المیزان جلد۱۱ بخش۳۲
بيان راه دعوت کنندگان رسول الله«ص»، و پيروان او
«قُلْ هَذِهِ سَبِيلى أَدْعُوا إِلى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنى وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشرِکِينَ»:
خداى سبحان، بعد از آن که فرمود ايمان محض و توحيد خالص، بسيار عزيز الوجود و اندک است و هر کسى بدان نمى رسد، با اين که ايمان و توحيد، حق و حقيقت صريح و واضحى است که آيات آسمان ها و زمين بدان دلالت مى کنند، اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را مأمور نموده تا راه خود را اعلام بدارد، و آن عبارت است از دعوت به چنين توحيدى، دعوتى که از روى بصيرت است.
پس اين که فرمود: «قِل هَذِهِ سَبِيلِى»، اعلام راه اوست، و جملۀ «أدعُوا إلَى اللّه عَلَى بَصِيرَةٍ»، بيان راه اوست، و جملۀ «سُبحَانَ اللّه»، جمله معترضه است که در آن، خدا را تقديس مى کند، و جملۀ «وَ مَا أنَا مِنَ المُشرِکِين»، تأکيد معناى دعوت به خدا و بيان اين جهت است که اين دعوت به سوى خدا، دعوتى نيست که به هر طورى که شد، صورت گيرد، بلکه دعوتى است که بر اساس توحيد خالص صورت مى گيرد، و به هيچ وجه، از توحيد به سوى شرک گرايش نمى کند.
و اما اين که فرمود: «أنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِى»، خواسته بفرمايد: بارِ اين دعوت، تنها به دوش من نيست، بلکه به دوش کسانى هم که مرا پيروى کرده اند، هست. پس با اين جمله، دعوت را توسعه و تعميم داده و مى فهماند با اين که راه، راه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، ليکن بار دعوت به آن، تنها به دوش آن جناب نيست.
(گو اين که از ظاهر خود آيه، اين توسعه و تعميم فهميده مى شود). وليکن سياق دلالت مى کند بر اين که شرکت دادن پيروان، به اين عموميتى هم که از جملۀ «وَ مَنِ اتَّبَعَنِى» استفاده مى شود، نيست.
زيرا سبيلى که در آيه شريفه آمده، همان دعوت با بصيرت و يقين به سوى ايمان محض و توحيد خالص است، و معلوم است که در چنين سبيلى، تنها کسانى شرکت دارند که در دين، مخلص براى خدا باشند و عالِم به مقام ربُّ العَالمين و داراى بصيرت و يقين بوده باشند، و چنين نيست که هر کس که کلمۀ «تابع» رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر او صادق بود، او نيز شريک در اين دعوت بوده باشد.
و نيز چنين مقام، مقامى نيست که حتى آن پيروان و مؤمنانى هم که خدا در آيه قبلى از مشرکان شان خواند و به غفلت از پروردگار و ايمنى از مکر او و اعراض از آيات او مذمتشان کرده بود، به آن نائل شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۹
آرى، کسى که غافل از خدا و ايمن از عذاب خدا و اعراض کننده از آيات او و از ياد او است، چگونه ممکن است داعى به سوى او باشد؟ با اين که خداى تعالى در آيات بى شمارى، دارندگان اين اوصاف را به ضلالت و کورى و خسران توصيف کرده، و اين سنخ اوصاف، با هدايت و ارشاد به هيچ وجه جمع نمى شود.
تطبيق دعوت پيامبر اسلام «ص»، با دعوت پيامبران پيشین
«وَ مَا أَرْسلْنَا مِن قَبْلِک إِلّا رِجَالاً نُّوحِى إِلَيهِم مِنْ أَهْلِ الْقُرَى...»:
بعد از آن که خداى سبحان، حال مردم را در ايمان به خود و سپس حال رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را در دعوت مردم بيان نموده، خاطرنشان ساخت که دعوت پيامبر، ناشى از رسالت الهى است، و از اغراض مادى که بدان وسيله مزدى به دست آورده، نفعى کسب کند، نيست.
