تفسیر المیزان

ولى شما خواننده به خاطر داريد که در سابق گفتيم که حمل آيه بر خلاف ظاهرش هيچ مجوزى ندارد، و دليلى نيست که بر آن دلالت کند و قرآن کريم به عنوان لغز و معما نازل نشده. اين را هم مى دانيد که همان طور که در قرآن محکم و متشابه هست، در حديث نيز هست. و اگر کسى متشابه قرآن را به خاطر حديثى متشابه به ظاهرش باقى بگذارد، در حقيقت متشابه قرآن را به متشابه حديث رد کرده، در حالى که ما مأموريم متشابه قرآن را، به محکم قرآن رد کنيم. علاوه بر اين، عمل کردن به ظاهر اين گونه روايات، و آن را بر ظاهر کتاب حکومت دادن، اشکال ديگرى دارد و آن، اين است که اين روايات اخبار آحادند، نه متواتر و قطعى الصدور، و خبرى که چنين وضعى دارد، حتى اگر از حيث سند خبر به اصطلاح صحيح هم باشد، معذلک دليلى بر حجيت لازم دارد که به حکم آن دليل، شارع حجيت را براى آن جعل و يا امضاء کرده باشد و در علم اصول روشن شده و به حدّ بداهت رسيده که معنا ندارد شارع خبر واحد را در غير احکام دينى، يعنى در معارف اعتقادى و موضوعات خارجى حجت کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۸۴ بله اگر خبر به حد تواتر رسيده باشد، و يا قرائنى قطعى همراه داشته باشد، مثل اين که از امام شخصا شنيده شده باشد، حجت است، هر چند در احکام نباشد، چون دليلى که امام را معصوم مى داند، بعينه دليل بر اين است که امام اين مطلب را به من که شنونده از شخص اويم، دروغ نگفته، و همه اين ها مسائلى است که در اصول حلاجى شده و به ثبوت رسيده. اگر کسى بخواهد، بايد بدان جا مراجعه کند. بررسى رواياتى که «عرش» را، موجودى جسمانى گفته اند و در سنن ابى داوود، از جبير بن محمد بن مطعم، از پدرش، از جدش روايت آمده که گفت: روزى مردى باديه نشين، به خدمت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمد، و عرضه داشت: يا رسول اللّه! جان ها به لب رسيد، اموال نابود شد و يا هلاک شد. آمده ام از شما بخواهم براى ما باران طلب کنى. آرى ما تو را به درگاه خدا شفيع قرار داده ايم، خدا را هم شفيع به درگاه تو مى کنيم. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: واى بر تو! هيچ مى فهمى چه مى گويى؟ سبحان اللّه! سبحان اللّه! و آن قدر تکرار کرد که قيافه تعجب از رخسار اصحابش هويدا گرديد. آنگاه فرمود: خداى تعالى، شفيع نزد کسى از مخلوقاتش نمى شود، و شأن خدا بزرگتر از اين است. واى بر تو، هيچ مى دانى خدا چيست؟ خدا فوق عرش خود، و عرشش، فوق آسمان هايش، (اين چنين قرار دارد). آنگاه با انگشتانش شکلى چون قبّه درست کرد و سپس فرمود: اين عرش صدا مى کند، آن چنان که کرسى از نشستن کسى بر آن، به صدا در مى آيد. مؤلف: متن اين حديث خالى از اختلال نيست، و اگر آن را در اين جا آورديم، براى اين بود که اين حديث نسبت به ساير احاديث، صريح تر در اين است که عرش موجودى است جسمانى. البته روايات ديگرى هست که دلالت دارد بر اين که «عرش»، داراى پايه هايى است، و يک دسته ديگر دلالت دارد بر اين که آن را چهار نفر حامل به دوش دارد. يک دسته ديگر دلالت دارد بر اين که «عرش»، بالاى آسمان ها مقابل کعبه قرار دارد. دسته اى ديگر دلالت دارد بر اين که کرسى در برابر عرش، چون حلقه اى افتاده در بيابانى است و آسمان ها و زمين، در برابر کرسى، به همان