المیزان جلد۱۱ بخش۱۸
«فَاستَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَف عَنْهُ کَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»:
يعنى خداوند مسألت او را که گفت: «اگر کيد ايشان را از من نگردانى، من عنان اختيار از کف مى دهم»، مستجاب نمود و کيد ايشان را از او بگردانيد. چون او شنواى گفته هاى بندگان و داناى به احوال ايشان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۰
بحث هايى پيرامون تقواى دينى و درجات آن، در چند فصل
* ۱ - قانون و اخلاق کریمه و توحید:
هيچ قانونى به ثمر نمى رسد، مگر به وسيله ايمانى که آن ايمان، به وسيله «اخلاق کريمه» حفظ و آن اخلاق هم به وسيله «توحيد» ضمانت شود.
بنابراين، «توحيد»، اصلى است که درخت سعادت آدمى را رشد داده و شاخ و برگ اخلاق کريمه را در آن مى روياند، و آن شاخه ها را هم، بارور ساخته، جامعه بشريت را از آن ميوه هاى گرانبها بهره مند مى سازد. همچنان که فرموده:
«ألَم تَرَ کَيفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَيِّبَة کَشَجَرَةٍ طَيِّبَة أصلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرعُهَا فِى السَّمَاءِ تُؤتِى أُکُلَهَا کُلَّ حِينٍ بِإذنِ رَبِّهَا وَ يَضرِبُ اللّهُ الأمثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم يَتَذَکَّرُونَ * وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجتُثَّت مِن فَوقِ الأرضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ».
و ايمان به خدا را چون درختى معرفى کرده که داراى ريشه است، که قطعا همان «توحيد» است. و نيز داراى خوردنی ها معرفى کرده که در هر آنى، به اذن پروردگارش، ميوه هايش را مى دهد، و آن ميوه ها، عمل صالح اند. و نيز، داراى شاخه هايى معرفى نموده که همان اخلاق نيکو، از قبيل تقوا، عفت، معرفت، شجاعت، عدالت و رحمت و نظاير آن است.
آنگاه در آيه ديگرى، درباره کلمۀ «طيّب» چنين فرموده: «إلَيهِ يَصعَدُ الکَلِمُ الطَّيِّبُ وَ العَمَلُ الصَّالِحُ يَرفَعُهُ». سعادت صعود به سوى خداى تعالى و تقرب به درگاه او را، تنها مخصوص کلمه هاى «طيّب» نموده که همان اعتقاد حق است، و عمل شايسته و مناسب، که آن را بالا مى برد، کمک کار آن قرار داده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۱
بيان آن اين که:
همه مى دانيم که کمال نوعى انسان تمام نمى شود و آدمى در زندگی اش، آن سعادتى را که همواره در پى آن است و هدفى بزرگتر از آن ندارد، در نمى يابد، مگر به اجتماع افرادى که در کارهاى حياتى با يکديگر تعاون مى کنند. کارهايى که کثرت و تنوع آن، به حدّى است که از عهدۀ يک انسان بر نمى آيد که همه آن ها را انجام دهد.
و همين درک ضرورى است که آدمى را محتاج کرده که اجتماعى تشکيل داده، به سنت ها و قوانينى که نگهدار حقوق افراد از بطلان و فساد باشد، تن در دهند و فرد فرد اجتماع، هر يک به قدر وسع خود بدان عمل نمايند، و در زير سايه آن قوانين، اعمال يکديگر را مبادله نموده، هر يک به قدر ارزش عمل خود، از نتيجه عمل ديگران برخوردار شوند، و بدون اين که نيرومند مقتدر، به ضعيف عاجز ظلم کند.
اين را نيز مسلم مى داريم که قوانين مذکور، مؤثر واقع نمى شود مگر آن که قوانين ديگرى، به نام قوانين جزايى ضامن اجراى آن گردد، و متخلفان از آن و تجاوزکاران به حقوق ديگران را تهديد به اين کند که در قبال کار بد کيفر بد دارند، و متخلفان از ترس آن کيفرها هوس تخلف نکنند.
و نيز، مقررات ديگرى لازم است تا عاملان به قانون را تشويق و آنان را در عمل خير ترغيب نمايد. و نيز، قوه حاکمه اى لازم است تا بر همه افراد، حکومت نموده، به عدل و درستى بر همه سلطنت داشته باشد.
و اين آرزو وقتى صورت عمل به خود مى گيرد، که قوّه مجريه از جرم اطلاع، و بر مجرم تسلط داشته باشد، و اما اگر جرم هايى به دست مجرمانى در خلوت صورت گيرد و قوه مجريه از آن خبردار نباشد - و چقدر هم بسيار است - در اين صورت، باز جلو جرم گرفته نمى شود و دست قوانين به مجرمان نمى رسد.
و نيز، اگر چنانچه قوه مجريه ضعيف باشد و آن نيرويى که بايد نداشته باشد و يا در سياست مجرمان سهل انگارى نمايد، مجرمان بر او چيره مى گردند. و همچنين اگر خود مجرم، شخصا قوى تر از قوه مجريه باشد، باز هم قوانين بى ثمر و تخلفات و تجاوزات شايع مى گردد. آدمى - همان طور که بارها در مباحث گذشته بيان شد - طبعا سود طلب است، و مى خواهد نفع را به خود اختصاص دهد، هر چند به ضرر ديگران تمام شود.