اينک در اين آيه، اين معنا را بيان مى کند که آنچه گفتيم، يک مطلب تازه و جديدى نبوده، بلکه سنت الهى بوده، که همواره در دعوت هاى دينی اش، جريان داشته است. انبياى گذشته نيز فرشته نبوده اند، بلکه از ميان همين مردم مبعوث مى شدند. مردانى از اهالى آبادی هاى خود بودند و با مردم آبادى خود نشست و برخاست می کردند و همه ايشان را مى شناختند. با اين تفاوت که خداوند به ايشان وحى فرستاده و ايشان را به سوى آنان گسيل مى داشته، تا به سوى او دعوتشان کنند.
عينا همين طور که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مأمور شده و دارد دعوت مى کند، براى قوم او هم مؤونه زيادى ندارد تا به گفته هاى او ايمان پيدا کنند. مؤونه اش همين است که در روى زمين سير و تفکر کنند، تا ببينند عاقبت کسانى که قبل از ايشان مى زيسته اند، به کجا کشيد که اگر چنين سيرى را شروع کنند، خواهند ديد که بلاد ايشان به صورت مخروبه ها در آمده، خانه هايشان خالى و ويران گشته است، و آن آثار، به خوبى و با زبان بى زبانى، از سرانجام کار آن اقوام خبر داده، اثر کفر و لجاجت و تکذيب آيات خدا را نشان مى دهد.
پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، جز به آنچه انبياى سلف دعوت مى کردند، به چيز ديگرى دعوت نمى کند، و دعوت نمى کند، مگر به چيزى که خير و صلاح مردم در آن است، و آن، اين است که تقوا پيشه نموده، از خدا بترسند تا رستگار گشته، به سعادت دائمى و نعمت سرمدى در خانه باقى نائل آيند، و خانه آخرت، بهتر است براى کسانى که تقوا پيشه کنند، آيا (باز هم) تعقل نمى کنيد؟
پس جملۀ «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم مِن أهلِ القُرَى»، دعوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را با دعوت رسولان قبل از او تطبيق مى کند.
حاصل اين که: توصيف ايشان به اين که اهل آبادى هاى خود بوده اند، براى اين است که بفهماند: انبياء از خود آن مردم بوده و از جنس ملائکه و حتى از غير خود ايشان نبودند و در ميان آنان زندگى مى کردند و نزد ايشان، معروف و سرشناس بوده اند. مردم هم با ايشان نشست و برخاست داشته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۰
مؤيّد اين معنا، توصيفى است که از ايشان کرده و فرمود «مردانى بودند»، زيرا مردان از زنان داراى روپوش، زودتر شناخته مى شوند.
و در جملۀ «أفَلَم يَسِيرُوا فِى الأرض...»، امّت پيغمبر اسلام «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را انذار مى کند. يعنى همان انذارى که امت هاى گذشته را با آن انذار نمود. آنان نشنيدند و در نتيجه، وزر و وبال کار خود را چشيدند.
و جملۀ «وَ لَدَارُ الآخِرَة خَيرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوا أفَلَا تَعقِلُون»، بيان نصيحت است، و اين که آنچه که بدان دعوت مى کنند که همان تقوا باشد، به دنبالش چيزى جز تمامى خيرات و همه سعادات نيست.
«حَتى إِذَا استَيْئَس الرُّسُلُ وَ ظنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصرُنَا...»:
علماى لغت مى گويند: کلمۀ «يَأس» و کلمۀ «استَيأَسَ»، هر دو به يک معناست، ليکن بعيد نيست بگوييم دومى از جهت اين که از باب استفعال است، به معناى نزديک شدن به «يأس» است، به خاطر ظاهر شدن آثار و نشانه هاى آن، و نزديک شدن به «یأس» را هم عرفا «يأس» مى گويند، ولى «يأس» حقيقى و قاطع نيست.
معناى آيه: «حَتّى إذَا استَيأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أنَّهُم قَد کُذِبُوا...»