کوچکى است. و ما در تفسير امثال اين روايات، طريقه ائمه اهل بيت را بيان کرديم. مخصوصا در تفسير سوره «اعراف»، در جلد هشتم اين کتاب، بيانى گذرانديم که خلاصه نظريه آن حضرات «عليهم السلام» از آن استفاده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۸۵ و در کتاب معانى الاخبار، به سند خود، از محمد بن مسلم، روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، معناى کلام خداى را پرسيدم که مى فرمايد: «يَعلَمُ السِّرَّ وَ أخفَى» فرمود: سرّ، آن مطالبى است که در دل پنهان بداريد، و مخفى تر از سرّ، مطالبى است که به خاطرت آمده، ولى فراموش کرده اى. و در مجمع، از دو امام باقر و صادق «عليهما السلام» روايت کرده که فرمودند: «سرّ»، آن مطالبى است که در دل پنهان داشته اى، و مخفى تر از سرّ، آن چيزى است که به خاطرت گذشته، ولى فراموش کرده اى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۸۶ آيات ۹ - ۴۸ سوره طه وَ هَلْ أَتَاک حَدِيثُ مُوسى (۹) إِذْ رَءَا نَاراً فَقَالَ لاَهْلِهِ امْکُثُوا إِنّى آنَستُ نَاراً لَّعَلى آتِيکُم مِّنهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلى النَّارِ هُدًى (۱۰) فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِى يَا مُوسى (۱۱) إِنّى أَنَا رَبُّک فَاخْلَعْ نَعْلَيْک إِنَّک بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوى (۱۲) وَ أَنَا اخْترْتُک فَاستَمِعْ لِمَا يُوحَى (۱۳) إِنَّنى أَنَا اللَّهُ لا إِلَهَ إِلّا أَنَا فَاعْبُدْنى وَ أَقِمِ الصلَوةَ لِذِکرِى (۱۴) إِنَّ الساعَةَ آتِيَةٌ أَکادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى کُلُّ نَفْسِ بِمَا تَسعَى (۱۵) فَلا يَصُدَّنَّک عَنهَا مَن لا يُؤْمِنُ بهَا وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ فَترْدَى (۱۶) وَ مَا تِلْک بِيَمِينِک يَا مُوسى (۱۷) قَالَ هِىَ عَصاى أَتَوَکؤُا عَلَيهَا وَ أَهُشُّ بهَا عَلى غَنَمِى وَ لىَ فِيهَا مَئَارِب أُخْرَى (۱۸) قَالَ أَلْقِهَا يَا مُوسى (۱۹) فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِىَ حَيَّةٌ تَسعَى (۲۰) قَالَ خُذْهَا وَ لا تخَف سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الاُولى (۲۱) وَ اضمُمْ يَدَک إِلى جَنَاحِک تخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى (۲۲) لِنُرِيَک مِنْ آيَاتِنَا الْکُبرَى (۲۳) اذْهَب إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طغَى (۲۴) قَالَ رَبّ اشرَحْ لى صدْرِى (۲۵) وَ يَسِّرْ لى أَمْرِى (۲۶) وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسانى (۲۷) يَفْقَهُوا قَوْلى (۲۸) وَ اجْعَل لى وَزِيراً مِّنْ أَهْلى (۲۹) هَارُونَ أَخِى (۳۰) اشدُدْ بِهِ أَزْرِى (۳۱) وَ أَشرِکْهُ فى أَمْرِى (۳۲) کىْ نُسبِّحَک کَثِيراً(۳۳) وَ نَذْکُرَک کَثِيراً(۳۴) إِنَّک کُنت بِنَا بَصِيراً(۳۵) قَالَ قَدْ أُوتِيت سؤْلَک يَا مُوسى (۳۶) وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْک مَرَّةً أُخْرَى (۳۷) إِذْ أَوْحَيْنَا إِلى أُمِّک مَا يُوحَى (۳۸) أَنِ اقْذِفِيهِ فى التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فى الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوُّ لى وَ عَدُوُّ لَّهُ وَ أَلْقَيْت عَلَيْک محَبَّةً مِّنى وَ لِتُصنَعَ عَلى عَيْنى (۳۹) إِذْ تَمْشى أُخْتُک فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى مَن يَکْفُلُهُ فَرَجَعْنَاک إِلى أُمِّک کىْ تَقَرَّ عَيْنهَا وَ لا تحْزَنَ وَ قَتَلْت نَفْساً فَنَجَّيْنَک مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنَّک فُتُوناً فَلَبِثْت سِنِينَ فى أَهْلِ مَدْيَنَ ثمَّ جِئْت عَلى قَدَرٍ يَا مُوسى (۴۰) وَ اصطنَعْتُک لِنَفْسى (۴۱) اذْهَب أَنت وَ أَخُوک بِآيَاتى وَ لا تَنِيَا فى ذِکْرِى (۴۲) اذْهَبَا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طغَى (۴۳) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَّيِّناً لَّعَلَّهُ يَتَذَکَّرُ أَوْ يخْشى (۴۴) قَالا رَبَّنَا إِنَّنَا نخَاف أَن يَفْرُط عَلَيْنَا أَوْ أَن يَطغَى (۴۵) قَالَ لا تخَافَا إِنَّنى مَعَکمَا أَسمَعُ وَ أَرَى (۴۶) فَأْتِيَاهُ فَقُولا إِنَّا رَسولا رَبِّک فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنى إِسرائيلَ وَ لا تُعَذِّبهُمْ قَدْ جِئْنَاک بِآيَةٍ مِّن رَّبِّک وَ السّلَامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُْدَى (۴۷) إِنَّا قَدْ أُوحِىَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَاب عَلى مَن کَذَّب وَ تَوَلى (۴۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۸۷ «ترجمه آیات» آيا خبر موسى به تو رسيده است؟ (۹) آن دم که آتشى ديد، و به اهل خود گفت: بمانيد که من آتش مى بينم، شايد شعله اى از آن برايتان بياورم، يا به وسيله آتش، راه را پيدا کنم - پيرامون آن کسى را ببينم، که راه را وارد است -(۱۰) و چون به آتش رسيد، ندا داده شد که: اى موسى! (۱۱) من خود پروردگار توام، کفش هاى خود را بيرون آر، که تو در سرزمين مقدس طوى هستى. (۱۲) من تو را برگزيده ام، به آنچه بر تو وحى مى شود، گوش فرا دار. (۱۳) من خداى يکتايم، معبودى جز من نيست، عبادت من کن و براى ياد کردن من، نماز به پا کن. (۱۴) قيامت آمدنى است، مى خواهم آن را پنهان کنم، تا هر کس در مقابل کوششى که مى کند، سزا ببيند. (۱۵) آن که رستاخيز را باور ندارد و پيروى هوس خود کند، تو را از باور کردن آن باز ندارد که هلاک مى شوى. (۱۶) اى موسى! اين چيست که به دست راست تو است؟ (۱۷) گفت: اين عصاى من است که بر آن تکيه مى کنم و با آن براى گوسفندان خويش برگ مى تکانم و مرا در آن حاجت هايى ديگر است. (۱۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۸۸ گفت: اى موسى! آن را بيفکن. (۱۹) پس آن را افکند که ناگهان مارى شد که سريع راه مى رفت. (۲۰) فرمود: آن را بگير و نترس، که آن را به حالت اولش باز مى گردانيم. (۲۱) و دستت را به گريبان خود ببر تا نورانى بدون عيب بيرون آيد، و اين معجزه ديگرى است. (۲۲) تا آيه هاى بزرگ خويش را به تو بنمايانيم. (۲۳) به سوى فرعون برو، که او طغيان کرده است. (۲۴) گفت: پروردگارا! سينه مرا بگشاى. (۲۵) و کارم را به من آسان کن. (۲۶) و گره از زبان من باز کن. (۲۷) تا گفتارم را بفهمند. (۲۸) و براى من وزيرى از کسانم مقرر فرما. (۲۹) هارون برادرم را. (۳۰) و پشت من بدو محکم کن. (۳۱) و او را شريک کارم گردان. (۳۲) تا تو را تسبيح بسيار گویيم. (۳۳) و بسيار