المیزان جلد۱۳ بخش۳۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۰
و وجه اين که پندار و ظنّ به نبودن قيامت را به ايشان نسبت داده، اين است که کارهايى که مى کنند، شبيه کار چنين کسانى است. يعنى اين که با خاطر جمع و آسوده، به کلّى دل به دنيا و زينت آن داده اند، و به جاى خدا، غير خدا را معبود خود کرده اند. اين عمل، عمل کسى است که مى پندارد إلى الابد باقى است، و هرگز به سوى خدا بازگشتى ندارد.
پس اين ظنّ، ظنّ درونى نيست، بلکه ظنّ حالى و عملى است. به اين معنا که وضع اينان و حال و عملشان، وضع و حال و عمل کسى است که در دل چنين پندارى دارد. ممکن هم هست کنايه از بى اعتنایى شان به خدا و به تهديدهاى او باشد. نظير آيه: «وَلَکِن ظَنَنتُم أنَّ اللهَ لَا يَعلَمُ کَثِيراً مِمَّا تَعمَلُونَ»، که ظنّ در آن، کنايه از بى اعتنایى است.
احتمال هم دارد که جمله: «بَل ظَنَنتُم أن لَن نَجعَلَ لَکُم مَوعِداً» اعراضى باشد از اعتذار تقديرى آنان از جهل و امثال آن. گويا در تقدير عذرخواهى کرده اند به اين که ما نمى دانستيم. در جوابشان مى فرمايد: چنين نيست، بلکه آنچه کرديد، از اين جهت بود که پنداشتيد که... - و خدا داناتر است.
«وضع کتاب» در قيامت، کتابى که مجرمان، از آن بيمناک اند
«وَ وُضِعَ الْکِتَابُ فَترَى الْمُجْرِمِينَ مُشفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا...»:
«وضع کتاب»، به معناى نصب آن است تا بر طبقش حکم کنند. و کلمه «مُشفِقِينَ»، مشتق از «شفقت» است، و اصل شفقت، رقت است. راغب در مفردات مى گويد: «اشفاق»، عنايت آميخته با ترس را گويند. چون مشفق کسى را گويند که نسبت به مشفق عليه محبت و علاقه دارد، و از آثار سوء عملش نسبت به جانش مى ترسد، و اين محبت آميخته با ترس اشفاق است. و در آيه «وَ هُم مِنَ السَّاعَةِ مُشفِقُون» به همين معنا است، و چون با کلمه «مِن» متعدى شود، معناى ترس در آن روشن تر مى شود. مانند آيه مورد بحث و آيه «مُشفِقُونَ مِنهَا». و چون با کلمه «فِى» متعدى گردد، معناى عنايت در آن روشن تر مى گردد. مانند آيه «إنّا کُنّا قَبلُ فِى أهلِنَا مُشفِقِينَ».
کلمه «وَيل»، به معناى هلاکت است، و - به طورى که گفته شده - اين که در هنگام مصيبت «وَيل» را «يَا وَيلَاهُ» ندا مى کنند، و يا مى گويند: «يَا وَيلَتَاهُ»، از اين باب است که به طور کنايه برسانند که مصيبت وارده آن قدر سخت است که از هلاکت دشوارتر است. لذا در برابر آن «وَيل» را مى خواهد و صدا مى زند، و از آن استغاثه مى کند که او، وى را از مصيبت وارده نجات دهد. همچنان که گاهی در هنگام
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۱
مصيبت، آدمى آرزوى مرگ مى کند. چون آن را از مصيبت وارده آسان تر مى بيند. مانند گفتار مريم که گفت: «يَا لَيتَنِى مِتُّ قَبلَ هَذَا».
از ظاهر سياق استفاده مى شود که «کتاب» در جمله «وَ وُضِعَ الکِتَابُ»، کتاب واحدى است که اعمال تمامى خلايق در آن ضبط شده، و آن را براى حساب نصب مى کنند. نه اين که هر يک نفر، يک کتاب جداگانه اى داشته باشد، و اين با آياتى که براى هر انسانى و هر امتى کتابى جداگانه اى سراغ مى دهد، منافات ندارد. مانند آيه: «کُلُّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَةِ کِتَاباً...»، که در محل خودش تفسيرش گذشت.
و نيز مانند آيه: «کُلُّ أُمَّةٍ تُدعَى إلَى کِتَابِهَا»، و آيه: «هَذَا کِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيکُم بِالحَقّ»، به زودى تفسير اين دو آيه خواهد آمد - إن شاء الله تعالى.
بعضى گفته اند: مراد از «کتاب»، نامه هاى اعمال است، و الف و لام در «الکتاب»، براى استغراق است. (يعنى تمامى کتاب ها)، وليکن سياق آيه مساعد آن نيست.
