المیزان جلد۱۱ بخش۴۲
بحث روايتى: (رواياتى در ذيل آیات گذشته)
در تفسير عياشى، خالد بن نجيع، از جعفر بن محمّد «عليهما السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «ألَا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوبُ» فرمود: به محمّد بن عبداللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيز، قلوب طمانينه مى يابند، چون او ذکر خدا و حجاب خداست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۲
مؤلف: در آيه «قَد أنزَلَ اللّهُ إلَيکُم ذِکراً رَسُولاً» نيز، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، «ذکر» ناميده شده.
و در الدّرالمنثور است که ابوالشيخ، از انس روايت کرده که گفت: وقتى آيه «ألَا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوبُ» نازل شد، رسول خدا «صلی الله علیه و آله و سلم»، رو به اصحابش نموده، فرمود: هيچ مى دانيد معناى اين آيه چيست؟ عرض کردند: خدا و رسولش داناتر است. فرمود: کسى به ياد خدا است که خدا و رسولش را و اصحاب مرا دوست بدارد.
و در تفسير عياشى روايت کرده که: نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللّهِ ألَا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوبُ» را تلاوت کردم. حضرت فرمود: اى پسر امّ سليم! هيچ مى دانى اينان چه کسانی اند؟ عرض کردم: چه کسانى هستند يا رسول اللّه؟ فرمود: ما اهل بيت و شيعيان ما.
و در الدّرالمنثور است که ابن مردويه، از على بن ابى طالب «عليه السّلام»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: وقتى اين آيه نازل شد، حضرت فرمود: اين ها کسانی اند که خدا و رسولش و اهل بيت رسولش را به راستى، نه به دروغ دوست بدارند، و مؤمنان را شاهد و غايبشان را دوست بدارند. آرى، به ياد خداست که يکديگر را دوست مى دارند.
مؤلف: همه اين روايات، از باب تطبيق مصداق بر عام است.
آرى، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و اهل بيت طاهرينش و برگزيدگان از صحابه و مؤمنان، مصاديق ذکر خدايند. چون خدا به وسيله ايشان، به ياد مى آيد. و اما آيه شريفه، اعم است و بر هر يادى دلالت دارد.
چند روايت درباره شجره طوبى
و در تفسير قمى، از پدرش، از محمّد بن ابى عمير، از هشام بن سالم، از ابى عبداللّه «عليه السّلام» روايت شده که در ضمن حديث معراج، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود:
ناگهان درختى ديدم که اگر مرغى را روانه کنند که دور آن پرواز کند و تا هفتصد سال پر بزند، دور آن را نمى پيمايد، و در بهشت هيچ منزلى نيست مگر آن که از آن درخت، يک شاخه در آن خانه سر کشيده. از جبرئيل پرسيدم: اين چه درختى است؟ گفت: درخت طوبى است، که خداى تعالى فرموده: «طُوبَى لَهُم وَ حُسنَ مَآبٍ».
مؤلف: اين معنا به طرق بسيارى روايت شده، که در پاره اى از آن طرق چنين آمده: جبرئيل از ميوه آن درخت چيده به من داد. من آن را خوردم. خداوند آن را به پشت من منتقل کرد. وقتى به زمين پايين آمدم، با خديجه همبستر شدم، و او به فاطمه باردار شد. و از آن به بعد، هيچ وقت فاطمه را نديدم، مگر آن که بوى درخت طوبى را از او استشمام کردم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۳
و در کتاب خرائج آورده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به فاطمه «عليها السلام» فرمود: اى فاطمه! بشارتى از ناحيه پروردگارم در خصوص برادرم و پسر عمويم به من رسيده و آن، اين است که خداوند فاطمه را به على تزويج کرده و به رضوان خازن بهشت دستور داد تا درخت طوبى را تکان دهد، و آن به عدد دوستداران اهل بيت من رقعه هایى حمل کرد. پس ملائکه اى از نور خلق کرد، و به هر ملک خطى و رقعه اى داد. و چون قيامت به پا شود و اهلش جا به جا شوند، دوستدارى از دوستداران ما نمى ماند، مگر آن که يکى از آن رقعه ها را به او مى دهند، که سند برائت از آتش دوزخ است.
مؤلف: و در تفسير برهان، از موفق بن احمد روايت کرده که در کتاب مناقب، به سند خود، از بلال بن حمامه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، نظير اين معنا را نقل کرده است.
و نيز اين معنا را از امّ سلمه و سلمان فارسى و على بن ابى طالب نقل کرده، و در آن چنين آمده که: وقتى خداوند ملائکه را بر تزويج فاطمه به على بن ابى طالب گواه گرفت، دستور داد تا درخت طوبى بار خود را نثار کند، و آنچه از زيور و زينت داشت، فرو ريزد. درخت طوبى آنچه را داشت، نثار کرده، ملائکه و حورالعين آن ها را جمع کردند، تا به يکديگر هديه داده، و تا قيامت به يکديگر افتخار نمايند.
قريب به اين معنا را از حضرت رضا «عليه السلام» نيز روايت کرده.
و در مجمع البيان، از ثعلبى روايت کرده که به سند خود، از کلبى، از ابى صالح، از ابن عباس نقل کرده که گفت: طوبى، درختى است که ريشه اش در خانه على در بهشت است و در خانه هر مؤمنى يک شاخه از آن وجود دارد. آنگاه گفته است: اين روايت را ابوبصير هم، از امام صادق «عليه السّلام» نقل کرده است.