جملۀ «حَتَّى إذَا استَيئَسَ...»، متعلق غايتى است که از آيه قبلى استفاده مى شد، و معناى مجموع آن، اين است که:
اين رسولان که گفتيم مردانى بودند مانند تو از اهل قريه ها، و گفتيم که قريه هاى ايشان به کلى نابود شده است، اين رسولان، قوم خود را همچنان دعوت مى کردند، و مردم هم، همچنان لجاجت نموده، آنان به عذاب خدا انذارشان کرده و اينان نمى پذيرفتند، تا آن که رسولان از ايمان آوردن قوم خود مأيوس شدند (و يا نزديک بود مأيوس شوند) و مردم گمان کردند آن کس که به پيغمبرشان گفته عذابى چنين و چنان دارند، دروغشان گفته. در اين موقع بود که يارى ما انبياء را دريافت.
پس هر که را خواستيم نجات داديم، و آن ها، همان مؤمنان بودند، و بأس ما، يعنى عذاب سخت ما از قوم مجرم درنگذشت و همه را فرا گرفت.
اما مأيوس شدن رسولان از ايمان آوردن قوم خود، همان معنايى است که در داستان نوح آورده و فرموده: «وَ أوُحِىَ إلَى نُوحٍ أنَّهُ لَن يُؤمِن مِن قومِکَ إلّا مَن قَد آمَنَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۱
و نيز فرموده: «وَ قَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَر عَلَى الأرضِ مِنَ الکَافِرِينَ دَيَّاراً إنَّک إن تَذَرهُم يُضِلُّوا عِبَادَکَ وَ لَا يَلِدُوا إلّا فَاجِراً کَفّاراً»، و نظير آن در داستان هود و صالح و شعيب و موسى «عليهم السّلام» نيز ديده مى شود.
و اما اينکه فرمود: امت هاى ايشان چنين پنداشتند که به انبيايشان دروغ گفته اند، اين نيز، نظير مطلبى است که در داستان نوح آورده که قومش گفته بودند: «بَل نَظُنُّکُم کَاذِبِين»، و همچنين در داستان هود و صالح آورده، و در داستان موسى و فرعون فرموده: «فَقَالَ لَهُ فِرعَونُ إنِّى لَأظُنُّکَ يَا مُوسَى مَسحُوراً».
و اما اين که فرمود: نتيجه ايمان مؤمنان، يارى آنان شد، اين نيز نظير آيه: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِينَ» مى باشد. و همچنين در ضمن داستان هلاکت پاره اى از امت ها اين معنا را آورده.
از آن جمله، در داستان قوم هود فرموده: «نَجَّينَا هُوداً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ»، و در داستان قوم صالح فرموده: «نَجَّينَا صَالِحاً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ». و در داستان قوم شعيب فرموده: «نَجَّينَا شُعَيباً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ». و همچنين در داستان هاى ديگر.
و اما اين که فرمود: بأس ما، از مجرمان نمى گذرد، اين نيز در آيات بسيارى، به طور عمومى و خصوصى ذکر شده.
در آيه: «وَ لِکُلّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قَضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُونَ». و آيه: «وَ إذَا أرَادَ اللّهُ بِقَومٍ سُوءً فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَ مَا لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَالٍ» و همچنين آيات ديگر ذکر شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۲
اين بود بهترين معناهايى که براى آيه مورد بحث ذکر کرده اند. دليل بر آن هم، اين است که آيه شريفه، همان طور که گفتيم، با مضمونى که دارد، غايت و سرآمد مضمون آيه قبلش است، و در اين ميان معانى ديگرى براى آيه آورده اند که خالى از اشکال نيست، و ما متعرض نشدن به آن را بهتر دانستيم.
«لَقَدْ کانَ فى قَصَصِهِمْ عِبرَةٌ لاُولى الاَلْبَابِ ...»:
راغب، در مفردات مى گويد: اصل کلمۀ «عبر»، به معناى تجاوز از حالى به حالى است، و اما عبور تنها، مختص به تجاوز از آب است... و «اعتبار» و «عبرة»، مخصوص به حالتى است که انسان به وسيله آن، از شناختن چيزى که قابل مشاهده است، به چيزى که قابل مشاهده نيست، مى رسد. همچنان که خداى تعالى فرمود: «إنَّ فِى ذَلِکَ لَعِبرَةً: در اين آيات عبرت است».