«فَتَرَى المُجرِمِينَ مُشفِقِينَ مِمَّا فِيهِ» - اين جمله، تفريع بر «وضع کتاب» و نصب آن است، و اين تفريع و همچنين ذکر اشفاق آنان، خود دليل بر اين است که مقصود از «کتاب»، کتاب اعمال است، و يا کتابى است که اعمال در آن است. و اگر از آنان به «مجرم» تعبير کرده، براى اشاره به علت حکم است، و اين که اشفاقشان از آن حالى که به خود گرفته اند، به خاطر اين است که مجرم بودند. پس اين حال و روزگار مخصوص به آنان نيست. هر کس در هر زمانى مجرم باشد، هرچند که مشرک نباشد، چنين روزگارى خواهد داشت.
تجسم گناهان کوچک و بزرگ و وحشت گنهکاران در قيامت
«وَ يَقُولُونَ يَا وَيلَتَنَا مَا لِ هَذَا الکِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لَا کَبِيرَةً إلَّا أحصَيهَا»- دو کلمه «صغيرة» و «کبيرة»، وصف اند که در جاى موصوف خود، که همان خطيئه و يا معصيت و يا زشتکارى و امثال آن است، نشسته اند.
و اين که گفتند: واى بر ما، اين چه کتابى است که هيچ کوچک و بزرگى را فروگذار نکرده و همه را شمرده است، خود اظهار وحشت و فزع از تسلط کتاب در احصاء و شمردن گناهان و يا تسلطش بر مطلق حوادث و از آن جمله گناهان است، که اين اظهار وحشت را به صورت استفهام تعجبى اداء کرده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۲
و از آن به دست مى آيد که چرا اول صغيره را گفتند، بعد کبيره را. با اين که جا داشت بگويند: هيچ گناه بزرگ و «هيچ گناه کوچکى را هم فرو گذار نکرده». چون در کلام مثبت وقتى مطلب را ترقى مى دهند، از بزرگ گرفته، به کوچک ختم مى کنند.
و وجه آن، اين مى باشد - و خدا داناتر است - که: هيچ گناه کوچکى را به خاطر اين که کوچک است و مهم نيست، از قلم نينداخته، و هيچ گناه بزرگى را به خاطر اين که واضح است، و همه مى دانند، فروگذار نکرده. و چون مقام، مقام تعجب است، مناسب اين است که از کوچکتر شروع شود.
«وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً» - از ظاهر سياق بر مى آيد که جمله مورد بحث، مطلب تازه اى باشد، نه عطف تفسير براى جمله «لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لَا کَبِيرَةً».
و بنابراين، از آن بر مى آيد که آنچه را حاضر نزد خود مى يابند، خود اعمال است، که هر يک به صورت مناسب خود مجسم مى شود، نه کتاب اعمال و نوشته شده آن ها. همچنان که از امثال آيه: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ کَفَرُوا لَا تَعتَذِرُوا اليَومَ إنَّمَا تُجزَونَ مَا کُنتُم تَعمَلُونَ» نيز، همين معنا استفاده مى شود.
و جمله: «وَ لَا يَظلِمُ رَبُّکَ أحَداً» نيز، که در ذيل آيه مورد بحث است، همين معنا را تأييد می کند. چون ظلم نکردن بنابر تجسم اعمال روشن تر است. زيرا وقتى پاداش انسان خود کرده هاى او باشد و احدى در آن دخالت نداشته باشد، ديگر ظلم معنا ندارد - دقت فرمایيد.
«وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائکَةِ اسجُدُوا لاَدَمَ فَسجَدُوا إِلا إِبْلِيس کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ...»:
در اين جمله، براى بار دوم ماجراى ميان خدا و ابليس را يادآورى مى کند. آن زمان که به ملائکه دستور داد تا بر آدم پدر آنان، سجده کنند. همه سجده کردند، مگر ابليس که از جن بود. پس از امر پروردگارش تمرد کرد.
و معناى آن اين است که: به ياد آر اين واقعه را تا براى مردم روشن شود که ابليس - که از جن بود - و همچنين ذريه او، دشمنان ايشانند و خير ايشان را نمى خواهند. پس سزاوار نيست که فريب او را که لذات مادى دنيا و شهوات، و نيز اعراض از ياد خدا را براى ايشان زينت مى دهد، بخورند. و نيز سزاوار نيست که او را اطاعت کنند، و به سوى باطلى که او دعوتشان مى کند، قدم نهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۳
معنای پرهیز از پذیرفتن ولايت شيطان، در آیه شریفه
«أفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَتَهُ أولِيَاءَ مِن دُونِى وَ هُم لَکُم عَدُوٌّ» - اين جمله، تقرير بر ماحصل واقعه ابليس و آدم است، که به استفهام انکارى تعبير شده است، و معنايش اين است: نتيجه اى که مى توانيد از داستان آدم و ابليس بگيريد، اين است که: نبايد ابليس و ذرّيه او را اولياى خود بگيريد. چون آن ها دشمنان شما بنى نوع بشرند.