اين مصيبت وقتى شدت مى يابد که اين توانايى، بر تخلف در خود قواى مجريه متمرکز شود، و يا در شخص حاکم که زمام همه امور را به دست دارد، جمع گردد. در اين صورت است که مردم را خوار نموده، ديگر مردم نمى توانند او را به سوى عدالت اجتماعى و عمل به حق وادار نمايند.
آرى، در چنين وضعى قواى مجريه و يا شخص حاکم، فعال ما يشاء گشته، هيچ قدرتى تاب مقاومت او را نياورده و هيچ اراده اى نمى تواند با اراده او معارضت نمايد.
تاريخ بشريت از اين گونه خاطرات تلخ مملو و از داستان هاى جبابره و طاغوت ها و زورگويى هاى ايشان به مردم معاصر خود پر است. نزديک تر از مراجعه به تاريخ، مراجعه به وضع موجود دنياى معاصر خود ماست که مى بينيم در بيشتر نقاط روى زمين، همين وضع جريان دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۲
قوانين و سنن اجتماعى، هر قدر هم عادلانه تنظيم شده باشد و هر قدر قوانين جزائی اش سخت تر تعيين شده باشد، مع ذلک آن طور که بايد در مجتمع اجراء نمى شود و جلو خلاف را نگرفته، راه تخلف را نمى بندد، مگر آن که در افراد آن مجتمع، فضائل اخلاقى حکومت کند و مردم به ملکات فاضله انسانى، از قبيل ملکه پيروى حق و احترام انسانيت و عدالت و کرامت و حياء و اشاعه رحمت و امثال آن پایبند باشند.
آرى، خواننده عزيز نبايد از ديدن وضعى که کشورهاى متمدن دنيا از قوه و شوکت و نظم (به ظاهر عادلانه) به خود گرفته اند، غرّه گشته و مرعوب شود. چون قوانين اين کشورها بر اساس و پايه هاى اخلاقى وضع نشده و ضامن اجراء ندارد. مردم اين کشورها، فکرشان فکر اجتماعى است، افرادشان جز نفع ملت و خير آن و جز دفع ضرر از ملتشان، چيز ديگرى را محترم نمى شمارند، و ملت هايشان، جز برده کردن ساير ملت ها و دوشيدن آن ها و استعمار سرزمين هايشان و مباح کردن جان و مال و ناموسشان، هدف ديگرى ندارند.
ثمرۀ اين پيشرفت و ترقی شان اين شد که آن ظلم هايى را که جباران در گذشته بر افراد وارد مى کردند، امروزه به اجتماعات منتقل گرديده و در حقيقت امروز اجتماعى بر اجتماعى ديگر ظلم و ستم روا مى دارد. يعنى امروزه «ملت»، جاى «فرد» را گرفته است.
پس مى توان گفت که الفاظ، معانى خود را از دست داده اند و هر لفظى، معناى ضد خود را به خود گرفته، اگر از حريت و شرافت و عدالت و فضيلت سخنى به ميان مى آيد، مقصود واقعى از آن پيشرفت دنائت و پستى و ظلم و رذالت است.
و کوتاه سخن: سنن و قوانين اجتماع، هيچ وقت از گزند تخلف و بطلان ايمن نمى شود، مگر اين که بر اساس فضائل اخلاقى و شرافت انسانيت تأسيس شده، و پشتوانه اش دل هاى مردم بوده باشد.
و اين فضائل اخلاقى هم، به تنهايى در تأمين سعادت اجتماع و سوق انسان به سوى صلاح عمل کافى نيست، مگر وقتى که بر اساس توحيد باشد. يعنى مردم ايمان داشته باشند به اين که عالَم - که انسان جزئى از آن است - آفريدگار و معبودى دارد يکتا، و ازلى و سرمدى، که هيچ چيز از علم و احاطه او بيرون نيست و قدرتش مقهور هيچ قدرتى نمى شود. خدايى که همه اشياء را بر کامل ترين نظام آفريده، بدون اين که به يکى از آن ها احتياجى داشته باشد، و به زودى خلايق را به سوى خود بازگردانيده، به حسابشان مى رسد. نيکوکار را به علّت نيکوکاری اش، پاداش و بدکار را به بدى عملش کيفر مى دهد، و آن را مخلد در نعمت و اين را مخلد در عذاب مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۳
و اين، خود روشن است که وقتى اخلاق بر چنين عقيده اى اتکاء داشته باشد، براى آدميان جز مراقبت رضاى خدا همتى باقى نمى ماند، در آن صورت، تمامى همّ آدمى اين مى شود که يک يک کارهايش مورد رضاى خدا باشد، و چنين مردمى از درون دل هايشان، رادعى به نام تقوا دارند که مانع آنان از ارتکاب جرم مى شود.
و اگر اخلاق از چنين اعتقادى سرچشمه نگيرد، براى آدمى در کارهاى حياتی اش، هدفى جز تمتع به متاع دنياى فانى و التذاذ به لذائذ حيات مادى باقى نمى ماند. نهايت چيزى که بتواند زندگى او را عادلانه، و او را به حفظ قوانين اجتماعى خود وادار کند، اين فکر است که اگر من اين قوانين را رعايت نکنم و ملزم به آن نباشم، اجتماع من متلاشى گشته، و در نتيجه زندگى خودم هم متلاشى مى شود.