ضمير در «قَصَصِهِم»، به انبياء، که يکى از ايشان يوسف، صاحب داستان اين سوره است، بر مى گردد. احتمال هم دارد که به يوسف و برادرانش برگشته و معنا چنين باشد:
«قسم مى خورم که در داستان هاى انبياء و يا يوسف و برادرانش، عبرت است براى صاحبان عقل. و اين داستان که در اين سوره آمده، حديثى افترائى نبود، ليکن تصديق کتاب آسمانى قبل از قرآن، يعنى تورات است».
«وَ تَفصِيلَ کُلّ شَئ...»، هم بيان و تميز هر چيزى است از آنچه که مردم در دينشان، که اساس سعادت دنيا و آخرتشان است، بدان نيازمندند، و هم هدايت به سوى سعادت و رستگارى است، و هم رحمت خاصى است از خداوند به مردمى که بدان ايمان آورند.
آرى، از اين نظر رحمت خاص الهى است که مردم با هدايت او، به سوى «صراط مستقيم» هدايت مى شوند.
بحث روايتى
در تفسير قمى، به سند خود، از فضيل، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که در ذيل جملۀ «مَا يُؤمِنُ أکثَرُهُم بِاللّهِ إلّا وَ هُم مُشرِکُون» فرموده: مقصود از آن، شرک طاعت است، نه شرک در عبادت. يعنى معصيت هايى که ارتکاب مى شوند، در حقيقت شرک در اطاعت است و گنهکاران با گناه خود، شيطان را اطاعت کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۳
و در تفسير عياشى، از محمّد بن فضيل، از حضرت رضا «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: مقصود شرکى است که به حد کفر نرسيده باشد.
و نيز در همين کتاب، از مالک بن عطيه، از ابى عبداللّه «عليه السلام» روايت کرده، که در ذيل آيه شريفه فرموده:
مقصود از اين شرک، اين است که کسى بگويد: اگر فلانى نبود، من هلاک شده بودم، و اگر فلانى نبود، من به فلان منفعت و فلان خير مى رسيدم، و اگر فلانى نبود، زن و بچه من از دستم رفته بودند. زيرا چنين کسى براى خدا در مِلک او شريکى قايل شده، که آن شريکف روزی اش مى دهد، و يا بلا را از او دفع مى کند.
آنگاه مى گويد عرض کردم: حال اگر کسى چنين بگويد: «اگر خدا فلانى را نرسانده بود، من هلاک مى شدم» چطور، آيا اين هم شرک است؟ فرمود: اين خوب است و اشکالى ندارد.
و نيز در همين کتاب، از زراره روايت کرده که گفت: از حضرت ابى جعفر «عليه السّلام» پرسيدم: چه مى فرمایى در آيه «وَ مَا يُؤمِنُ أکثَرُهُم بِاللّهِ إلّا وَ هُم مُشرِکُون»؟ فرمود: يکى از مثال هاى اين شرک، اين است که کسى بگويد: نه به جان تو.
مؤلف: مقصود آن حضرت، اين است که: کسى به غير خدا قسم بخورد. چون غير خدا را به نحوى تعظيم کرده، که ذاتا لايق و مستحق آن نيست، و اخبار در اين باره زياد است.
و در کافى، به سند خود، از سلام بن مستنير، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده، که در ذيل آيه: «قُل هَذِهِ سَبِيلِى أدعُوا إلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِى» فرمود: مقصود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و اميرالمؤمنين و اوصياى بعد از آن حضرت اند.
و نيز در همين کتاب، به سند خود، از ابوعمرو زبيرى، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده، که در ذيل همان آيه فرموده:
مقصود «على» است که اولين پيرو او، در ايمان به خدا و تصديق نبوت اوست، و از ميان امتى که او در آن امّت و به سوى آن امّت مبعوث شده، اولين کسى که قبل از همه خلق به آنچه او از ناحيه خدا آورده، ايمان آورده و هرگز به خدا شرک نورزيده، ايمان خود را مشوب و آميخته با ظلم (که همان شرک باشد)، نکرده، «على» است.