و در تفسير برهان، از تفسير ثعلبى، به طور رفع (بدون ذکر سند)، از جابر، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از معناى طوبى سؤال شد. فرمود: درختى است در بهشت، که ريشه اش در خانه على و شاخه هايش بر اهل بهشت سايه افکنده.
پرسيدند: يا رسول اللّه! ما قبلا از تو سؤال کرديم، فرمودى ريشه اش در خانه من و شاخه هايش روى سر اهل بهشت است و حالا مى فرمایى ريشه اش در خانه على و شاخه هايش بر اهل بهشت است؟ فرمود: آرى، خانه من و على در بهشت يکى است، و يکجا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۴
مؤلف: نظير اين روايت را صاحب مجمع البيان نيز، به سند خود، از حاکم ابى القاسم حسکانى، به سند خود، از موسى بن جعفر، از پدرش، از پدرانش «عليهم السلام»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده.
مؤلف: و در اين معنا، روايات بسيارى از طرق شيعه و اهل سنت آمده، و از ظاهر آن ها بر مى آيد که در مقام تفسير آيه نبوده، بلکه ناظر به بطن آيه است. چون حقيقت معيشت طوبى، همان ولايت خداى سبحان است، که از اين امّت، على «عليه السّلام» صاحب آن ولايت و اولين گشاينده باب آن است، و مؤمنان اهل ولايت، اتباع و پيروان اويند، و خانه او در بهشت نعيم، که بهشت ولايت است، با خانه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» يکى است، و تزاحم و اختلافى ميان آن دو نيست - دقت فرمایيد.
و در الدّرالمنثور است که ابن جرير و ابن منذر، از ابن جريح روايت کرده اند که در ذيل جمله «وَ هُم يَکفُرُونَ بِالرَّحمَن» گفته است: اين مربوط به آن وقتى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در حديبيه با قريش معاهده بست، و در اول آن چنين نوشت: «بسم اللّه الرحمن الرحيم». آن ها اعتراض کردند که ما «رحمان» را نمى نويسيم و او را نمى شناسيم، و ما در نوشته هايمان تنها مى نويسيم: «بِسمِکَ اللّهُمّ». تو نيز بايد چنين بنويسى. اين جا بود که اين جمله نازل شد.
مؤلف: صاحب الدّرالمنثور، اين روايت را از ابن جرير، ابن ابى حاتم، ابى الشيخ، از قتاده نيز نقل کرده، و خواننده محترم مى داند که آيات، به طورى که از سياقش بر مى آيد، کلى است، و صلح حديبيه از حوادث بعد از هجرت است. افزون بر اين که سياق خود آيه مورد بحث نيز، با اين روايات سازگار نيست. زيرا معنا ندارد يک جزء آيه درباره صلح حديبيه، و ساير اجزايش درباره حوادث ديگر نازل شده باشد.
و در الدّرالمنثور است که ابن ابى حاتم، ابوالشيخ و ابن مردويه، از عطيه عوفى روايت کرده اند که گفت: مشرکان به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفتند: چه مى شد کوه هاى مکه را براى ما به راه مى انداختى و سرزمين ما را وسيع مى کردى،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۵
تا در آن جا به کشت و زرع مى پرداختيم، و يا مسافت زمين را برايمان قطع مى کردى، آن طور که سليمان براى مردمش به وسيله باد زمين را قطع مى کرد، و يا مُردگان را جهت ما زنده مى نمودى، آن چنان که عيسى براى مردمش زنده مى کرد.
خداوند، در پاسخشان اين آيه را فرستاد: «وَ لَو أنَّ قُرآناً سُيِّرَت بِهِ الجِبَالُ...»، تا آن جا که مى فرمايد: «أفَلَم يَيأسِ الَّذِينَ آمَنُوا». يعنى آيا هنوز براى مؤمنان روشن نشده است که...
به عطيه عوفى گفتند: آيا اين روايت را به يکى از صحابه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نسبت مى دهى؟ گفت: آرى، از ابى سعيد خدرى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت مى کنم.
مؤلف: قريب به اين مضمون، روايات ديگرى نيز هست.
و در تفسير قمى مى گويد: معصوم فرموده: يعنى اگر قرآنى يافت مى شد که چنين اوصافى داشته باشد، همين قرآن است.
و در کافى، از محمّد بن يحيى، از احمد بن ابى زاهر، و يا شخص ديگر، از محمد بن حماد، از برادرش احمد بن حماد، از ابراهيم، از پدرش، از ابى الحسن اول «عليه السّلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: «خداى تعالى، در کتابش مى فرمايد: «وَ لَو أنَّ قُرآناً سُيِّرَت بِهِ الجِبَالُ أو قُطِّعَت بِهِ الأرضُ أو کُلِّمَ بِهِ المَوتَى»، و اين ماييم که کتاب را به ارث برده ايم. همان کتابى که در آن است چيزهایى که کوه ها را به راه مى اندازد و شهرها را پاره پاره، و مُردگان را زنده مى کند...
مؤلف: سند اين دو روايت ضعيف است.
و در الدّرالمنثور است که ابن جرير، از على «عليه السلام» روايت کرده که آيه را به صورت «أفَلَم يَتَبَيَّنَ الَّذِينَ آمَنُوا» قرائت کرده.
مؤلف: اين قرائت، از ابن عباس هم روايت شده.