پس لازم است که من از پاره اى از خواسته هايم به خاطر حفظ جامعه صرف نظر کنم، تا به پاره اى ديگر نايل شوم، که اگر چنين کنم، هم به بعضى از آرزوهايم مى رسم، و هم اين که مردم مادام که زنده ام، مرا مدح و تعريف مى کنند، و نام من در صفحات تاريخ با خطوطى طلايى باقى مى ماند.
اما مسأله مدح و تعريف مردم، البته تا حدى مشوق هست، وليکن تنها در امور مهمى که مردم از آن آگاه مى شوند، جريان دارد، به خلاف امور جزئى و شخصى، و يا امور مهمى که مردم خبردار نشوند، از قبيل کارهاى سرّى، که در آن جا ديگر اين دواعى، مانع ارتکاب انسان نمى شود.
و اما مسأله خطوط طلايى تاريخ و نام نيک، آن هم غالبا در مواردى صورت مى گيرد که پاى از جان گذشتگى و فداکارى در ميان بيايد، مانند کشته شدن در راه وطن و يا بذل مال و صرف وقت در ترفيع مبانى دولت و امثال آن. اين چنين فداکارى ها از کسانى سر مى زند که به حيات ديگرى، ماوراى اين زندگى معتقد باشند، و کسى که چنين اعتقادى ندارد، جز به يک عقيده خرافى دست به چنين فداکارى نمى زند. زيرا با نبود اعتقاد به يک زندگى ديگر هيچ عاقلى از جان خود نمى گذرد، تا بعد از او نامش را به نيکى ياد کنند. چون او بعد از مرگ وجود ندارد تا از آن مدح و ثنا و يا هر نفع ديگرى که تصوّر شود، برخوردار گردد.
آن کدام عاقلى است که به خاطر آسايش ديگران از جان خود صرف نظر کند و خود را به کشتن دهد که ديگران به زندگى برسند، با اين که بر حسب فرض، به زندگى ديگرى اعتقاد نداشته باشد و مرگ را جز بطلان نپندارد. مگر اين که اعتقادى خرافى وادارش کند که خود را به کشتن دهد که آن هم با کمترين توجه و التفات از بين مى رود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۴
پس روشن شد که هيچ انگيزه و محرکى، و لو هرچه باشد، جاى توحيد را نمى گيرد. و چيزى وجود ندارد که جاى توحيد را در بازدارى انسان از معصيت و نقض سنن و قوانين پر کند. مخصوصا اگر آن معصيت و نقض سنن، از چيزهايى باشد که طبعا براى مردم آشکار نشود و بالاخص آن معصيتى که اگر فاش شود، به خاطر جهاتى بر خلاف آنچه که بوده، فاش مى گردد. مانند تجاوزى که اگر - العياذ باللّه - از يوسف نسبت به زليخا سر مى زد، همچنان که خوددارى و تعفّف يوسف از آن، بر خلاف جلوه کرد، و زليخا او را به شهوترانى و خيانت متهم نمود.
آرى، در چنين فروضى جز توحيد، هيچ مانع ديگرى نيست، همچنان که يوسف را جز علم به مقام پروردگارش، چيزى جلوگير نشد و نمى توانست بشود.
* ۲ - تقواى دينى، به یکی از سه امر حاصل می شود:
و به عبارت ديگر، خداى تعالى به يکى از سه وجه عبادت مى شود:
۱- خوف. ۲ - رجاء. ۳ - حبّ. و اين هر سه، در آيه «فِى الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغفِرَةٌ مِنَ اللهِ وَ رِضوَانٌ وَ مَا الحَيَوةُ الدُّنيَا إلّا مَتَاعُ الغُرُور»، جمع شده است.
بنابراين، هر شخص با ايمانى، بايد نسبت به حقيقت دنيا توجه داشته باشد، و بداند که دنيا «متاع غرور» و دام فريب است که چون سراب بيابان به نظر بيننده لب تشنه، آب مى آيد و او را به سوى خود مى کشاند، ولى وقتى نزديک شود، چيزى نمى بيند.
و اگر چنين تنبّهى داشته باشد، ديگر هدف خود را از کارهايى که در زندگى انجام مى دهد، دنيا قرار نداده، مى داند که در وراى اين دنيا جهان ديگرى است که در آن جا، به نتيجه اعمال خود مى رسد. حال يا آن نتيجه، عذابى است شديد در ازاى کارهاى زشت، و يا مغفرتى است از خدا در قبال کارهاى نيک.
پس بر اوست که از آن عذاب بهراسد، و به آن مغفرت اميدوار باشد. ولى اگر عالى تر از اين فکر کند، هدف خود را خشنودى خود قرار نمى دهد و به خاطر نجات از عذاب و رسيدن به ثواب عمل نمى کند، بلکه هرچه مى کند، به خاطر خدا و رضاى او است.
البته طبايع مردم در اختيار يکى از اين سه راه مختلف است. بعضى از مردم - که اتفاقا اکثريت را هم دارا هستند - مسأله ترس از عذاب بر دل هايشان چيره گشته و از انحراف و عصيان و گناه، بازشان مى دارد. اين ها، هرچه بيشتر به تهديد و وعيدهاى الهى بر مى خورند، بيشتر مى ترسند و در نتيجه به عبادت مى پردازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۵
و بعضى ديگر، حس طمع و اميدشان غلبه دارد. اينان، هرچه بيشتر به وعده هاى الهى و ثواب ها و درجاتى که خداوند نويد داده، بر مى خورند، اميدشان بيشتر شده، به خاطر رسيدن به نعمت ها و کرامت ها و حُسن عاقبتى که خداوند به مردم با ايمان و عمل صالح وعده داده، بيشتر به تقوا و التزام اعمال صالح مى پردازند، تا شايد بدين وسيله، به مغفرت و بهشت خدايى نائل آيند.
