى توهم کرده اند که اين جمله، استجابت نفرين يوسف است براى رفتن به زندان، صحيح نيست.
يکى از ادله اين معنا، خود آيات مورد بحث است که بعد از داستان، در قصۀ به زندان رفتن يوسف مى فرمايد: «ثُمَّ بَدَا لَهُم مِن بَعدِ مَا رَأوُا الآيَاتِ لَيُسجَنَنَّهُ حَتّى حِين: پس، بعد از آن آيات که ديدند، بر آن شدند که او را براى مدتى زندانى کنند». و اگر گفتار يوسف بيان حال نبود، بلکه رسما دعا (نفرين) براى به زندان رفتن خود بود، و جملۀ «فَاستَجَابَ...» هم، معنايش اين بود که خداوند دعاى (نفرين) او را مستجاب کرد و زندان را برايش مقدر فرمود، ديگر جا نداشت به «ثُمَّ» تعبير بفرمايد و جمله را از جملات سابقش جدا کند - دقّت فرمایيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۸
دوم اين که: زنان مصر هم، او را دعوت نموده، و با او مراوده کردند، همان طورى که زليخا او را به خود دعوت نمود و با او مراوده کرد.
و اما اين که دعوت زنان مصر به سوى خودشان بوده و يا دعوت يوسف به اين بوده که پيشنهاد زليخا را بپذيرد، و يا هر دو کار را کرده اند، هم گفته اند خواهش او را بپذير و هم خواهش تک تک ما را، آيه شريفه از آن ساکت است، و فقط از يک جمله مى توان مختصر استفاده اى کرد و آن، اين است که فرموده: «اگر کيد ايشان را از من نگردانى، من به سوى آنان متمایل مى شوم». زيرا اگر زنان مصر او را به خويشتن دعوت نکرده بودند، عاشق شدنش به ايشان معناى روشنى نداشت.
ليکن آياتى که راجع به پيغام يوسف به فرستاده پادشاه است از زندان، که گفت: «برگرد به سوى خدايت، پس از او بپرس داستان زنانى که دست هاى خود را بريدند، چه بود - تا آن جا که مى فرمايد - زنان گفتند: حاش للّه، ما بر او هيچ گناهى نديديم. همسر عزيز گفت: الآن حق از پرده بيرون شد، من او را به سوى خويشتن خواندم و او از راستگويان است.
يوسف گفت: اين را گفتم تا عزيز بداند من در غيابش به او خيانت نکردم، چون خدا کيد خيانتکاران را به نتيجه نمى رساند...»، إشعار به اين معنا دارد که در آن روز، زنان مصر يوسف را به سوى خود دعوت نکردند، بلکه او را نصيحت کردند که خواهش زليخا را بپذيرد، قرآن تا اين اندازه زنان مصر را شريک کرده.
و بعد از آن، از قول يوسف فرموده: «من در غياب عزيز به او خيانت نکردم»، و اگر زنان مصر بيش از اين شرکت مى داشتند، يعنى آن ها هم يوسف را به سوى خويش دعوت کرده بودند، بايد در اين جا مى فرمود: «تا ملک بداند که من خيانت نکردم»، و يا از قول وى چنين نقل کند: «من به عزيز و به غير او خيانت نکردم» - دقّت فرماييد.
ولى از اين اشعار که بگذريم، عادتا محال به نظر مى رسد که زنان مصر از يوسف جمالى را ببينند که از خود بى خود شوند و عقل و شعور خود را از دست بدهند و دست هاى خود را به جاى ميوه پاره بکنند، آنگاه به هيچ وجه متعرض او نشوند، و تنها خواهش کنند که دل زليخا را به دست آورد و بعد برخاسته به خانه هاى خود بروند.
چنين چيزى معمولا ممکن نيست، بلکه عادت حکم مى کند به اين که از مجلس خارج نشده باشند، مگر آن که همان بلايى که بر سرِ زليخا آمد، بر سرِ ايشان هم آمده باشد، و در علاقه به يوسف به حد عشق رسيده باشند، همان طور که زليخا رسيد، و از آن به بعد، از خواب و خوراک افتاده، صبح و شام به ياد وى باشند، و جز او، همّ و غمى نداشته، جان خود را نثار قدمش کنند، و او را به هر زينتى که در وسع و طاقتشان باشد، به طمع اندازند، و خود را بر سرِ راهش قرار داده، متاع خود را بر او عرضه دارند و با تمام قدرت و استطاعت سعى کنند تا به وصال او نايل آيند. آرى، طبع قضيه اين طور اقتضاء دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۰۹
از ظاهر کلام يوسف، بنا به حکايت قرآن نيز، معانى مذکور استفاده مى شود. آن جا که عرض کرد:
«پروردگارا! زندان محبوبتر است نزد من، از آنچه که اينان، مرا بدان مى خوانند، و اگر کيد ايشان را از من نگردانى، گرفتارشان مى شوم».
چون اگر زنان مصر، تنها با او حرف زده بودند، از حرف زدنشان نزد خدا شکايت نمى کرد. پس اين که با پروردگار شنوا و با خبر از حالش مناجات مى کند، قطعا ناشى از ناراحتى شديدى بوده که از زنان نامبرده ديده.
سوم اين که: آن نيروى قدسى که يوسف به وسيله عصمت و پاکى، خود را در چنين موقع خطيرى حفظ کرد، مثل يک امر تدريجى بوده که خداوند آناً فآناً، به وى افاضه مى فرمود. زيرا اگر يک امر دفعى مى بود، ديگر معنا نداشت در هر گرفتارى و خطرى که عفت او را تهديد مى کرده، به خدا مراجعه نموده، از خدا مدد بطلبد.
و ديگر اين که: مى بايست در اين گفتار اخيرش مى گفت: «وَ إن لَم تَصرِف عَنِّى: و اگر تو (با دادن نيروى عصمت)، کيد ايشان را از من نگردانيده بودى»، نه اين که بگويد: «اگر نگردانى». گو اين که اين جمله شرطيه زمانى نيست، ولى هرچه باشد، در هيئت هاى مختلف اشارات مختلفى هست.
و لذا مى بينيم خداوند در جملۀ «فَاستَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ...»، دفع شر از يوسف را به صرف جديد و استجابتى جديد نسبت داده.
چهارم اين که: اين نيروى قدسى، از قبيل علوم و از سنخ معارف بوده، به دليل اين که يوسف مى گويد: «اگر مرا نگه ندارى، از جاهلان مى شوم». و اگر غير اين بود، بايد مى گفت: «از ظالمان مى شوم»، همچنان که به همسر عزيز، همين را گفت که: «ظالمان رستگار نمى شوند»، و يا بايد مى گفت: «از خائنان مى شوم»، همچنان که به ملک فرمود: «و خدا کيد خيانتکاران را به نتيجه نمى رساند».
حضرت يوسف، در نحوه خطاب خود بين آن دو (عزيز و همسرش) و بين خداى تعالى فرق قائل شده. هنگامى که آن دو را مخاطب قرار داده، به خاطر رعايت مقام و منزلتشان از جهت فهم، ظاهر امر را رعايت کرده و فرموده: «اين عمل ظلم است و ظالمان رستگار نمى شوند». «و اين کار، خيانت است و خدا کيد خائنان را به نتيجه نمى رساند». اما هنگامى که خداوند را مخاطب قرار داده، حقيقت امر را عرض مى کند، مى فرمايد: «اين عمل جهل است».
و به زودى، در چند بحثى که عنوان مى کنيم - إن شاء اللّه - حقيقت حال بر خوانندگان گرامى روشن مى گردد.
رده:تفسیر المیزان