و در مجمع البيان است که على «عليه السلام» و ابن عباس و على بن الحسين «عليهما السلام» و زيد بن على و جعفر بن محمّد «عليهما السلام» و ابن ابى مليکه و جحدرى و ابويزيد مدنى، «أفَلَم يَتَبَيَّنَ» قرائت کرده اند، ولى قرائت مشهور، همان «أفَلَم يَیأس» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۶
و در تفسير قمى است که در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السّلام» آمده که در تفسير آيه «وَ لَا يَزَالُ الَّذِينَ کَفَرُوا تُصِيبُهُم بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةً» فرموده:
«قارعه» به معناى نقمت است، و مقصود از جمله «أو تَحُلُّ قَرِيباً مِن دَارِهِم»، اين است که عذاب به قوم ديگرى نازل شود، ولى آنان از ديدن و شنيدنش معذب شوند، و آن هايى که عذاب به آن ها رسيده، نيز مانند اين ها عاصى و کافرند، و با اين که اينان از ديدن و شنيدن سرنوشت آنان بايد پند بگيرند و از کفر و عصيان دست بردارند، پند نگرفته، همچنان به کفر خود ادامه مى دهند تا آن که وعده اى که خدا به مؤمنان داده بيايد، ايشان را نصرت داده، کفار را خوار و ذليل سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۷
آيات ۳۶ - ۴۲ سوره رعد
وَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْک وَ مِنَ الاَحْزَابِ مَن يُنکِرُ بَعْضهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَ لا أُشرِک بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَ إِلَيْهِ مَئَابِ(۳۶)
وَ کَذَلِک أَنزَلْنَاهُ حُکْماً عَرَبِيًّا وَ لَئنِ اتَّبَعْت أَهْوَاءَهُم بَعْدَ مَا جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ مَا لَک مِنَ اللَّهِ مِن وَلىٍّ وَ لا وَاقٍ(۳۷)
وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا رُسلاً مِّن قَبْلِک وَ جَعَلْنَا لهَُمْ أَزْوَاجاً وَ ذُرِّيَّةً وَ مَا کانَ لِرَسُولٍ أَن يَأْتىَ بِئَايَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ لِکُلِّ أَجَلٍ کتَابٌ(۳۸)
يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَ يُثْبِت وَ عِندَهُ أُمُّ الْکتَابِ(۳۹)
وَ إِن مَّا نُرِيَنَّک بَعْض الَّذِى نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّک فَإِنَّمَا عَلَيْک الْبَلَاغُ وَ عَلَيْنَا الحِْساب (۴۰)
أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتى الاَرْض نَنقُصُهَا مِنْ أَطرَافِهَا وَ اللَّهُ يحْکُمُ لا مُعَقِّب لِحُکْمِهِ وَ هُوَ سرِيعُ الحِْسابِ(۴۱)
وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَللَّهِ الْمَکْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَکْسِب کُلُّ نَفْسٍ وَ سيَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبى الدَّارِ(۴۲)
«ترجمه آیات»
و کسانى که به آنان کتاب آسمانى داده ايم، از اين قرآن که به تو نازل شده شادمان اند، ولى بعضى از احزاب، برخى از آن را انکار مى کنند. بگو من دستور يافته ام که خداى يگانه را بپرستم، و به او شرک نورزم، به سوى او مى خوانم و بازگشت من به سوى اوست. (۳۶)
ما اين چنين قرآن را قانونى به زبان عرب نازل کرديم، اگر با وجود اين دانشى که به سوى تو آمده، هوس هاى آن ها را پيروى کنى، در قبال خدا دوست و نگهدارى نخواهى داشت. (۳۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۸
پيش از تو نيز پيغمبرانى را فرستاديم که همسران و فرزندانى داشتند، و هيچ پيغمبرى حق نداشت جز با اجازه خدا معجزه اى بياورد که براى هر مدتى کتابى است. (۳۸)
خدا هر چه را بخواهد، محو يا اثبات مى کند، و اصل همه کتاب ها نزد خداست. (۳۹)
و اگر شمه اى از آن عذاب را که به آن ها وعده داده ايم، به تو نشان بدهيم و يا عمر تو را به سر بريم، در هر حال وظيفه تو فقط تبليغ است، و حساب کردن با ماست. (۴۰)
آيا نمى بينند که ما داريم اين سرزمين را از اطرافش نقصان مى دهيم، خدا حکم مى کند، و هيچ کس را ياراى جلوگيرى يا رد احکام او نيست و او، سريع الحساب است. (۴۱)
کسانى که پيش از اينان بوده اند نيز، نيرنگ مى کرده اند، ولى تدبيرها همه خاص خداست، مى داند که هر کس چه مى کند، و به زودى کافران مى دانند که عاقبت آن سراى از آنِ کيست. (۴۲)
«بیان آیات»
اين تتمه آيات سابق است، و در آن باز هم گفتار کفار را که گفته بودند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَةٌ مِن رَبِّهِ» تعقيب مى کند.
توضيحى در باره خوشحال شدن اهل کتاب، از نزول قرآن
«وَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَاب يَفْرَحُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْک ...»:
ظاهرا منظور از «الَّذِينَ أُوتُوا الکِتَاب»، يهود و نصارا، و يا اين دو طایفه با مجوس است. چون معهود از اطلاقات قرآن همين است. و اما اين که مى فرمايد اهل کتاب خوشحالى مى کنند از اين که قرآن به تو نازل شده، جهتش اين است که اين سوره مکى است و تاريخ اثبات کرده که يهود، در اوائل بعثت و قبل از آن، عنادى با پيامبر نداشتند، بلکه حوادث به وجود آمده، بعد از هجرت بوده است.