و بنابراين، پس مراد از «ولايت»، ولايت اطاعت خواهد بود. چون کفار شيطان ها را در آنچه که به سويش دعوت مى کنند، اطاعت مى کنند، و خدا را در آنچه به سويش مى خواند، اطاعت نمى کنند. همه مفسران نيز، آيه را اين طور تفسير کرده اند.
و بعيد هم نيست که مراد از «ولايت»، ولايت ملک و تدبير باشد که عبارت ديگر ربوبيت است. زيرا بت پرستان، همان طور که ملائکه را به طمع خيرشان مى پرستيدند، جنّ را نيز به خاطر ترس از شرشان مى پرستيدند، و خدا هم که تصريح کرده که ابليس از جنّ است، و داراى ذريه اى است، و ضلالت آدمى در راه سعادتش و همچنين همه بدبختی هاى ديگرش، همه به اغواى شيطان است.
پس با در نظر گرفتن اين جهات، معناى آيه چنين مى شود: آيا باز هم او و ذرّيه او را اولياء و آلهه و ارباب خود مى گيريد و به جاى من، آن ها را مى پرستيد و به سويشان تقرب مى جوييد، با اين که دشمنان شمايند؟
مؤيد اين معنا، آيه بعدى است. زيرا شاهد اين که خدا در خلقت، شيطان ها را شاهد نگرفت، مناسب با نداشتن ولايت تدبيرست، نه، نداشتن ولايت اطاعت، و اين پر واضح است.
خداوند آيه مورد بحث را با تقبيح مشرکان در قائل شدن به ولايت شيطان ها ختم نموده و فرموده: «بِئسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً». چون عمل مشرکان در حقيقت، همان بدل گرفتن شياطين است به جاى خدا، و چقدر اين کار زشت است و هيچ صاحب خردى مرتکب آن نمى شود. و به منظور روشن تر کردن اين زشتى، التفاتى به کار برده. يعنى فرموده: «مِن دُونِى»، با اين که جا داشت که بر اساس سياق صدر آيه که فرموده بود: «وَ إذ قُلنَا»، بفرمايد: «مِن دُونِنَا»، همچنان که همين التفات را قبل از اين، در جمله «عَن أمرِ رَبِّه» به کار برده و نفرموده «عَن أمرِنَا».
در اين که چرا امر به ملائکه، شامل ابليس هم شده، با اين که او از جن بوده، و نيز در اين که چطور ابليس ذريه پيدا کرده، مفسران، بحث هايى عنوان کرده اند که پاره اى از اقوال آن ها را در تفسير سوره «اعراف» نقل کرديم.
«مَا أشهَدتُهُم خَلقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ لَا خَلقَ أنفُسِهِم وَ مَا کُنتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که دو ضمير جمع «أشهَدتُهُم» و «أنفُسِهِم»، به ابليس و ذريه اش بر مى گردد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۴
و منظور از «اشهاد»، احضار و اعلام بالعيان است، همچنان که «مشهور» به معناى معاينه حضورى به چشم خود ديدن است. و «عضد»، به معناى مابين مرفق و شانه آدمى است، که به طور استعاره، در ياور نيز به کار مى رود. همچنان که در کلمه «يد» نيز، اين استعاره معمول است. و در اين جا، همين معناى استعاره اى مقصود است.
اقامه دو برهان در آيه شریفه، براى نفى ولايت ابليس و ذرّيه او
اين آيه در نفى ولايت ابليس و ذريه اش، مشتمل بر دو برهان است:
اول اين که: ولايت تدبير امور هر چيزى موقوف است بر اين که دارنده ولايت، احاطه علمى به آن امور داشته باشد. آن هم به تمام معناى احاطه. آن جهتى که از آن جهت تدبير امور آن را مى کند و روابط داخلى و خارجى که ميان آن چيز و آن امور است، و مبدأ آن چيز و مقارناتش و به آنچه منتهى مى شود، همه را بداند که معلوم است که چنين احاطه اى مستلزم احاطه داشتن به تمامى اجزاى عالَم است. چون اجزاى عالَم همه به هم مربوط اند.
و اينان، يعنى ابليس و ذريه اش از مبدأ خلقت آسمان ها و زمين و بلکه از مبدأ پيدايش خودشان خبرى نداشتند. چون خدا ايشان را در هنگام خلقت آسمان ها و زمين و خود آنان شاهد بر کار خود نگرفت، و کار خود را در پيش چشم ايشان انجام نداد. پس ابليس و ذريه اش، شاهد جريان خلقت عالَم نبودند. چون خلقت آن، عملى آنى بود که به آسمان ها و زمين فرمود: «کُن»، و آن ها موجود گشتند، و آن روز شيطان ها کجا بودند که اين جريان را مشاهده کرده باشند؟ کجا بودند وقتى که به آن ها فرمود: «کُن»، و آن ها موجود گشتند؟
پس ابليس و ذريه اش، جاهل به حقيقت آسمان ها و زمين اند، و از آنچه که هر يک از موجودات در ظرف وجودى خود از اسرار خلقت دارا هستند، بيخبرند. حتى حقيقت صنع خويشتن را هم نمى دانند. با اين حال چگونه اهليت اين را دارند که متصدى تدبير امور عالَم و يا تدبير امور قسمتى از آن باشند، و در نتيجه در مقابل خدا آلهه و اربابى باشند، با اين که نسبت به حقيقت خلقت آن ها و حتى خلقت خود جاهل اند.
و اما اين که فرمود: خداوند اين بت ها را شاهد در امر خلقت نگرفت، براى اين است که هر يک از بت ها و آلهه موجوداتى محدود هستند که نسبت به ماوراى حد خود احاطه و راه ندارند و ماوراى آن ها براى آن ها غيب است و اين، خود حقيقت روشنى است که خداى سبحان در مواضعى از کلام خود بدان اشاره فرموده است.
و همچنين هر يک از آن آلهه نسبت به اسبابى که قبل از هستى آن ها در کار بود و آن اسبابى که بعد از هستى آنان در جريان خواهند افتاد، محجوب هستند. و اين خود حجتى است برهانى و خالى از جدل که برهانى بودن آن محتاج به دقت نظر و امعان در تدبر است، و گرنه بازیچه های دروغین که ما
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۵
آن را «تدبير» مى ناميم، با تدبير حقيقى هستى که خالى از خطا و ضلال است، در نظرش خلط و مشتبه گشته، نمى تواند پندارها و گمان هاى واهى که هميشه گرفتار آنيم و به آن ها دلبستگى و رکون داريم، از علم عيانى که همان حقيقت علم است، جدا سازد. و نيز علم به امور غيبى از راه امارات اغلبى (که اغلب با واقع مطابقت مى نمايد) را با علم به غيب که غايب را براى دارنده اش مبدل به مشهود مى سازد، اشتباه مى کند.
حجت دوم که آيه مورد بحث مشتمل بر آن است، اين است که: هر نوع از انواع مخلوقات به فطرت خود متوجه به سوى کمال خويش است، کمالى که مختص به او است. و اين براى کسى که در وجود انواع موجودات تتبع و در احوال آن ها امعان نظر کرده باشد، ضرورى و واضح است.
پس هدايت الهى هدايتى است عمومى که تمام موجودات را در برگرفته است، همچنان که در کلام خود فرموده: «الَّذِى أعطَى کُلَّ شَئٍ خَلقَهُ ثُمّ هَدَى»، و شيطان ها اشرارى هستند مفسد و گمراه کننده که فرض مدبر بودن آن ها در آسمان ها و زمين و يا انسان ها - که اگر چنين تدبيرى داشته باشند، لاجرم به اذن خدا خواهند داشت - فرضى است که با فرض نقض غرض کردن خدا مساوى است. به اين معنى که اگر خدا چنين اجازه اى به شيطان ها بدهد، سنت خود را در خصوص عموميت هدايت نقض کرده و براى اصلاح امر انسان ها و هدايت آنان به کسى متوسل شده که کارش درست ضد اصلاح و هدايت است، يعنى افساد و اضلال است و چنين فرضى محال است.
و همين است معناى جمله «وَ مَا کُنتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً»، که ظاهر در اين مى باشد که سنت خداى عزوجل اين است که «گمراه کنندگان را کارگردان و ياور خود نگيرد». دقت فرماييد.
و اين که فرمود: «مَا أشهَدتُهُم»، و نفرمود: «مَا شَهِدُوا»، و نيز فرمود: «وَ مَا کُنتُ»، و نفرمود: «وَ مَا کَانُوا»، خود دليل بر اين است که خداى سبحان در هر حال قاهر و مهيمن بر آنان است. و حتى قائلين به اين که شياطين يا ملائکه يا غير آن ها، شرکاء خدا هستند، نيز اقرار دارند بر اين که خدا بر همه آن ها قاهر است و آن ها در کار خود و تدبير خود مستقل نيستند و هرچه دارند، از خدا دارند و اگر آن ها ارباب و آلهه هستند، خدا رب الارباب و اله الالهه است.