ولى دسته سوم، که همان طبقه علماى باللّه هستند، هدفشان عالى تر از آن دو دسته است. اينان، خدا را نه از ترس عبادت مى کنند و نه از روى طمع به ثواب، بلکه او را عبادت مى کنند براى اين که اهل و سزاوار عبادت است.
چون خدا را داراى اسماء حُسنى و صفات عليائى که لايق شأن اوست، شناخته اند و در نتيجه فهميده اند که خداوند، پروردگار و مالک سود و اراده و رضاى ايشان و مالک هر چيز ديگرى غير ايشان است، و اوست که به تنهايى، تمامى امور را تدبير مى کند. خدا را اين چنين شناختند و خود را هم فقط بنده او ديدند، و چون بنده، شأنى جز اين ندارد که پروردگارش را بندگى نموده، رضاى او را به رضاى خود و خواست او را برخواست خود مقدم بدارد، لذا اولا به عبادت خدا مى پردازد و ثانيا از آنچه که مى کند و آنچه که نمى کند، جز روى خدا و توجه به او چيز ديگر در نظر نداشته، نه التفاتى به عذاب دارد تا از ترس آن به وظيفه خود قيام نمايد، و نه توجهى به ثواب دارد تا اميدوار شود. گو اين که از عذاب خدا ترسناک و به ثواب او اميدوار هست، وليکن محرکش براى عبادت و اطاعت خوف و رجاء نيست.
کلام اميرالمؤمنين «صلوات اللّه عليه» که عرض مى کند: «من، تو را از ترس آتشت و به اميد بهشتت عبادت نمى کنم، بلکه بدان جهت عبادت مى کنم که تو را اهل و سزاوار عبادت يافتم» نيز، به همين معنا اشاره دارد.
اين دسته از آن جايى که تمامى رغبت ها و اميال مختلف خود را متوجه يک سو کرده اند، و آن هم رضاى خدا است، و تنها غايت و نتيجه اى که در نظر گرفته اند، خداست. لذا محبت به خدا در دل هايشان جايگير شده است.
آرى، اين دسته خداى تعالى را به همان نحوى شناخته اند که خود خداى تعالى، خود را به داشتن آن اسماء و صفات معرفى کرده، و چون او خود را به بهترين اسماء و عالی ترين صفات معرفى و توصيف کرده، و نيز از آن جايى که يکى از خصايص دل آدمى مجذوب شدن در برابر زيبايی ها و کمالات است. در نتيجه، محبت خدا که جميل على الاطلاق است، در دل هايشان جايگزين مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۶
از آيه شريفه «ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم لَا إلَهَ إلّا هُوَ خَالِقُ کُلِّ شَئ فَاعبُدُوهُ»، به ضميمه آيه «الَّذِى أحسَنَ کُلّ شَئ خَلقَهُ» استفاده مى شود که خلقت، دائر مدار حُسن و اين دو (خلقت و حُسن)، متلازم و متصادق هم اند. آنگاه از آيات بسيار ديگرى بر مى آيد که يک يک موجودات، آيه و دليل بر وجود خدا، و آنچه در آسمان ها و زمين است، آياتى است براى صاحبان عقل. و خلاصه در عالَم وجود، چيزى که دلالت بر وجود او نکند و جمال و جلال او را حکايت ننمايد، وجود ندارد.
پس اشياء از جهت انواع مختلفى که از خلقت و حُسن دارند، همه بر جمال لايتناهى او دلالت نموده، با زبان حال او را حمد و بر حُسن فناناپذير او ثنا مى گويند. و از جهت انواع مختلفى که از نقص و حاجت دارند، همه بر غناى مطلق او دلالت نموده، با زبان حال او را تسبيح و ساحت قدس و کبريائی اش را از هر عيب و احتياجى تنزيه مى کنند. همچنان که فرموده: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِ».
پس اين دسته از مردم در معرفت اشياء، از راهى سلوک مى کنند که پروردگارشان بدان راهنمايى کرده و نشانشان داده، و آن راه، اين است که هر چيزى را آيه و علامت صفات جمال و جلال او مى دانند، و براى هيچ موجودى نفسيت و اصالت و استقلال نمى بينند، و به اين نظر به موجودات مى نگرند که آيينه هايى هستند که با حُسن خود، حُسن ماوراى خود را که حُسنى لايتناهى است، جلوه گر مى سازند، و با فقر و حاجت خود، غناى مطلقى را که محيط به آن هاست، نشان مى دهند، و با ذلت و مسکنتى که دارند، عزّت و کبرياى مافوق خود را حکايت مى کنند.