مؤلف: اين دو روايت، مؤيّد آن بيانى است که در ذيل آيه گذرانديم، و در معناى آن دو، روايات ديگرى نيز هست، که بعيد نيست ذکر مصداق در همه آن ها، از باب تطبيق باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۴
و نيز در کافى، به سند خود، از هشام بن حکم روايت آورده که گفت: از امام صادق «عليه السّلام» پرسيدم: مقصود خداوند از اين که فرمود: «سُبحَان اللّه» چيست؟ فرمود: بلند داشتن خداست. يعنى اظهار پاکى خدا از هر بدى از روى غيرت بندگى.
و نيز در همين کتاب، به سند خود، از هشام جواليقى روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السّلام»، از معناى کلام خدا که فرموده: «سُبحَانَ اللّه» سؤال کردم. فرمود: معنايش اين است که خدا منزّه است.
و در کتاب معانى، به سند خود، از سيار، از حسن بن على، از پدرانش، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که در ضمن حديثى، وى را مخاطب قرار داده، فرمود:
مگر تاکنون ندانستى که خداوند دنيا را هرگز از پيغمبر و يا امامى از جنس بشر خالى نگذاشته؟ مگر خداوند نبوده که فرموده: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ» - يعنى به سوى خلق - «إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم مِن أهلِ القُرَی» که خبر داده از اين که هيچ وقت ملائکه را به سوى زمين مبعوث نکرده، و ايشان را ائمه و حکام قرار نداده، و اگر فرستاده، به سوى انبياء فرستاده.
و در عيون، به سند خود، از على بن محمّد بن جهم» روايت کرده که گفت: در مجلس مأمون حاضر شدم، در حالى که رضا على بن موسى «عليهما السلام» نزد او بود. مأمون از آن جناب پرسيد: يابن رسول اللّه! مگر شما نمى گوييد که انبياء معصوم اند؟ فرمود: چرا.
راوى، حديث را همچنان ادامه داده، تا آن جا که مى گويد:
مأمون به ابى الحسن عرض کرد: پس بفرما معناى آيه: «حَتَّى إذَا استَيئَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أنَّهُم قَد کُذِبُوا جَاءَهُم نَصرُنَا» چيست؟
حضرت رضا «عليه السّلام» فرمود: خداوند مى فرمايد: تا آن که رسولان از قوم خود مأيوس شدند، و قوم ايشان گمان کردند که به رسولان دروغ خبر داده اند، در اين موقع بود که يارى ما ايشان را دريافت.
مؤلف: اين روايت، مؤيّد معنايى است که ما براى آيه کرديم، و بعضى از روايات که دارد رسولان احتمال دادند که نکند آن کسى که براى ايشان وحى آورده، شيطان بوده که خود را به صورت فرشته درآورده، روايات قابل اعتمادى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۵
و در تفسير عياشى، از زراره روايت کرده که گفت: به حضرت صادق «عليه السّلام» عرض کردم: چطور رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نترسيد از اين که مبادا آنچه از ناحيه خدا برايش مى آيد، از القاآتى باشد که شيطان در دلش بيندازد؟
فرمود: خداوند وقتى يکى از بندگان خود را رسول خدا بگيرد، سکينه و وقار را بر او نازل مى کند، و آنچه که از ناحيه خدا برايش مى آيد، عينا مانند چيزهايى که به چشم مى بيند، يقين آور است.
و در الدّرالمنثور است که ابن جرير و ابن منذر، از ابراهيم، از ابى حمزه جزرى روايت کرده اند که گفت:
غذايى درست کردم و عدّه اى از اصحابمان را که از آن جمله سعيد بن جبير و ضحاک بن مزاحم بودند، به آن غذا دعوت نمودم. (در آن ميان)، جوانى از قريش، از سعيد بن جبير پرسيد: يا اباعبداللّه! اين حرف را چگونه قرائت مى کنى: «حَتَّى إذَا استَيئَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أنَّهُم قَد کُذِبُوا»؟ زيرا من هر وقت بدين جا مى رسم، آرزو مى کنم اى کاش اين سوره را نخوانده بودم.