و آن عنادى که ايشان را واداشت آن حوادث شوم را به بار بياورند، همه بعد از هجرت بود، و حتى در اوائل هجرت هم جمعى از ايشان دعوت اسلام را پذيرفته، بر نبوت خاتم الانبياء «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شهادت دادند، و شهادت دادند که اين همان پيغمبرى است که در کتاب هاى آنان بشارت به آمدنش داده شده، و قرآن همين معنا را از ايشان حکايت نموده، مى فرمايد: «وَ شَهِدَ شَاهِدٌ مِن بَنِى إسرَائِيلَ عَلَى مِثلِهِ فَآمَن وَ استَکبَرتُم».
و اما نصارا، قومى از ايشان نيز در آن روزگار بر دين حق بودند و هيچ گونه عنادى نسبت به دعوت اسلام نشان ندادند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۹
مانند قومى از نصاراى حبشه، به طورى که در داستان هجرت مسلمين به حبشه نقل شده، و همچنين جمعى از غير مردم حبشه. همچنان که قرآن کريم درباره امثال آنان فرموده: «الَّذِينَ أتيَنَاهُمُ الکِتَابَ مِن قَبلِهِ هُم بِهِ يُؤمِنُونَ». و نيز فرموده: «وَ مِن قَومِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهدُونَ بِالحَقِّ وَ بِهِ يَعدِلُونَ».
و همچنين مجوس آن روز هم در انتظار بعثت و فرج خاتم الانبياء «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و ظهور دينى که حق و عدالت را گسترش دهد، به سر مى بردند و مانند مشرکان با حق دشمنى و عناد نمى ورزيدند.
با در نظر داشتن اين زمينه، آيه در اين معنا ظهور دارد که منظور از اهل کتاب، همين يهود و نصارا و مجوس باشد. مخصوصا اهل حق از نصارا که معتقد بودند به اين که «مسيح»، بشرى است که خداوند او را به نبوت ارسال داشته - مانند نجاشى و اصحابش.
ذيل آيه هم که مى فرمايد: «بگو من مأمور شدم که خدا را بندگى کنم، و کسى را شريکش ندانسته، مردم را به سوى او دعوت کنم»، آن را تأييد مى کند و خيلى روشن است که خطاب در اين جمله، مناسب تر است که با نصارا باشد.
«وَ مِنَ الأحزَابِ مَن يُنکِرُ بَعضَهُ » - الف و لام در «الأحزَاب»، الف و لام عهد است، و معنايش اين است که پاره اى از احزاب اهل کتاب، کسانی اند که پاره اى از آنچه به تو نازل شده را انکار مى کنند، و آن آياتى است که دلالت بر توحيد و نفى تثليث و نفى ساير عقائد باطله و معارف و احکام دست خورده اهل کتاب دارد.
«قُل إنَّما أُمِرتُ أن أعبُدَ اللّهَ وَ لَا أُشرِکُ بِهِ » - اين جمله دلالت دارد بر اين که مقصود از آن بعضى که انکارش مى کنند، آياتى است که توحيد در عبادت و اطاعت را مى رساند، و در آيه ديگرى هم، به پيغمبر خود دستور مى دهد که ايشان را به موافقت با آن آيات و آن معارف دعوت نمايد، و مى فرمايد: «قُل يَا أهلَ الکِتَابِ تَعَالَوا إلَى کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَينَنَا وَ بَينَکُم أن لَا نَعبُدَ إلّا اللّهَ وَ لَا نُشرِکَ بِهِ شَيئاً وَ لَا يَتَّخِذَ بَعضُنَا بَعضاً أربَاباً مِن دُونِ اللّه».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۰
«إلَيهِ أدعُو وَ إلَيهِ مَآب » - در اين جمله کلام را پايان داده، مى فرمايد: بازگشت من به سوى اوست. بنابراين در اول کلام، هدف خود و ديگران را، و در آخر آن سيره خود را بيان نموده مى فرمايد: من مأمور شده ام که تنها خدا را پرستش کنم، و عمل و دعوتم بر اين اساس باشد، و بر همين سيره هم در ميان مردم رفتار مى کنم، و مردم را جز به سوى او نمى خوانم، و در هيچ امرى از امورم، جز به او مراجعه نمى کنم.
بنابراين ذيل آيه، همان معنايى را مى رساند که آيه «قُل هَذِهِ سَبِيلِى أدعُو إلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِى وَ سُبحَانَ اللّهِ وَ مَا أنَا مِنَ المُشرِکِينَ»، آن را افاده مى کرد.
ممکن هم هست منظور از جمله «وَ إلَيهِ مَآب»، مسأله معاد باشد که در اين صورت تعليل را افاده مى کند، و آيه چنين معنا مى دهد: من فقط به سوى او دعوت مى کنم، چون بازگشت من، تنها به سوى اوست.
بعضى از مفسران کلمۀ «کتاب» را که در آيه است، به «قرآن»، و جملۀ «الَّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتاب» را به اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و کلمه «احزاب» را به اعرابى تفسير کرده اند که عليه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» حزب تشکيل دادند - که همان قريش و ساير قبايل بودند - و گرفتاری هايى براى آن حضرت درست کردند.
وليکن اين تفسير صحيح نيست. زيرا معهود نيست و سابقه ندارد که قرآن کريم جملۀ «الَّذِينَ أُوتُوا الکِتَابَ» را بر اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اطلاق کرده باشد. علاوه بر اين که اگر آيه را اين طور تفسير کنيم، لازمه اش اين است که اين معنا تکرار شود. (زيرا آيه بعدى نيز همين معنا را ذکر مى کند).
و چه بسا گفته باشند که مقصود از اين جمله تنها يهود، و مقصود از کتاب، تورات است، و مراد از اين که فرمود بعضى از احزاب پاره اى از قرآن را انکار مى کنند، آن آياتى است که مشتمل بر احکامى خلاف احکام تحريف شده تورات است.