و معنايى که براى آيه کرديم، مبنى بر اين است که اشهاد را حمل بر معناى حقيقى اش کنيم، و ضمیر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۶
در «مَا أشهَدتُهُم» و در «أنفُسهم» را به ابليس و ذريه اش برگردانيم، همچنان که ظاهر و متبادر از سياق هم همين است، ولى مفسران اقوال ديگرى دارند.
يکى قول بعضى از ايشان است که گفته: مراد از «إشهاد» در خلقت ايشان، مشورت کردن است که به طور مجاز از آن تعبير به «إشهاد» فرموده. چون کمترين مراتب ولايت بر چيزى، همين است که در خصوص آن چيز با وى مشورت کنند و منظور از نفى اعتضاد، نفى ساير مراتب استعانت است که به وجهى مستلزم داشتن ولايت و سلطنت بر مولى عليه باشد. پس گويا فرموده: من در امر خلقت عالَم با ايشان مشورت نکردم و از ايشان کمک نطلبيدم و هيچ نوع استعانت نکردم، پس با اين حال ديگر از کجا اولياى مردم شدند؟
و اين تفسير اشکال دارد. زيرا دليلى بر مجاز بودن إشهاد نيست و هيچ مانعى از حمل بر معناى حقيقى وجود ندارد تا بگوييم چون نمى شود بر معناى حقيقى حمل نمود، لذا بر معناى مجازى حمل مى کنيم. علاوه بر اين که رابطه اى ميان مشاور بودن و ولايت، به نظر نمى رسد تا مشاوره يکى از مراتب توليت و يا اظهار نظر يکى از درجات ولايت باشد.
بعضى از مفسران اين معنا را چنين توجيه کرده اند که مراد از «إشهاد» به طور کنايه، مشاورت است و لازمه مشاورت آن است که بر طبق خواست ايشان خلق کند و ايشان را آن طور که دوست مى دارند، يعنى کامل بيافريند. پس مراد از اين که فرمود: «شيطان ها شاهد و ناظر خلقت خود نبوده اند»، اين است که خلقتشان آن طور که دوست مى داشته اند، کامل نبوده تا بتوانند داراى ولايت تدبير امور باشند.
اشکال اين توجيه علاوه بر اشکال بر وجه سابق اين است که اولا برگشت آن به اطلاق لفظ و اراده لازمه آن است، آن هم لازمه اى که واسطه بر مى دارد. زيرا إشهاد به ادعاء مفسر مذکور، مستلزم مشاوره است، و مشاوره، مستلزم خلقت بر طبق خواست مشير است، و خلقت بر طبق خواست مشير، مستلزم آن است که آنچه مشير دوست مى دارد، خلق کند، و خلقت آنچه مشير دوست دارد، مستلزم آن است که او را کامل خلق کند و کمال خلقت، مستلزم صحت ولايت است. پس اطلاق لفظ إشهاد و اراده کمال خلقت و يا صحت ولايت از قبيل کنايه از لازم معنا است. آن هم لازمه اى که در ماوراى چهار يا پنج لازمه ديگر قرار دارد، و کتاب مبين اجل از اين گونه لغوگويی ها است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۷
و ثانيا: اين توجيه اگر صحيح باشد، تنها در إشهاد آنان نسبت به خلقت خودشان درست است، نه نسبت به خلقت آسمان ها و زمين. (براى اين که خلقت کامل آسمان و زمين هيچ ربطى به ربوبيت آن ها ندارد). پس لازمه اين توجيه، تفکيک بين دو إشهاد است.
و ثالثا: اين توجيه اگر صحيح باشد، لازمه آن صحت ولايت کسى است که در خلقت کامل باشد. مثل ملائکه مقربين و اين خود اعتراف به امکان ولايت ملائکه و جواز ربوبيت ايشان است، و حال آن که قرآن کريم با صريح ترين بيان خود، آن را دفع مى کند.
آرى، ممکن الوجودى که در ذاتش محتاج به خداى سبحان است، کجا و استقلال در تدبير خود و يا تدبير غير خود کجا؟ و اما امثال آيه «فَالمُدَبِّرَاتِ أمراً» که ظاهرش اثبات تدبير براى غير خدا است، توضيح معنايش به زودى خواهد آمد.
بعضى ديگر چنين گفته اند که: مقصود از إشهاد، همان معناى حقيقى آن است، و دو ضمير به شياطين بر مى گردد. ليکن مراد از إشهاد آنان بر خلقت، اين است که بعضى شاهد و ناظر خلقت بعضى ديگر باشند، نه شاهد خلقت خودشان.