سعيد گفت: درست است و معنايش اين است که: تا آن که رسولان از تصديق قوم خود مأيوس شدند و مردمى که آن رسولان به سويشان گسيل شده بودند، چنين پنداشتند که به رسولان دروغ خبر داده اند.
ضحاک گفت: اگر براى حل اين اشکال تا يمن رفته بودم، کم بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۶
آيات ۱ - ۴ سوره رعد
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم ِ *
المر تِلْک آيَاتُ الْکِتَابِ وَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَبِّک الْحَقُّ وَ لَکِنَّ أَکْثرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ(۱)
اللَّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمَاواتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَوْنهَا ثمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ وَ سخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌُ يَجْرِى لاَجَلٍ مُّسمًّى يُدَبِّرُ الاَمْرَ يُفَصِّلُ الاَيَاتِ لَعَلَّکُم بِلِقَاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ(۲)
وَ هُوَ الَّذِى مَدَّ الاَرْض وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسىَ وَ أَنهَاراً وَ مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَينِ اثْنَينِ يُغْشى الَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ(۳)
وَ فى الاَرْضِ قِطعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَ زَرْعٌ وَ نخِيلٌ صِنْوَانٌ وَ غَيرُ صِنْوَانٍ يُسقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلى بَعْضٍ فى الأُکُلِ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ(۴)
«ترجمه آیات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
المر، اين ها آيه هاى کتاب خداست، و آنچه از پروردگارت به تو نازل شده درست است، ولى بيشتر مردم باور نمى دارند.(۱)
خدا همان کسى است که آسمان ها را بدون ستونى که ببينيد برافراشته، سپس به عرش استيلا يافت و خورشيد و ماه را به خدمت گرفت، که هر يک در مدتى معيّن سير مى کنند، کارها را او تدبير مى کند و آيات را او توضيح مى دهد تا شايد به معاد و قيامت ايمان بياوريد.(۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۷
اوست که زمين را بگسترد، و در آن کوه ها و جوی هايى قرار داد و از هر قسم ميوه دو صنف پديد آورد، شب را با روز مى پوشاند، که در اين ها براى گروهى که بينديشند، عبرت هاست. (۳)
در زمين، قطعه هاى پهلوى هم هست و با باغ هایى از انگور و کشت و نخل، از يک بن و غير يک بن، که از يک آب سيراب مى شوند، و ما ميوه هاى بعضى از آن ها را بر بعضى ديگر مزيت داده ايم، که در اين ها براى گروهى که تعقل کنند، عبرت هاست. (۴)
«بیان آیات»
آهنگ کلّى سوره رعد
غرض اين سوره، بيان حقيقت قرآنى است که بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شده، و اين که اين قرآن معجزه و آيت رسالت است، و اما اين که کفار آن را آيت و معجره نشمرده و به عنوان تعريض بر آن گفتند: «چرا آيتى از ناحيه پروردگارش نازل نشد»، گفتارشان مردود است، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نبايد به آن اعتنا کند، و ايشان هم سزاوار نيست که چنين سخنى بگويند.
دليل بر اين معنا هم، آيه ابتداى سوره است که مى فرمايد: «وَ الَّذِى أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ الحَقّ وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يُؤمِنُون»، و آيه آخر سوره است که مى فرمايد: «وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَستَ مُرسلاً قُل کَفَى بِاللّّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم»، و نيز جملۀ «لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَةٌ مِن رَبِّه» است، که مکرر از ايشان حکايت شده.
و خلاصه بيان اين است که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را مخاطب قرار مى دهد به اين که اين قرآن که بر تو نازل شده، حق است. حقى که مخلوط به باطل نيست، زيرا آنچه که اين قرآن بدان دعوت مى کند، توحيدى است که آيات تکوينى از قبيل به پاداشتن آسمان ها، گستردن زمين، تسخير آفتاب و ماه، و ساير عجايبى که خدا در تدبير آسمان ها و زمين و غرايبى که در تقدير آن ها به کار برده، همه بر آن دلالت دارند.