و اگر بگويى انکار چنين آياتى اختصاص به بعضى از يهود نداشت، بلکه همه يهود آن را منکر بودند، مى گوييم: درست است، وليکن بعضى از يهود بدون فرح و خوشحالى از نزول قرآن، آن دسته از آيات را انکار مى کردند، و بقيه يهود هم خوشحال بودند و هم آن دسته را انکار مى کردند. آنگاه براى اثبات اين معنا کلام را طولانى کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۱
و از بعضى از مفسران نقل شده که گفته اند: منظور از موصول «الَّذِينَ»، عموم مسلمين، و منظور از «أحزَاب»، يهود و نصارا و مجوس است. باز از بعضى ديگر نقل شده که گفته اند: در جملۀ «وَ إلَيهِ مَآب»، تقدير «وَ إلَيهِ مَآبِى وَ مَآبِکُم» است.
وليکن اين اقوال هيچ دليلى از ظاهر لفظ آيه ندارند، و فایده اى هم در تعقيب آن ها و پاسخ از آن ها نيست.
«وَ کَذَلِک أَنزَلْنَاهُ حُکْماً عَرَبِيًّا وَ لَئنِ اتَّبَعْت أَهْوَاءَهُم بَعْدَ مَا جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ مَا لَک مِنَ اللَّهِ مِن وَلىٍّ وَ لا وَاقٍ»:
اشاره «کَذَلِکَ»، به کتابی است که در آيه قبلى بود، و مقصود از آن، جنس و عموم کتاب هاى نازل شده بر انبياء گذشته است. مانند تورات و انجيل.
و منظور از «حکم»، قضاء و فرمان است. چون شأن کتابى که از آسمان نازل شود، همين است. همچنان که در آيه ديگر فرموده: «وَ أنزَلَ مَعَهُمُ الکِتَابَ بِالحَقِّ لَيَحکُمَ بَينَ النَّاسِ فِيمَا اختَلَفُوا فِيه». پس کتاب از يک نظر حکم الهى است، و از يک نظر حاکم ميان مردم است، و اين است معناى حکم، نه حکمت که بعضى گفته اند.
کلمه «عَرَبِيّاً»، صفت است براى حکم، و اشاره است به اين که اگر کتاب را به زبان عربى که زبان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، نازل فرموده، براى اين بوده که سنت او بر اين جارى شده که هر پيغمبرى را به زبان قوم خودش بفرستد. و در اين باره فرموده: «وَ مَا أرسَلنَا مِن رَسُولٍ إلّا بِلِسَانِ قَومِهِ».
و اين معنا پوشيده نيست که خود شاهد است بر اين که مراد از اهل کتابى که در آيه قبلى آمده، يهود و نصارا است، و اصولا روى سخن در اين آيات، به ايشان است، همچنان که آيات سابق متعرض حال مشرکان بود.
بنابراين منظور از جملۀ «وَ لَئِن اتَّبَعتَ أهوَاءَهُم...»، نهى از پيروى خواسته هاى اهل کتاب است، که نه تنها در اين آيه، بلکه بارها در قرآن کريم از آن نهى فرموده، و عمده جهت آن، اين است که اهل کتاب از پيش خود معجزاتى دلبخواه غير از معجزه قرآن پيشنهاد مى کردند. همچنان که مشرکان از آن حضرت معجزاتى طلب مى نمودند. علاوه بر اين که اهل کتاب، نسخ احکام را محال مى پنداشتند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۲
و انتظار داشتند رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، پيرو احکام دينى ايشان باشد. اين دو جهت و مخصوصا جهت اولى، عمده جهتى بود که ايشان را به اين طمع وا مى داشت.
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: همچنان که بر اهل کتاب (يهود و نصارا) کتاب نازل کرديم، بر تو نيز اين قرآن را نازل کرديم، به زبان خودت، و در حالی که مشتمل بر حکم الهى، و يا در حالى که حاکم بين مردم است، و تو اگر خواسته هاى اهل کتاب را پيروى کنى و مانند ايشان طمع بدارى که به غير قرآن، آيت ديگرى بر تو نازل شود، و يا با ايشان مداهنه نموده، به پاره اى از احکام منسوخه و يا تحريف شده ايشان تمايل کنى، ما تو را به عقوبت مى گيريم، و در آن وقت است که به غير خدا دادرسى نخواهى داشت و کسى تو را از عذاب خدا نجات نتواند داد.
بنابراين، مخاطب در اين آيه، تنها رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، نه امت، آن چنان که بعضى خيال کرده اند.
انبياء «ع»، در آوردن معجزه، از خود اختيار و استقلال نداشتند
«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلاً مِن قَبْلِک وَ جَعَلْنَا لهَُمْ أَزْوَاجاً وَ ذُرِّيَّةً وَ مَا کانَ لِرَسُولٍ أَن يَأْتىَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ لِکُلِّ أَجَلٍ کتَابٌ»:
بعد از آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را از پيروى اهل کتاب نهى فرمود، اينک حقيقت حال را به وى تذکر مى دهد، و او را از چنين طمعى مأيوس ساخته، وادار مى کند که بر خدا توکل نموده، در امورش به او بازگشت نمايد.
و آن حقيقت، اين است که: سنت خدا بر اين جريان يافته که انبياء «عليهم السلام» از جنس خود بشر باشند، و اصولا مسأله ارسال رُسُل از طريق متعارف و مألوف صورت گيرد، نه اين که انبياء مالک غيب عالم و اختياردار چيزى از مختصات آن باشند. مثلا داراى يک قوه غيبيه باشند که با داشتن آن هر چه بخواهند بکنند. قادر على الاطلاق باشند و در نتيجه هر آيه و معجزه اى که بخواهند و يا از ايشان طلب کنند، بياورند، بلکه ايشان مانند ساير مردم هستند و هيچ اختيارى از خود ندارند، و همه امور به دست خداست.