و پر واضح است که آن دسته از مردم که نظرشان به عالَم هستى چنين نظرى باشد، خيلى زود نفوسشان مجذوب ساحت عزّت و عظمت الهى گشته، و محبت به او آن چنان بر دل هايشان احاطه پيدا مى کند که هر چيز ديگرى و حتى خود آنان را از يادشان مى برد، و رسم و آثار هوا و هوس و اميال نفسانى را به کلى از صفحه دل هايشان محو مى سازد، و دل هايشان را به دل هايى سليم مبدّل مى سازد که جز خدا (عزّ اسمه) چيز ديگرى در آن نباشد. همچنان که فرموده: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا أشَدُّ حُبّاً لِلّهِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۷
و لذا، اين طبقه دو طريق اول را که يکى طريق «خوف» و ديگرى طريق «رجاء» بود، خالى از شرک نمى دانند. چون آن کس که خدا را از ترس مى پرستد، در حقيقت به منظور دفع عذاب از جان خود متوسّل به خدا مى شود. پس او خودش را مى خواهد، نه خدا را.
و همچنين، آن کس که خدا را به اميد ثوابش عبادت مى کند به منظور جلب ثواب و رستگارى به نعمت و کرامت متوسّل خدا مى شود، او هم خود را مى خواهد، نه خدا را. زيرا اگر راه ديگرى غير از توسّل به خدا سراغ داشت، در جلب آن نفع و دفع آن ضرر آن راه را مى پيمود، و با خدا و عبادت او هيچ سرّ و کارى نداشت، و در سابق هم از امام صادق «عليه السّلام»، روايتى گذشت که مى فرمود: «هَل الدِّينُ إلّا الحُبّ: مگر دين، غير از محبت، چيزى ديگر هم هست»؟
و در حديث ديگرى فرمود: «من او را به ملاک دوستی اش مى پرستم، و اين مقام نهفته اى است که جز پاکان با آن تماسى ندارند»، و اگر اهل محبت را در اين حديث «پاکان» خوانده، براى اين است که گفتيم اين طايفه از هواى نفس و لوث ماديت منزه اند. پس: اخلاص در عبادت جز از راه محبت، تمام و کامل نمى گردد.
۳ - چگونه محبت خدا باعث اخلاص مى شود؟
عبادت خدا از ترس عذاب، آدمى را به زهد وادار مى کند. يعنى چشم پوشى از لذايذ دنيوى، براى رسيدن به نجات اخروى. پس «زاهد»، کارش اين است که از محرّمات و يا کارهايى که در معناى حرام است، يعنى «ترک واجبات» اجتناب کند. آن کس هم که طمع ثواب دارد، طمعش او را وادار به کارهايى از قبيل عبادت و عمل صالح مى کند، تا به نعمت اخروى و بهشت برين نائلش سازد. پس کار عابد هم، اين است که واجبات و يا کارهايى را که در معناى واجب است (يعنى ترک حرام) به جا آورد. و خلاصه خوف زاهد، او را وادار به ترک، و رجاء عابد او را وادار به فعل مى کند و اين دو طريق، هر يک صاحبش را به اخلاص براى دين و امى دارد، نه اخلاص براى خدا، صاحب دين.
به خلاف طريقه سوم، که طريقه محبت است و قلب را جز از تعلق به خدا از هر تعلقى، از قبيل زخارف دنيا و زينت هاى آن، اولاد و همسران، مال و جاه و حتى از خود و آرزوهاى خود پاک مى سازد، و قلب را منحصرا متعلق به خدا و هرچه که منسوب به خداست - از قبيل دين و آورنده دين و ولىّ در دين و هرچه که برگشتش به خدا باشد - مى سازد. آرى، محبت به هر چيز، محبت به آثار آن نيز هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۸
بنابراين، چنين کسى در کارها، آن کارى را دوست مى دارد که خدا دوست بدارد، و آن کارى را دشمن مى دارد که خدا دشمن بدارد، به خاطر رضاى خدا راضى، و به خاطر خشم خدا خشمگين مى شود، و اين محبت، نورى مى شود که راه عمل را براى او روشن مى سازد. همچنان که فرموده: «أوَ مَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النّاسِ»، و روحى مى شود که او را به خيرات وا مى دارد، همچنان که فرموده: «وَ أيَّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ»، و همين است سرّ اين که از چنين کسى جز جميل و خير سر نمى زند، و هيچ مکروه و شرى را مرتکب نمى گردد.
و به هيچ به موجودى از موجودات عالَم و حوادثى که در عالَم رخ مى دهد، نمى نگرد، و چشمش به هيچ يک از آن ها، چه بزرگ و چه کوچک، چه بسيار و چه اندک نمى افتد، مگر آن که دوستش داشته و زيبايش مى بيند. چون او از آن ها جز اين جنبه را که آيات و نشانه هاى خدا و تجليات جمال مطلق و حُسن غير متناهى و غير مشوب به نقص و مکروه اند، نمى بيند.
و به همين دليل اين گونه اشخاص غرق در نعمت هاى خدا و غرق در مسرتى هستند که غم و اندوهى با آن نيست، و غرق در لذت و سرورى هستند که ديگر آلوده به الم و اندوه نيست، و غرق در امنيتى هستند که ديگر خوفى با آن نيست. چون همه اين عوارض سوء وقتى عارض مى شوند که انسان سوئى را درک بکند، و شر و مکروهى ببيند. و کسى که هيچ چيزى را شر و مکروه نمى بيند، او جز خير و جميل مشاهده نمى کند، و وقايع را جز به مراد دل و موافق با رضا نمى بيند.