و نيز دليل ديگر بر حقانيت آن، اخبار و آثار گذشتگان است که رسولان با بيناتى به سويشان آمدند، و ايشان کفر ورزيده و تکذيبشان کردند، و خدا هم ايشان را به گناهانشان بگرفت. اين است آنچه که اين کتاب مشتمل بر آن است، و همين، خود آيتى است که بر رسالت تو دلالت مى کند.
و اين که گفتيم تعريض شان به قرآن مردود است، دليلش اين است که: اولا تو شأنى به جز انذار مردم ندارى، و اين طور نيست که هر وقت، هر کارى بخواهى بکنى، بتوانى، تا آن که از تو معجزاتى دلخواه خود تراشيده، به مثل اين کلمات بر تو تعريض کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۸
و ثانيا هدايت و اضلال هم آن طور که ايشان پنداشته اند، در وسع آيات و معجزات نيست، تا انتظار داشته باشند با آوردنت معجزه اى که ايشان پيشنهاد کرده اند، هدايت شوند، و از ضلالت برهند. زيرا هدايت و ضلالت به دست خداست. او است که بر اساس نظامى حکيمانه، هر که را بخواهد هدايت و هر که را بخواهد، گمراه مى کند.
و اما اين که گفتند: «لَستَ مُرسَلاً: تو فرستاده خدا نيستى»، در جوابشان، همين يک دليل براى تو کافى است که خدا در کلام خود به رسالت تو شهادت داده، و معارف حقه اى که در قرآن تو است، شاهد آن است.
از جمله حقايق باهر و واضحى که در خصوص اين سوره آورده، حقيقتى است که جملۀ «وَ أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً...»، و جملۀ «ألَا بِذِکرِ اللّّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوب»، و جملۀ «يَمحُو اللّّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الکِتَاب»، و جملۀ «فَللّهِ المَکرُ جَمِيعاً»، متضمن آن است.
اقوال در بارۀ مکّى بودن سوره رعد
اين سوره، به طورى که از سياق آياتش و از مطالبى که مشتمل بر آن است، بر مى آيد، تمامی اش در مکه نازل شده، و از بعضى از مفسران هم نقل شده که گفته اند: همگى آن مکّى است، مگر آخرين آيه آن که در مدينه در «عبداللّه بن سلام» نازل شده. و اين قول را به «کلبى» و «مقاتل» نسبت داده اند.
وليکن اين قول صحيح نيست. زيرا مى بينيم که مضمون آخرين آيه آن، همان مضمون اولين آيه آن است که فرموده: «وَ الَّذِى أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ الحَقّ».
بعضى ديگر گفته اند: تمامى سوره در مدينه نازل شده، مگر دو آيه از آن. يکى آيه: «وَ لَو أنَّ قُرآناً سُيِّرَت بِهِ الجِبَال...». و يکى هم آيه بعدى آن. و اين قول را به «حسن» و «عکرمه» و «قتاده» نسبت داده اند. اين نيز صحيح نيست، به خاطر مضامينى که دارد، زيرا مضامين آن با وضعى که مسلمين در مدينه داشتند، تطبيق نمى کند.
بعضى ديگر گفته اند: تنها آيه «وَ لَايَزَالُ الَّذِينَ کَفَرُوا تُصِيبُهُم بِمَا صَنَعُوا قَارِعَة...» در مدينه، و بقيه در مکه نازل شده است. و گويا صاحب اين قول اعتماد کرده است بر وصفى که مسلمين بعد از هجرت به مدينه و قبل از فتح مکه داشته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۸۹
و چون ديده که آيه مذکور با آن وضع انطباق دارد، گفته که در مدينه نازل شده، وليکن به زودى در تفسير خود آيه، بيانى خواهد آمد که خواننده خواهد ديد، معناى آيه با وضع آن روز مسلمين در مدينه تطبيق ندارد.
«المر تِلْک آيَاتُ الْکِتَابِ وَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک الْحَقُّ ...»:
حروف «الف، لام، ميم، راء» که اين سوره با آن افتتاح شده، مجموع حروفى است که سوره هاى «الم»، و «الر» با آن افتتاح مى شود. همچنان که معارفى که در اين سوره بيان شده، مجموعه اى از معارفى است که در اين دو صنف سوره به آن ها اشاره شده، و ما اميدواريم إن شاء اللّه العزيز، در آينده نزديکى، شرحى در اين باره بدهيم.