اوست که اگر بخواهد آيه و معجزه مى فرستد، و البته وقتى مى فرستد که حکمت الهى اش اقتضاء بکند، و اين طور نيست که همه اوقات در مصلحت و حکمت برابر باشند، و گرنه حکمت باطل گشته، نظام خلقت مختل مى گردد، بلکه براى هر زمانى، حکمتى است مناسب آن، و حکمى است مساعد آن. و به همين جهت براى هر وقتى، يک آيه مناسب است.
اين است آن حقيقتى که گفتيم جملۀ «وَ لَقَد أرسَلنَا رُسُلاً مِن قَبلِکَ وَ جَعَلنَا لَهُم أزوَاجاً وَ ذُرِّیَةً» بدان اشاره مى کند. و جملۀ «وَ مَا کَان لِرَسُولٍ أن يَأتِىَ بَآيَةٍ إلّا بِإذنِ اللّه» هم، اشاره به آن مطلبى است که گفتيم انبياء قدرت غیبیه نداشته، در آنچه که مى خواهند، مستقل نيستند و تنها کارى را مى توانند بکنند، که اذن خداوند ياورشان باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۳
و معناى اين که فرمود: «لِکُلّ أجَلٍ کِتَابٌ»، اين است: براى هر زمانى حکمى است رانده شده و مخصوص آن زمان، که اين نيز اشاره است به همان مطلبى که استثناء «إلّا بِإذنِ اللّه» و مسأله سنّت جارى خدا و تقديرات او، بدان اشاره داشت.
پس خداى سبحان است که هرچه بخواهد نازل مى کند و به هرچه بخواهد، اذن مى دهد، وليکن همو در هر وقت و هر آيتى را نازل نمى کند و بدان اذن نمى دهد. زيرا براى هر وقتى کتابى است که او نوشته و به جز آنچه در آن نوشته، واقع نمى شود.
از آنچه گذشت، بر مى آيد که تفسيرى که بعضى کرده و گفته اند: «جملۀ «لِکُلّ أجَلٍ کِتَابٌ»، از باب قلب است، و اصل آن «لِکُلّ کِتَابٌ أجَلٌ» بوده، يعنى براى هر کتابى عمرى معين و وقتى مخصوص است که در آن وقت نازلش مى کند و مردم بايد بر طبقش عمل کنند. پس براى تورات وقتى، و براى انجيل مدتى، و براى قرآن سرآمدى معين است»؛ تفسير صحيح و قابل اعتناء نيست.
«يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَ يُثْبِت وَ عِندَهُ أُمُّ الْکتَابِ»:
«محو» هر چيز، به معناى از بين بردن آثار آن است. وقتى گفته مى شود: من نوشته را محو کردم، معنايش اين است که خطوط و نقشه هاى آن را از بين بردم. و معناى اين که در آيه ۲۴ سوره «شورى» فرمود: «وَ يَمحُو اللّهُ البَاطِلَ وَ يُحِقَّ الحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ»، اين است که خداوند آثار باطل را از بين مى برد، همچنان که فرموده: «فَأمَّا الزَّبَدُ فَيَذهَبُ جُفَاءً...». و نيز فرموده: «وَ جَعَلنَا اللَّيلَ وَ النَّهَارَ آيَتَينِ فَمَحَونَا آيَةَ اللَّيلِ وَ جَعَلنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبصِرَةً». يعنى اثر بينا کنندگى را از شب گرفتيم.
پس معناى محو قريب، به معناى نسخ است. وقتى گفته مى شود: «نَسَخَت الشَّمسُ الظِّلَّ»، معنايش اين است که آفتاب سايه و اثر آن را از بين برد.
در آيه شريفه در مقابل «محو»، لغت «اثبات» آمده. چون «اثبات» به معناى برجا گذاشتن هر چيزی است، به طورى که از آن جايش تکان نخورد و نلغزد. مثلا وقتى گفته مى شود: «أثبَتُ الوَتَدَ فِى الأرضِ»، معنايش اين است که من ميخ را در زمين محکم کوبيدم، آن چنان که ديگر کنده نشود و تکان نخورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۴
بنابراين، نقطه مقابل «اثبات»، «محو» است که به معناى ازاله آثار چيزی است بعد از آن که اثبات و جايگزين شده باشد، وليکن بيشتر در نوشته استعمال مى شود.
معناى جملۀ «يَمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ»
و اين که جملۀ «يَمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ» از يک طرف متصل شده به جملۀ «لِکُلّ أجَلٍ کِتَابٌ»، و از طرف ديگر متصل است به جملۀ «وَ عِندَهُ أُمُّ الکِتَاب»، قهرا ظهور در اين يافته که منظور از محو کتاب و اثبات آن، در زمان هاى معين است. پس کتابى که خداوند در يک زمانى اثبات کرده، اگر بخواهد در زمان هاى بعد آن را محو مى کند و کتاب ديگرى اثبات مى نمايد. پس خداى سبحان، لايزال کتابى را اثبات و کتاب ديگرى را محو مى سازد.