جواب اين توجيه اين است که: بايد ديد منظور و نتيجه اى که از نفى إشهاد در نظر است، چيست؟ منظور اين است که از نفى مزبور انتفاء ولايت را نتيجه بگيرد. خداى تعالى مى خواهد بفرمايد به دليل اين که اينان خلقت خود را ناظر و شاهد نبوده اند، پس ولايت ندارند. نه اين که چون يکى از آن ها ناظر خلقت ديگرى نبوده، پس به آن ديگرى ولايت ندارد. مگر مشرکان مى گفتند: شياطين بعضى بر بعضى ولايت دارند، تا خدا با استدلال مذکور، بخواهد آن را نفى کند. تازه غرضى هم از آن به دست نمى آيد تا آيه شريفه را حمل بر إشهاد بعضى بر خلقت بعضى ديگر کنيم.
يکى ديگر از توجيهاتى که در اين آيه کرده اند، اين است که: ضمير اول در آيه به شياطين بر مى گردد، و دومى آن به کفار و يا به کفار و به غير آنان از ساير مردم، و معنايش اين است که: من شياطين را در خلقت آسمان ها و زمين و خلقت کفار و يا مردم گواه نگرفتم تا در نتيجه شياطين اولياى آن ها باشند.
اشکال اين وجه اين است که مستلزم تفکيک دو ضمير از جهت مرجع مى شود، و اين صحيح نيست.
وجه ديگرى که بعضى گفته اند، اين است که: هر دو ضمير به کفار برگردد. از آن جمله فخر رازى، در تفسيرش گفته: اقرب در نظر من اين است که هر دو ضمير به کفار برگردد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۸
البته به کفارى که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفته بودند: «اگر اين فقراء را از پيرامون خود طرد نکنى، ما به تو ايمان نمى آوريم». پس گويا فرموده است: اينهايى که اين پيشنهاد را مى کنند و چنين هوس باطلى در سر مى پرورانند، شرکاى من در تدبير عالم نيستند. به دليل اين که من آن ها را ناظر بر خلقت آسمان ها و زمين و نيز ناظر بر خلقت خودشان نگرفته ام و در امر تدبير دنيا و آخرت از ايشان کمک نگرفتم که چنين توقعاتى دارند، و با اين که آنان با ساير مخلوقات يکسانند، اين چه توقعى است که مى کنند؟ نظير اين که شما به کسى که توقعات بزرگى از شما مى کند، بگويى مگر تو اختياردار مملکتى؟ که هر چه توقع مى کنى، قبول کنيم.
آنگاه گفته: مؤيد اين وجه، اين است که: ضمير بايد به نزديک ترين مرجع ممکن برگردد، و آن در آيه شريفه، کفارند. زيرا مقصود از «ظالمين» در جمله «بِئسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً»، کفارند.
اين قول نيز بى اشکال نيست. زيرا با اين توجيه به کلى سياق آيه به هم مى خورد. زيرا گفتيم که مضمون آيه مربوط به همان مطلبى است که جمله «وَ لَا تُطِع مَن أغفَلنَا قَلبَهُ عَن ذِکرِنَا». يعنى ۲۳ آيه قبل به طور اشاره متعرض آن بود، و گفتيم که آيات سوره، هر چند يک بار معطوف به اول سوره گشته، همان مطلب با ايراد مثالى بعد از مثال و تذکيرى بعد از تذکير خاطرنشان مى شود، و معنايى که فخر رازى کرده، از نظر اين سياق، در نهايت بُعد است.
علاوه بر اين که اقتراحى که کفار کردند که اگر اين فقراء را از پيرامون خود نرانى، ما به تو ايمان نمى آوريم، اقتراحى نبوده که ربطى به تدبير عالم داشته باشد، تا در پاسخش گفته شود: مگر ما آنان را ناظر بر خلقت قرار داديم، بلکه تنها ايمان خود را مشروط به شرط مزبور نموده اند. آرى، اگر تنها گفته بودند: اين فقراء را از مجلست دور کن، براى توجيه مزبور، وجهى بود، ولى چنين نگفتند.
و شايد بعضى ديگر از مفسران که مرجع دو ضمير را کفار گرفته و گفته اند: «مراد اين است که اينان به آنچه قلم در خصوص امر سعادت و شقاوت جارى شده، جاهل اند، چون ناظر بر خلقت نبوده اند. پس چطور پيشنهاد مى کنند که تو آنان را به خود نزديک و فقراء را از خود دور کنى»؟ به همين جهت است که به اشکال بالا توجه داشته اند.