يادت کنيم. (۳۴) که تو بيناى به حال ما بوده اى. (۳۵) فرمود: اى موسى! مطلوب خويش را يافتى. (۳۶) و بار ديگر به تو نيز منت نهاديم. (۳۷) آندم که به مادرت، آنچه بايد وحى کرديم. (۳۸) که او را در صندوق بگذار و صندوق را به دريا بيفکن، تا دريا به ساحلش اندازد، و دشمن من و دشمن او بگيرد او را و از جانب خويش محبوبيتى بر تو افکندم، تا زير نظر من تربيت شوى. (۳۹) و چون خواهرت رفت و گفت: آيا شما را به کسى دلالت کنم که تکفل او کند؟ و به مادرت بازت آورديم که ديده اش روشن شود و غم نخورد و يکى را کشتى و از گرفتارى نجاتت داديم و امتحانت کرديم، امتحانى دقيق و سالى چند در ميان اهل مدين ماندى، آنگاه اى موسى! به موقع بيامدى. (۴۰) و تو را خاص خويش کردم. (۴۱) تو و برادرت معجزه هاى مرا ببريد و در کار ياد کردن من سستى مکنيد. (۴۲) به سوى فرعون رويد که طغيان کرده است. (۴۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۸۹ و با او به نرمى سخن بگوييد، شايد اندرز گيرد، يا بترسد. (۴۴) گفتند: پروردگارا! ما بيم داريم در آزارمان شتاب کند، يا طغيانش بيشتر شود. (۴۵) فرمود: مترسيد، که من با شما هستم، مى شنوم و مى بينم. (۴۶) پيش وى رفتند و گفتند: ما دو پيغمبر پروردگار توايم، پسران اسرائيل را با ما بفرست وعذابشان مکن، از پروردگارت معجزه اى سوى تو آورده ام، درود بر آن کس که هدايت را پيروى کندو (۴۷) به ما وحى شده که عذاب بر آن کس باد که (آيات الهى را) تکذيب کند و روى بگرداند. (۴۸) «بیان آیات» بيان چگونگى برگزيدن موسى«ع» به رسالت، در کوه طور در اين آيات، داستان موسى «عليه السلام» را شروع کرده. در اين سوره، چهار فصل از اين داستان ذکر شده: اول: چگونگى برگزيدن موسى به رسالت در کوه طور، که در وادى «طُوَى» واقع است، و مأمور کردنش به دعوت فرعون. دوم: با شرکت برادرش، او را به دين توحيد دعوت کردن، و بنى اسرائيل را نجات دادن، و اقامه حجت و آوردن معجزه عليه او. سوم: بيرون شدنش با بنى اسرائيل از مصر، و تعقيب فرعون و غرق شدنش، و نجات يافتن بنى اسرائيل. چهارم: گوساله پرستى بنى اسرائيل، و سرانجام کار ايشان، و کار سامرى و گوساله اش. آياتى که نقل کرديم تا به تفسيرش بپردازيم، متعرض فصل اول از چهار فصل مذکور است. و اما اين که آيات مورد بحث، به چه وجهى به ماقبل متصل مى شود؟ وجه اتصالش اين است که آيات ماقبل مسأله توحيد را خاطرنشان مى ساخت، اين آيات نيز با وحى توحيد آغاز شده، و با همان وحى، يعنى کلام موسى که گفت: «إنَّمَا إلَهُکُمُ اللهُ الَّذِى لَا إلَهَ إلّا هُو...»، و نيز کلام ديگرش درباره هلاک فرعون و طرد سامرى ختم مى شود، آيات قبلى نيز با اين تذکر آغاز مى شد که قرآن مشتمل است بر دعوت حق و تذکر کسانى که بترسند، و با مثل اين آيه ختم مى شد که: «اللّهُ لَا إلَه إلَّا هُوَ لَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى». «وَ هَلْ أَتَاکَ حَدِيثُ مُوسَى»: استفهام در اين جمله، براى تقرير است، و مقصود از «حديث»، داستان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۰ «إِذْ رَءَا نَاراً فَقَالَ لاَهْلِهِ امْکُثُوا إِنّى آنَستُ نَاراً...»: «مکث»، به معناى «لَبث» است، و «آنَستُ»، از «إينَاس»، به معناى ديدن و يا يافتن چيزى است که در اصل از «انس» گرفته