پس اندوه و ترس و هر سوء ديگر و هر چيزى که مايه اذيت باشد، در چنين کسى راه ندارد، بلکه او از سرور و ابتهاج و امنيت به مرحله اى رسيده، که هيچ مقياسى نمى تواند اندازه اش را معلوم کند، و جز خدا هيچ کس نمى تواند بر آن احاطه يابد، و اين مرحله، مرحله اى است که مردم عادى توانايى تعقل و پى بردن به کنه آن را ندارند، مگر به گونه اى تصوّر ناقص.
و آيه شريفه «ألَا إنَّ أولِيَاءَ اللّهِ لَا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ کَانُوا يَتَّقُون»، و همچنين آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَم يَلبَسُوا إيمَانَهُم بِظُلمٍ أُولَئِکَ لَهُمُ الأمنُ وَ هُم مُهتَدُونَ» اشاره به همين معنا دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۱۹
و اين طايفه، همان مقربانى هستند که به قرب خداى تعالى رستگار شده اند. چون ديگر چيزى که ميان آنان و پروردگارشان حائل گردد، باقى نمانده، نه در محسوسات و نه موهومات، و نه آنچه مورد هوا و خواهش نفس و يا مورد تلبيس شيطان باشد. زيرا هرچه که در برابر آنان قرار گيرد، آيتى خواهد بود که کاشف از حق تعالى است، نه حجابى که ميان آنان و حضرتش ساتر شود، و به همين جهت، خداوند علم اليقين را بر ايشان افاضه مى کند، و کشف مى کند براى ايشان از آنچه که نزد او است، از حقايقى که از ديدگان مادى کور مستور است. همچنان که در آيه «کَلّا إنَّ کِتَابَ الأبرَارِ لَفِى عِلِّيِّينَ * وَ مَا أدرَيکَ مَا عِلِّيُّونَ * کِتَابٌ مَرقُومٌ * يَشهَدُهُ المُقَرَّبُونَ»، و آيه «کَلّا لَو تَعلَمُونَ عِلمُ اليَقِينَ * لَتَرَوُنَّ الجَحِيم» به اين معنا اشاره فرموده.
و در پيرامون اين معنا، در تفسير آيه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيکُم أنفُسَکُم»، در جلد ششم اين کتاب، بحثى به ميان آمد.
سخن کوتاه آن که: اين طايفه در حقيقت متوکلين بر خدا و تفويض کنندگان به سوى خدا و راضيان به قضاء او و تسليم در برابر امر اويند. چون گفتيم که جز خير نمى بينند و جز جميل به چشمشان نمى خورد. و همين معنا باعث مى شود که ملکات فاضله و خلق هاى کريمه که سازگار با اين نظر که نظر توحيد است، در دل هايشان مستقر گردد، و در نتيجه، همان طور که در عمل مخلص اند، در اخلاق نيز مخلص شوند، و معناى اخلاص دين براى خدا هم همين است: «هُوَ الحَىُّ لَا إلَهَ إلّا هُوَ فَادعُوهُ مُخلِصِينَ لَهُ الدِّين»
* ۴ - معناى اخلاص:
اين که در آيات مورد بحث و در آيات بسيارى ديگر، اخلاص عبد را به خدا نسبت داده، با اين که بنده بايد خود را براى خدايش خالص کند، بدان جهت است که بنده، جز موهبت خداى تعالى، چيزى را از ناحيه خود مالک نيست، و هرچه را که خدا به او داده، باز در ملک خود اوست. پس اگر بنده، دين خود را و يا به عبارتى خود را براى خدا خالص کند، در حقيقت خداوند او را جهت خود خالص کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۰
البته در اين ميان افرادى هستند که خداوند در خلقت ايشان امتيازى قائل شده، و ايشان را با فطرتى مستقيم و خلقتى معتدل ايجاد کرده، و اين عدّه از همان ابتداى امر با اذهانى وقاد و ادراکاتى صحيح و نفوسى طاهر و دل هايى سالم نشو و نما نموده اند، و با همان صفاى فطرت و سلامت نفس، و بدون اين که عمل و مجاهدتى انجام داده باشند، به نعمت اخلاص رسيده اند، در حالى که ديگران با جدّ و جهد، مى بايستى در مقام تحصيلش برآيند، آن هم هرچه مجاهدت کنند، به آن مرتبه از اخلاص که آن عدّه رسيده اند، نمى رسند.
آرى، اخلاص ايشان بسيار عالى تر و رتبه آن بلندتر از آن اخلاصى است که با اکتساب به دست آيد. چون آن ها دل هايى پاک از لوث موانع و مزاحمات داشته اند. و ظاهرا در عرف قرآن مقصود از کلمه «مُخلَصِين» - به فتح لام - هر جا که آمده باشد، هم ايشان باشند.
و اين عدّه، همان انبياء و امامان معصوم «عليهم السلام» هستند، و قرآن کريم هم تصريح دارد بر اين که خداوند ايشان را اجتباء نموده. يعنى جهت خود جمع آورى و براى حضرت خود خالص ساخته، همچنان که فرموده: «وَ اجتَبَينَاهُم وَ هَدَينَاهُم إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم». و نيز فرموده: «هُوَ اجتَبَيکُم وَ مَا جَعَلَ عَلَيکُم فِى الدِّينِ مِن حَرَجٍ».