ظاهر سياق اين آيه و دو آيه بعدى آن، با در نظر داشتن اتصالى که به هم دارند، و با در نظر گرفتن اين معنا که نشانه هاى عالَم وجود را از بلند داشتن آسمان ها و گستردن زمين و تسخير شمس و قمر و غير اين ها مى شمارند، و با اين که همه اين ها بر توحيد خداى سبحان دلالت دارند، که سراپاى قرآن کريم و دعوت حقه آن همين توحيد است، و با در نظر گرفتن اين معنا که آيات مذکور مى فرمايد: اگر در تفصيل اين آيات، تدبّر و تفکر کنيد، يقين به مبدأ و معاد، و علم به اين معنا برايتان حاصل مى شود که آنچه بر پيغمبر نازل شده، حق است.
دلالت جمله: «تِلکَ آيَاتُ الکِتَاب»، بر کتاب طبيعت و کتاب وحى
با در نظر داشتن اين قرائن و معانى، ظاهر آيات اين مى شود که:
مراد از آياتى که کلمۀ «تلک» بدان اشاره مى کند، همين موجودات عالَم کون، و اشياى خارجى است که در نظام عام الهى مسخر شده اند، و مراد از «کتاب» هم، مجموع عالم کون است، که مى توان گفت به وجهى همان لوح محفوظ است، و يا به نوعى از عنايت و مجاز مراد از آن، قرآن کريم است، به خاطر اين که مشتمل بر آيات کونى است.
بنابراين، در اين آيه اشاره به دو نوع از دلالت است. يکى دلالت طبعى که آيات کونى و وجودى از آسمان و زمين و مابين آن دو بر توحيد دارد. ديگرى دلالت لفظى که آيات کريمه قرآن که از ناحيه خداى تعالى بر پيغمبرش نازل شده، دارد.
و جملۀ «وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يُؤمِنُون»، استدراکى است متعلق به هر دو جمله. يعنى جملۀ «تِلکَ آيَاتُ الکِتَاب»، و جملۀ «وَ الَّذِى أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ الحَقّ»، نه تنها به جمله آخرى فقط.
آنگاه معناى آيه - و خدا داناتر است - چنين مى شود:
اين موجودات و نظامى که در عالم کون است (و اگر با لفظ «تلک» که اشاره به دور است اشاره کرد، براى اين بود که ارتفاع مکانت و عظمت آن ها را برساند)، آيات کتاب عمومى تکوينى است که دلالت مى کند بر اين که خداى سبحان واحد است و براى او شريکى در ربوبيّت نيست، و قرآنى که به سوى تو نازل شده، حق خالص است و در آن باطل نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۹۰
و اين خلوص از حرف «لام» و در «الحق» استفاده مى شود که افاده حصر مى کند - پس اين آيات، آياتى است که در دلالتش قاطع است، و اين قرآن حق است، وليکن بيشتر مردم ايمان نمى آورند، نه به آن آيات ديدنى و نه به اين آيات شنيدنى که نازل شده، و از لحن کلام، ملامت و عتاب فهميده مى شود.
پس از آنچه گذشت، معلوم شد که «لام» در کلمه «الحق» حصر را مى رساند، و مفادش اين است که آنچه به سوى تو نازل شده، فقط و فقط حق است، نه اين که باطل محض و يا آميخته به باطل باشد.
مفسّران در ترکيب اين آيه، و معناى مفردات آن از قبيل اسم اشاره، معناى کلمه «آيات» و کلمه «کتاب»، و معناى حصرى که در «الحق» است، و اين که مراد از «أکثر الناس» چيست، به چند قول مختلف و متنوع اختلاف کرده اند، که ظاهرتر از همه و مناسب تر به سياق آيات، همان معنايى است که ما ذکر کرديم، و هر که بخواهد اقوال ايشان را به تفصيل ببيند، بايد به کتب مطوّل مراجعه کند.
رده:تفسیر المیزان