شده، که ضد نفرت است. و به همين جهت، در معناى «إيناس» گفته اند: ديدن چيزى است که با آن انس بگيرند، که قهرا ديدن چنين چيزى، ديدنى است قوى. و کلمۀ «قَبَس» - با دو فتحه - به معناى شعله است که به وسيله نوک چوب يا مانند آن، از آتشى ديگر گرفته شود. و کلمه «هُدى»، مصدر به معناى اسم فاعل است، و يا مضافٌ إليه است براى مضاف حذف شده، و تقديرش «ذَا هِدَايَة» بوده. و على أىّ حالٍ، مراد کسى است که هدايت به وجود او قائم باشد. سياق آيه و آيات بعدی اش، شهادت مى دهد بر اين که اين جريان در مراجعت موسى از مَديَن به سوى مصر اتفاق افتاده و اهلش نيز با او بوده، و اين واقعه نزديکی هاى وادى طوى، در طور سينا، در شبى سرد و تاريک اتفاق افتاده، در حالى که راه را گُم کرده بودند. چون آتش از دور ديده، به نظرش رسيده که کنار آن کسى هست که از او راه را بپرسد، و اگر نبود، حداقل از آن آتش قدرى بياورد، گرم شوند. و در اين که فرمود: «قَالَ لِأهلِهِ امکُثُوا»، إشعار، و بلکه دلالت بر اين است که غير از همسرش، کسان ديگر هم با او بوده اند. چون اگر نبود، مى فرمود: «قَالَ لِأهلِهِ امکُثِى: به همسرش گفت اين جا باش». و از اين که گفت: «إنّى آنَستُ نَاراً: من آتشى به نظرم مى آيد»، با در نظرگرفتن اين که کلام خود را با «إنَّ» تأکيد کرده، و نيز به «إيناس» تعبير کرده، فهميده مى شود که آتش را تنها او ديده، و ديگران نديدند. اين جمله نيز که اول فرمود: «إذ رَآى نَاراً: چون آتشى ديد»، اين معنا را تأييد مى کند، و نيز جملۀ «لَعَلِّى آتِيکُم: شايد برايتان بياورم...»، دلالت دارد بر اين که در کلام چيزى حذف شده، و تقدير آن «اين جا باشيد تا به طرف آتش بروم، شايد برايتان از آن پاره اى بياورم، و يا پيرامون آن کسى که راه را بلد باشد، ببينم، باشد که با هدايتش راه را پيدا کنيم» بوده. «فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِى يَا مُوسى إِنّى أَنَا رَبُّک ...طُوًى»: کلمۀ «طُوَى»، اسم جلگه اى است که در دامنه «طور» قرار دارد، و همان جا است که خداى سبحان، آن را «وادى مقدس» ناميده، و اين نام و اين توصيف، دليل بر اين است که چرا به موسى دستور داد کفشش را بکَنَد، منظور احترام آن سرزمين بوده تا با کفش لگد نشود، و اگر کندن کفش را متفرع بر ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۱ جملۀ «إنّى أنَا رَبُّک» کرده، دليل بر اين است که تقديس و احترام وادى، به خاطر اين بوده که حظيرۀ قرب به خدا، و محل حضور و مناجات به درگاه او است. پس برگشت معنا به مثل اين مى شود که بگوييم: به موسى ندا شد اين منم پروردگارت و اينک تو در محضر منى، و وادى طُوَى، به همين جهت تقديس يافته، پس شرط ادب به جاى آور و کفشت را بکَن. و به همين ملاک، هر مکان و زمان مقدسى، تقدس مى يابد. مانند کعبه مشرّفه و مسجدالحرام، و ساير مساجد و مشاهد محترمه در اسلام. و نيز مانند اعياد و ايام متبرکه اى که قداست را از راه انتساب واقعه اى شريف که در آن واقع شده، يا عبادتى که در آن انجام شده، کسب نموده، و گرنه بين اجزاى مکان و زمان، تفاوتى نيست. توضيحى در مورد تکلم خدا با موسى «ع» موسى وقتى نداى «يَا مُوسَى إنّى أنَا رَبُّکَ» را شنيد، از آن به طور يقين فهميد که صاحب ندا، پروردگار او، و کلام، کلام اوست. چون