و به ايشان از علم، آن مرحله اى را داده که ملکه عاصمه است، و ايشان را از ارتکاب گناهان و جرائم حفظ مى کند، و ديگر با داشتن آن ملکه، صدور گناه حتى گناه صغيره از ايشان محال مى شود. و فرق «عصمت» و «ملکه عدالت» همين است، با اين که هر دوى آن ها از صدور و ارتکاب گناه مانع مى شوند، از اين جهت با هم فرق دارند که با ملکه عصمت صدور معصيت ممتنع هم مى شود، ولى با ملکه عدالت ممتنع نمى شود.
در صفحات گذشته هم گفتيم که اين عدّه از پروردگار خود، چيزهايى اطلاع دارند که ديگران ندارند، و خداوند هم اين معنا را تصديق نموده و فرموده: «سُبحَانَ اللّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إلّا عِبَادَ اللّهِ المُخلَصِين».
و نيز محبت الهى، ايشان را وامى دارد به اين که چيزى را جز آنچه که خدا مى خواهد، نخواهند، و به کلّى از نافرمانى او منصرف شوند، همچنان که اين را نيز در قرآن تقرير نموده، و در چند جاى از آن فرموده است: «فَبِعِزَّتِکَ لَأغوِيَنَّهُم أجمَعِينَ * إلّا عِبَادَکَ مِنهُمُ المُخلَصِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۱
توضیحی پیرامون ملکۀ عصمت، در پیشوایان معصوم «ع»
و از جمله شواهدى که دلالت مى کند بر اين که عصمت از قبيل علم است، يکى آيه اى است که خطاب به پيغمبرش مى فرمايد: «وَ لَولَا فَضلُ اللّهِ عَلَيکَ وَ رَحمَتُهُ لَهَمَّت طَائِفَةٌ مِنهُم أن يُضِلُّوکَ وَ مَا يُضِلُّونَ إلّا أنفُسَهُم وَ مَا يَضُرُّونَکَ مِن شَئٍ وَ أنزَلَ اللّهُ عَلَيکَ الکِتَابَ وَ الحِکمَةَ وَ عَلَّمَکَ مَا لَم تَکُن تَعلَم وَ کَانَ فَضلُ اللّهِ عَلَيکَ عَظِيماً»، که ما تفصيل معناى آن را در سوره «نساء» آورديم.
و نيز، آيه اى است که از قول يوسف مى فرمايد: «قَالَ رَبِّ السِّجنُ أحَبُّ إلَىَّ مِمَّا يَدعُونَنِى إلَيهِ وَ إلّا تَصرِف عَنِّى کَيدَهُنَّ أصبُ إلِيهِنَّ وَ أکُن مِنَ الجَاِهِلِينَ»، و وجه دلالت آن را در تفسيرش بيان نموده ايم.
از اين نکته، چند مطلب استفاده مى شود:
اول آن که: علمى که آن را «عصمت« مى ناميم، با ساير علوم از اين جهت مغايرت دارد که اين علم، اثرش که همان بازدارى انسان از کار زشت و وادارى به کار نيک است، دائمى و قطعى است، و هرگز از آن تخلف ندارد. به خلاف ساير علوم که تأثيرش در بازدارى انسان اکثرى و غير دائمى است، همچنان که در قرآن کريم، درباره آن فرموده: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَ استَيقَنَتهَا أنفُسُهُم»، و نيز فرموده: «أفَرَأيتَ مَنِ اتَّخَذَ إلَهَهُ هَوَيهُ وَ أضَلَّهُ اللّهُ عَلَى عِلمٍ»، و نيز فرموده: «فَمَا اختَلَفُوا إلَّا مِن بَعدِ مَا جَاءَهُمُ العِلمُ بَغياً بَينَهُم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۲
آيه «سُبحَانَ اللّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إلّا عِبَادَ اللّهِ المُخلَصِينَ» نيز، بر اين معنا دلالت مى کند. زيرا با اين که «مُخلَصِين»، يعنى انبياء و امامان، معارف مربوطه به اسماء و صفات خدا را براى ما بيان کرده اند و عقل خود ما هم، مؤيّد اين نقل هست، مع ذلک خداوند توصيف ما را صحيح ندانسته و آيه مذکور، خدا را از آنچه ما توصيف مى کنيم، منزّه نموده و توصيف «مُخلَصين» را صحيح دانسته.
پس معلوم مى شود که علم ايشان، غير از علم ما است، هر چند از جهتى متعلق علم ايشان و ما يکى است، و آن، اسماء و صفات خداست.
دوم اين که: علم مزبور، يعنى ملکۀ «عصمت»، در عين اين که از اثرش تخلف ندارد و اثرش قطعى و دائمى است، در عين حال طبيعت انسانى را که همان مختار بودن در افعال ارادى خويش است - تغيير نداده، او را مجبور و مضطر به عصمت نمى کند؟ و چگونه مى تواند بکند، با اين که علم، خود يکى از مبادى اختيار است، و مجرد قوى بودن علم باعث نمى شود، مگر قوى شدن اراده را.
مثلا کسى که طالب سلامت است، وقتى يقين کند که فلان چيز سمّ کشنده آنى است، هر قدر هم که يقينش قوى باشد، او را مجبور به اجتناب از سم نمى کند، بلکه وادارش مى کند به اين که با اختيار خود، از شرب آن مايع سمى خوددارى کند.