و نظير اين توجيه، قول ديگر مفسرانى است که گفته اند: منظور اين است که ما ايشان را بر اسرار خلقت مطلع نکرديم، واز ديگران نزد ما امتيازى نگرفته اند تا در ايمان آوردن به تو، مقتداى مردم باشند. پس تو خيلى به يارى آنان طمع مبند. سزاوار به ساحت من هم نيست که دين خود را به وسيله گمراهان تأييد کنم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۵۹
و اين دو وجه اخير، از آن وجهى که فخر رازى ذکر کرده، به وجهى بعيدتر است. آيه کجا بر اين معنا که ايشان ساخته و پرداخته اند، دلالت مى کند؟
يکى از وجوه ديگر اين است که: هر دو ضمير به ملائکه برگردد، و معناى آيه اين باشد که: من خلقت عالَم را و خلقت خود ايشان را زير نظر ملائکه انجام نداده ام تا به جاى من ملائکه را بپرستند. و جا دارد اين نکته نيز خاطرنشان شود که جمله: «وَ مَا کُنتُ مُتَّخِذَ المُضِلّينَ عَضُداً» هم متعرض نفى ولايت شيطان ها است. پس آيه شريفه، هم صدرش و هم ذيلش، بر نفى ولايت هر دو طائفه دلالت مى کند. چه اگر اين را اضافه نکنيم، ذيل آيه، دلالت صدر را از بين می برد.
اين وجه نيز اشکال دارد و آن اشکال اين است که: آيه قبلى رد بر اعتقاد کفار به ولايت شياطين بود که در آخر اضافه کرد: «وَ هُم لَکُم عَدُوٌّ: شيطان ها دشمنان شمايند»، و هيچ تعرضى نسبت به اعتقاد ولايت ملائکه نداشت. پس برگرداندن هر دو ضمير به ملائکه، مستلزم تفکيک سياق است، و پرداختن به امرى است که سياق احتياج به آن ندارد، و مقام هم اقتضاى آن را نمى کند.
«وَ يَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَکاءِى الَّذِينَ زَعَمْتُمْ...»:
اين تذکر سومى است که ظهور بطلان رابطه ميان مشرکان و شرکاء را در روز قيامت خاطرنشان مى سازد، و به اين وسيله تأکيد مى کند که شرکاء چيزى نيستند، و هيچ يک از ادعاهاى مشرکان در آن ها نيست.
پس ضمير در «يَقُولُ...» به شهادت سياق به خداى تعالى بر مى گردد، و معنايش اين است که: به يادشان بياور روزى را که خداى تعالى خطابشان می کند، که آن شرکاء را که شما شريک من مى پنداشتيد، صدا بزنيد تا بيايند. اينان صدا مى زنند، ولى اجابتى نمى شنوند. آن وقت برايشان روشن مى گردد که آن ها بدان گونه که مشرکان مى پنداشته اند، نبوده اند.
معناى اين که فرمود: «در قيامت، ميان مشرکان و شریکان آنان، محل هلاکت قرار داده ايم»
«و جَعَلنَا بَينَهُم مَوبِقاً» - کلمه «مَوبِق» - به کسر باء - اسم مکان از ماده «وَبَق» است که مصدرش «وبوق» به معناى هلاکت است، و معناى جمله اين است که: بين مشرکان و شرکاى ايشان، محل هلاکتى قرار داديم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۰
و مفسران، آن را به آتش يا محلى از آتش که مشرکان و شرکاء در آن هلاک مى شوند، تفسير کرده اند. وليکن دقت در کلام خداى تعالى، با اين تفسير نمى سازد. زيرا آيه شريفه، شرکاء را مطلق آورده، که خواه ناخواه، شامل ملائکه و بعضى از انبياء و اولياء نيز مى شود، و مخصوصا با در نظر گرفتن اين که ضمير «هُم: ايشان» را که ضمير ذوى العقول است، در چند جا به شرکاء برگردانيده، ديگر چطور ممکن است بگوييم خداوند انبياء و اولياء و ملائکه را در آتش مى برد، و هيچ دليلى نداريم که دلالت کند بر اين که مقصود از ضميرهاى مذکور، طاغيان از جن و انس است. و اگر بگويى همين که فرموده «ميان مشرکان و شرکاء موبق قرار داديم»، دليل بر اين اختصاص است، مى گوييم: اين دليل، همان مدعا است.
لاجرم بايد گفت: شايد مراد از «قرار دادن موبق ميان آن ها»، اين باشد که: ما رابطه ميان آنان را باطل کرديم، و آن را برداشتيم. چون مشرکان در دنيا مى پنداشتند که ميان آنان و شرکاء رابطه ربوبيت و مربوبيت و يا رابطه سببيت و مسببيت برقرار است. لذا بطلان اين پندار را به طور کنايه، تعبير به جعل موبق کرده و فرموده: ميان آن دو هلاکت قرار داديم. نه اين که خود آن دو طرف را هلاک کرده باشد.