بنابراين، اگر ما نوشته هاى کتاب را عبارت بدانيم از آيت و معجزه و نشان دهنده اسماء و صفات خداوندى، و در نظر بگيريم که وجود هر چيزى آيت خداست، در اين صورت صحيح است بگوييم: خداوند، لايزال و همواره و در هر آن، مشغول محو آيتى و اثبات آيتى ديگر است. همچنان که خودش فرموده: «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ أو نُنسِهَا نَأتِ بِخَيٍر مِنهَا أو مِثلِهَا». و نيز فرموده: «وَ إذ بَدَّلنَا آيَةً مَکَانَ آيَة».
پس اين که فرمود: «يَمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ»، با در نظر داشتن اين که مطلق است و قيدى بدان نخورده، نسبت به جمله «لِکُلِّ أجَلٍ کِتَابٌ»، معناى تعليل را افاده مى کند. و معنايش اين مى شود: براى هر وقتى کتاب مخصوصى است. پس کتاب ها به اختلاف اوقات مختلف مى شوند، و چون خداى سبحان در کتابى که بخواهد تصرف نموده، آن را محو مى کند، کتاب ديگرى به جايش اثبات مى نمايد.
پس اختلاف کتاب ها به اختلاف اوقات ناشى از اختلاف تصرفات الهى است، نه اين که از ناحيه خود آن ها باشد که هر وقتى کتابى داشته باشد که به هيچ وجه قابل تغيير نباشد، بلکه خداى سبحان است که آن را تغيير داده، کتاب ديگرى به جايش اثبات مى نمايد.
مراد از جمله: «وَ عِندَهُ أُمّ الکِتَاب»، در آيه شریفه
و اين که فرمود: «وَ عِندَهُ أُمّ الکِتَاب»، معنايش اين است که نزد خدا اصل کتاب و ريشه آن وجود دارد. چون کلمه «اُمّ» به معناى اصل هر چيز است که از آن ناشى گشته و بدان باز مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۵
اين جمله توهّمى را که ممکن است به ذهن کسى برسد، دفع نموده، حقيقت امر را بيان مى کند. چه اختلاف حال کتاب و محو و اثبات آن و دگرگون شدن احکام نوشته شده و قضاء رانده شده در آن، چه بسا آدمى را به اين توهّم وادارد که قضايا و امور عالم نزد خداى سبحان هم وضع ثابتى نداشته، حکم او هم، تابع علل و عوامل خارجى است. عينا مانند احکام ما آدميان و صاحبان شعور، و يا به توهّم بيندازد که اصلا احکام الهى گزاف و بيهوده است، و نه خودش به حسب ذات تعين دارد، و نه چيزى از خارج در تعين آن اثر مى کند.
همچنان که چه بسا صاحبان عقل بسيط و ساده لوحان توهم کرده اند که خدايى که مَلِک - به کسر لام - مطلق است، سلطنتش مطلق، و هرچه بخواهد مى کند، و با آزادى مطلق و بدون رعايت هيچ قيد و شرطى، و هيچ طريقه و نظامى هر عملى که بخواهد انجام مى دهد، و با اين حال ديگر نمى توان صورتى ثابت و نظامى معين براى افعال و قضاياى او تصوّر نمود. در حالى که (بر خلاف اين توهم) خودش فرموده: «مَا يُبَدَّلُ القَولِ لَدَىَّ». و نيز فرموده: «وَ کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار»، و همچنين آياتى ديگر.
در جمله مورد بحث، اين توهم را دفع نموده و فرموده: «وَ عِندَهُ أُمّ الکِتَاب». يعنى اصل و ريشه عموم کتاب ها و آن امر ثابتى که اين کتاب هاى دستخوش محو و اثبات بدان بازگشت مى کنند، همانا نزد اوست. و آن اصل مانند اين شاخه ها دستخوش محو و اثبات نمى شود، و اگر آن هم دستخوش محو و اثبات مى شد، ديگر معنا نداشت که اصل کتاب ها خوانده شود، بلکه آن هم مانند اين ها بود، و اگر اين کتاب ها اصلى نمى داشت، محو و اثبات آن ها به خاطر يکى از دو جهت بود:
يا به خاطر اين بود که عوامل خارجى اقتضاء محو يکى و اثبات يکى ديگر را داشت و در محو و اثبات آن ها اثر مى گذاشت، که در اين صورت، خداى تعالى مقهور و مغلوب عوامل و اسباب خارجى مى شد. عينا مانند ما ممکنات که محکوم عوامل خارجى هستيم، و اين غلط است. زيرا به حکم «لَا مُعَقِّبَ لِحُکمِهِ»، خداوند محکوم چيزى نمى شود.
و يا به خاطر اين مى بود که اصولا کارهاى او تابع هيچ نظامى نبوده، بلکه گزافى صورت مى گيرد. اين نيز صحيح نيست. زيرا گزاف بودن مستلزم اختلال نظام خلقت و تدبير عام و واحدى است که موجودات را به هم مربوط مى سازد، و ساحت ذات خداوندى بزرگتر و منزه تر از اين معنا است. همچنان که فرموده: «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الأرض وَ مَا بَينَهُمَا لَاعِبَينِ مَا خَلَقنَاهُمَا إلّا بِالحَقّ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۶
پس خلاصه مضمون آيه، اين مى شود که:
خداى سبحان در هر وقت و مدتى کتاب و حکم و قضایى دارد، و از اين نوشته ها هر کدام را بخواهد، محو و هر کدام را بخواهد، اثبات مى کند. يعنى قضایى که براى مدتى رانده تغيير مى دهد، و در وقت ديگر به جاى آن، قضاى ديگرى مى راند. وليکن در عين حال براى هميشه قضایى لايتغير و غير قابل محو و اثبات هم دارد. و اين قضاء لايتغير، اصلى است که همه قضاهاى ديگر از آن منشأ مى گيرند، و محو و اثبات آن ها نيز، بر حسب اقتضاى آن قضاء است.