آرى، وقتى عاملى انسان را مجبور به عمل و يا ترک عملى مى کند که انسان را از يکى از دو طرف فعل و ترک بيرون نموده، و امکان فعل و ترک را مبدّل به امتناع يکى از آن دو بسازد.
شاهد اين مدّعا، آيه «وَ اجتَبَينَاهُم وَ هَدَينَاهُم إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيمٍ ذَلِکَ هُدَى اللّهِ يَهدِى بِهِ مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ وَ لَو أشرَکُوا لَحَبِطَ عَنهُم مَا کَانُوا يَعمَلُونَ» است، که دلالت مى کند بر اين که شرک براى انبياء، با اين که خداوند برگزيده و هدايتشان کرده، ممکن است و اجتباء و هدايت الهى، مجبور به ايمانشان نکرده. و اين معنا را آيه «يَا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ مَا أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ وَ إن لَم تَفعَل فَمَا بَلَّغتَ رِسَالَتَهُ» و نيز آياتى ديگر مى رساند.
پس معصومان به اراده و اختيار خودشان، از معصيت منصرف مى شوند، و اگر انصرافشان را به عصمتشان نسبت دهيم، مانند انصراف غير معصومان است که به توفيق خدايى نسبت مى دهيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۳
همچنان که با آن آيات و تصريح اخبارى که مى گويند انصراف معصومان از معصيت، به خاطر تسديد روح القدس است نيز، منافات ندارد. چون اين نسبت، عينا مانند نسبت تسديد مؤمن است به روح ايمان، و نسبت ضلالت و غوايت است به تسويلات شيطان، همچنان که اين نسبت ها با اختيار مؤمن و کافر منافات ندارد، آن نسبت هم با اختيار معصومان منافات ندارد. پس چيزى از اين ها، فعلى (کار) را از اين جهت که فعلى است از فاعلى با اراده و اختيار از فعل بودن خارج نمى سازيد - دقّت فرماييد.
بله، در اين ميان، عده اى هستند که گمان کرده اند خداوند آدمى را از معصيت باز مى دارد و منصرف مى کند، اما نه از راه گرفتن اختيار و اراده اش، بلکه از راه معارضه با اراده او. مثل اين که اسبابى فراهم آورد که اراده آدمى از بين برود، و يا اراده اى بر خلاف اراده اش خلق کند، و يا فرشته اى بفرستد تا از تأثير اراده آدمى جلوگيرى نمايد و يا مجراى آن را تغيير دهد، و آن را به سوى غير آن هدفى که طبعا انسان قصد آن را مى کند، برگرداند، همان طور که يک انسان قوى از اراده ضعيف و يا تأثير آن جلوگيرى مى کند و نمى گذارد فرد ضعيف، آن کارى را که بر حسب طبع خود مى خواهد بکند، انجام دهد.
گويا پاره اى از صاحبان نظريه مزبور، جبرى مسلک اند، وليکن اصلى که مشترک ميان همه صاحبان اين نظريه است، و اين نظريه و نظريه هاى شبيه به آن مبتنى بر آن است، اين است که اين طايفه معتقدند حاجت موجودات به باری تعالى، تنها در پيدايش است، و اما در بقائشان بعد از آن که موجود شدند، احتياجى به خداى سبحان ندارند، و خداى سبحان سببى است در عرض ساير اسباب، با اين تفاوت که چون از ساير اسباب قوى تر و قادرتر است، لذا مى تواند در حال بقاى موجودات، هر رقم تصرفى که بخواهد بکند. يکى را منع نموده، ديگرى را آزاد بگذارد. يکى را زنده کند، آن ديگرى را بميراند. يکى را عافيت دهد، آن ديگرى را مريض کند. به يکى توسعه در رزق دهد، و ديگرى را تهيدست نمايد، و همچنين ساير تصرفات ديگر.
و از آن جمله، اگر بخواهد بنده اى را مثلا از شرّ و گناه دور بدارد، فرشته اى مى فرستد تا او را از مقتضاى طبعش که گناه است، جلوگيرى نمايد، و مجراى اراده او را از شرّ به سوى خير تغيير دهد. و يا اگر بخواهد بنده اى را به خاطر استحقاقى که دارد گمراه کند، ابليس را بر او مسلط مى سازد تا از جانب خير، به شر معطوفش نمايد، هرچند اين تصرف ابليس، به حدّ جبر و اضطرار نرسد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۴
و اين حرف، به دليل وجدان مردود است. چون ما با وجدان خود اين معنا را درک مى کنيم که در اعمال خير و شر، هيچ سببى که با نفس ما منازعه نمايد و بر ما غالب شود، وجود ندارد، و تنها نفس ما است که اعمالى از روى شعور و اراده اى ناشى از شعور، و خلاصه از شعور و اراده اى که قائم به آن است، انجام مى دهد. پس هر سببى را که دليل نقلى و عقلى و رأى نفس ما اثبات مى کند - از قبيل فرشته و شيطان - سبب هايى است طولى، نه عرضى، و اين خود روشن است.
علاوه بر اين که معارف قرآنى، از قبيل توحيد و هر معارف ديگرى که بازگشت آن به توحيد است، همه مخالف با مبناى اين نظريه است، و در خلال بحث هاى گذشته، به مقدار زيادى اين مطلب تشريح شد.
رده:تفسیر المیزان