همين معنا را با اشاره لطيفى بيان نموده، از دعوت نخستين ايشان به نداء تعبير کرده و فرموده: «نَادَوا شُرَکَائِى»، زيرا از آن جایى که کلمه نداء، صدا زدن از دور است، معلوم مى شود فاصله دورى ميان اين دو طرف مى افتد.
و به مثل همين معنا اشاره مى کند خداوند در کلام خود، در آيه: «وَ مَا نَرَى مَعَکُم شُفَعَائَکُمُ الَّذِينَ زَعَمتُم أنَّهُم فِيکُم شُرَکَاءَ لَقَد تَقَطَّعَ بَينَکُم وَ ضَلَّ عَنکُم مَا کُنتُم تَزعُمُون»، و آيه: «ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أشرَکُوا مَکَانَکُم أنتُم وَ شُرَکَاؤُکُم فَزَيَّلنَا بَينَهُم وَ قَالَ شُرَکَاؤُهُم مَا کُنتُم إيَّانَا تَعبُدُونَ».
«وَ رَءَا الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظنُّوا أَنّهُم مُّوَاقِعُوهَا وَ لَمْ يَجِدُوا عَنهَا مَصرِفاً»:
در اين که از مشرکان به مجرمان تعبير فرموده، فهميده مى شود که حکم عام است و همه صاحبان گناهان و جرائم را شامل می شود، و مراد از «ظنّ» به طورى که گفته اند، علم است.
جملۀ «وَ لَم يَجِدُوا عَنهَا مَصرِفاً: و از آن مفرى نمى يابند»، به اين گفته شهادت مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۱
و مقصود از «مواقعه نار» - به طورى که گفته شده - واقع شدن در آتش است. و بعيد نيست که مراد وقوع از دو طرف باشد. يعنى وقوع مجرمان در آتش و وقوع آتش در مجرمان و آتش زدن آنان.
کلمه «مَصرِف» - به کسر راء - اسم مکان از «صرف» است. يعنى نمى يابند محلى که به سويش منصرف شوند، و از آتش به سوى آن فرار کنند.
«وَ لَقَدْ صَرَّفْنَا فى هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن کُلِّ مَثَلٍ وَ کانَ الانسانُ أَکثرَ شَئٍ جَدَلاً»:
گفتار در نظير صدر اين آيه، در سوره «اسرى»، آيه ۸۹ گذشت. کلمه «جَدَل» به معناى گفتار بر طريق منازعت و مشاجره است، و آيه شريفه پس از تذکرات سابق، تا شش آيه بعد، در سياق تهديد به عذاب است.
«وَ مَا مَنَعَ النَّاس أَن يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَ يَستَغْفِرُوا رَبَّهُمْ»:
کلمه «يَستَغفِرُوا» عطف است بر جمله «يُؤمِنُوا». يعنى: چه چيز مردم را از ايمان و استغفار باز داشته، بعد از آن که هدايت خدا به سويشان آمده است.
«إلّا أن تَأتِيَهُم سُنَّةَ الأوَّلِين» - يعنى: مگر طلب اين که سنت جارى در امت هاى نخستين برايشان جارى شود. يعنى همان عذاب ها که ايشان را منقرض کرد.
«أو يَأتِيهِمُ العَذَابُ قُبُلاً» - اين جمله عطف بر سابق است، و معنايش اين مى شود که: منتظر چه هستند؟ منتظر اين که سنت اولين آنان را بگيرد؟ يا آن که عذابى در مقابل چشم خود و به عيان مشاهده کنند، که در چنين صورتى ديگر ايمانشان سودى نمى بخشد. چون ايمان بعد از مشاهده عذاب الهى است. و خداى تعالى، در جاى ديگرى هم فرموده: «فَلَم يَکُ يَنفَعُهُم إيمَانُهُم لَمَّا رَأوا بَأسَنَا سُنَّةَ اللهِ الَّتِى قَد خَلَت فِى عِبَادِهِ».
پس خلاصه معناى آيه چنين مى شود که: مردم در پى به دست آوردن ايمانى که به دردشان بخورد، نيستند. چيزى را که مى خواهند، اين است که عذاب استيصال بر طبق سنت خدا در امت هاى نخستين بر ايشان نازل گشته، هلاکشان سازد، و ايمان نمى آورند مگر به شرطى که عذاب را به چشم خود ببينند، که آن ايمان هم به درد خور نيست، چون اضطرارى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۲
و اين منع و اقتضاء در آيه شريفه، امرى است ادعایى که مقصود از آن، اين است که ايشان که از حق اعراض مى کنند، به خاطر سوء سريره ايشان است، و چون مقصود روشن است، ديگر لزومى نديديم که مانند ديگر مفسران در باره درستى توجيه و تقدير قبلى اشکال و رفعى ايراد نموده، سخن را به درازا بکشيم.
رده:تفسیر المیزان