بنابراين از آيه شريفه چند نکته روشن مى گردد:
اول اين که:
حکم محو و اثبات، حکمى است عمومى که تمامى حوادثى که به حدود زمان و اجل محدود مى شود - و به عبارت ديگر تمامى موجوداتى که در آسمان ها و زمين و مابين آن دو است - دستخوش آن مى گردند. همچنان که فرموده: «مَا خَلَقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الأرض وَ مَا بَينَهُمَا إلّا بِالحَقّ وَ أجَلٍ مُسَمّى».
و اين نکته از اين جا استفاده مى شود که در آيه شريفه به طور اطلاق فرموده: «خداوند هر چه را بخواهد، محو مى کند و هر چه را بخواهد، اثبات مى نمايد»، و صرف اين که مورد آيه مسأله نبوت است، باعث نمى شود که ما از اطلاق آن صرف نظر نموده، عموميّت آن را تخصيص بزنيم. زيرا مورد مخصص نيست. از همين جا فساد گفتار کسانی که آيه را به معناى خاصى گرفته اند، معلوم مى شود.
آرى، بعضى گفته اند: محو و اثبات، همان نسخ احکام است.
عدّه اى ديگر گفته اند: محو و يا اثبات، مباحاتى است که در نامه اعمال نوشته شده، که اگر خدا بخواهد، آن ها را محو نموده، به جاى آن اطاعت و يا معصيت مى نويسد، تا عمل صاحبش بى جزاء نباشد.
عدّه سوم گفته اند: محو گناهان مؤمنان و اثبات گناهان کفار است که خداوند با آنان به فضل خود، و با اينان به عقوبت خود معامله مى کند.
و عدّه ديگر گفته اند: مربوط به محنت ها و مصائب و تنگى معيشت و امثال آن از امورى است که دعا و صدقه در تغيير آن ها دخالت و اثر دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۷
بعضى ديگر گفته اند: «محو»، همان از بين بردن گناهان است، نه توبه، و «اثبات»، تبديل سيئات است به حسنات.
عده اى گفته اند: «محو» نسل هاى پيش، و «اثبات» نسل هاى بعد است.
و بعضى گفته اند: مقصود محو ماه و اثبات آفتاب است، که آيت شب را محو نموده، روز را که وسيله بينايى است، اثبات مى کند. و بعضى گفته اند: محو دنيا، و اثبات آخرت است.
عده اى گفته اند: راجع به ارواح است، که خداوند در حال خواب آن ها را مى گيرد. هر کدام را که بخواهد، رها مى کند و هر کدام را بخواهد، نگه مى دارد.
قول ديگر اين که: راجع به اجل هاى نوشته شده در شب قدر است، که هر کدام را بخواهد، به همان حال باقى مى گذارد و هر کدام را بخواهد، تغيير مى دهد.
اين اقوال و امثال آن، اقوالى است که در خود آيه، دليلى بر آن ها نيست تا آيه را به آن معانى تخصيص دهيم، و بدون هيچ ترديدى آيه اطلاق دارد.
علاوه بر اين که مشاهدات خود ما نيز، به ضرورت و بداهت شاهد و مطابق آن است. زيرا ما مى بينيم که مسأله دگرگونى و تحوّل در تمامى اطراف عالم جريان داشته، هيچ موجودى وقتى در دو زمان مقايسه شود، به يک حالت باقى نمى ماند، و حتما دستخوش تغيير و تحوّل شده. حالا يا ذاتش متحول شده، و يا صفاتش، و يا اعمالش. و در عين حال، وقتى فى حدّ ذاته و بر حسب وقوعش اعتبار شود، مى بينيم ثابت مانده، و تغيير نيافته، چون هيچ چيز از آن حالى که بر آن حال واقع شده، تغيير نمى پذيرد.
پس براى تمامى موجودات ديده شده، دو جهت است: يک جهت تغير که از اين جهت دستخوش مرگ و زندگى، و زوال و بقاء، و انواع دگرگونی ها مى شود، و يک جهت ثبات که از آن جهت به هيچ وجه دگرگونى نمى پذيرد. حال، اين دو جهت، يا همان کتاب محو و اثبات و امّ الکتاب است، و يا دو چيز ديگری است که از آثار آن دو کتاب و متفرع بر آن ها است.
به هر حال، آيه شريفه قابل تطبيق بر اين دو جهت هست، و در نتيجه شامل تمامى موجودات مى گردد.
نکته دوم اين که:
خداى سبحان در هر چيزى قضاء و قدرى ثابت دارد که قابل تغيير نيست، و همين خود دليل فساد گفتار کسانى است که گفته اند: هر قضایى قابل تغيير است و آنگاه استدلال کرده اند به روايات و دعاهاى متفرق که دلالت دارد بر اين که دعاء و صدقه، مقدّرات سوء را دفع مى کند.
مانند دعایى که از ائمه «عليهم السلام» و از بعضى صحابه روايت شده که گفته اند: «پروردگارا! اگر اسم مرا در زمره اشقياء نوشته اى، از آن جا محو کن و در زمره سعداء بنويس». و همچنين نظاير اين مضمون. ولى بايد بدانيد که اين راجع به مقدرات غير حتمى است، که ما نيز منکر آن نيستيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۸
نکته سوم اين که:
قضاء دو قسم است. يکى قابل تغيير و يکى غير قابل تغيير که - إن شاء اللّه - در آينده نزديکى، راجع به اين مطلب بحث خواهد شد.
رده:تفسیر المیزان