کلام مذکور، وحيى از خدا بود به او، که خود خداى تعالى، تصريح کرده بر اين که خدا با احدى جز به «وحى»، و يا از «وراى حجاب»، و يا به «ارسال رسول» تکلم نمى کند. هر چه بخواهد، به اذن خود وحى مى کند، و فرموده: «وَ مَا کَانَ لِبَشَرٍ أن يُکَلِّمَهُ اللّهُ إلَّا وَحياً أو مِن وَرَاءِ حِجَابٍ أو يُرسِلَ رَسُولاً فَيُوحِىَ بِإذنِهِ مَا يَشَاءُ»، که از آن فهميده مى شود که ميان خدا و کسى که خدا با او تکلم مى کند، در صورتى که به وسيله رسول و يا حجاب نباشد، و تنها به وسيله وحى صورت گيرد، هيچ واسطه اى نيست، و وقتى هيچ واسطه اى نبود، شخص مورد وحى، کسى را جز خدا همکلام خود نمى يابد، و در وهمش خطور نمى کند، و غير کلام او کلامى نمى شنود. زيرا اگر احتمال دهد متکلم غير خدا باشد، و يا کلام، کلام غير او باشد، ديگر «کَلَّمَ اللّهُ مُوسَى تَکلِيماً» به طورى که واسطه اى نباشد، صادق نمى شود. و اين حال، حال هر نبى و پيغمبر است. در اولين وحيى که به او مى شود، و نبوت و رسالت او را به او اعلام مى دارد، هيچ شک و ريبى نمى کند، در اين که صاحب اين وحى، خداى سبحان است، و در درک اين معنا، هيچ احتياجى به اعمال نظر، يا درخواست دليل، يا اقامه حجتى نيست. زيرا اگر محتاج به يکى از آن ها شود، باز هم يقين پيدا نمى کند که راستى پيغمبر شده است. چون ممکن است اطمينانى که به دست آورده، اثر و خاصيت دليل، و استفاده قوه تعقل از آن دليل باشد، نه تلقى از غيب بدون واسطه. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۲ (پس حاصل کلام اين است که هم از آيه و هم از حکم عقل استفاده مى شود که پيغمبران بار اولى که وحى خداى را مى گيرند، طورى هستند و وحى طورى است که در همان اول در سويداى قلب، به صدق آن ايمان پيدا مى کنند). حال اگر بپرسى: خداى تعالى، در جاى ديگر داستان فرموده: «وَ نَادَينَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِ الأيمَنِ وَ قَرَّبنَاهُ نَجِيّاً». و در جاى ديگر آن فرموده: «مِن شَاطِئِ الوَادِ الأيمَنِ فِى البُقعَةِ المُبَارَکَة مِنَ الشَّجَرَة»، که از اين آيه استفاده مى شود در تکلم خدا حجابى بوده؟ مى گوييم: بله، وليکن ثبوت حجاب، و يا آورنده پيام در مقام تکليم، با تحقق تکليم به وسيله وحى منافات ندارد. براى اين که وحى هم، مانند ساير افعال خدا بدون واسطه نيست. چيزى که هست، امر دائر مدار توجه مخاطبى است که کلام را تلقى مى کند. اگر متوجه آن واسطه اى که حامل کلام خدا است، بشود و آن واسطه ميان او و خدا حاجب باشد، در اين صورت آن کلام، همان رسالتى است که مثلا فرشته اى مى آورد، و وحى آن فرشته است، (ديگر به چنين چيزى گفته نمى شود فلانى با خدا يا خدا با فلانى تکلم کرد). و اگر متوجه خود خداى تعالى باشد، وحى او خواهد بود، (در اين صورت صحيح است گفته شود: خدا با فلانى سخن گفت)، هر چند که در واقع حامل کلام خدا، فرشته اى باشد. ولى چون وى متوجه واسطه نشده، وحى، وحى خود خدا مى شود. شاهد اين معنا، آيه بعدى مورد بحث است که خطاب به موسى مى فرمايد: «فَاستَمِع لِمَا يُوحَى: گوش کن به آنچه وحى مى شود»، که عين نداى از جانب طور را وحى هم خوانده، و در موارد ديگر کلامش اثبات حجاب هم نموده است. و کوتاه سخن اين که: جملۀ «إنّى أنَا رَبُّکَ فَاخلَع نَعلَيک...»، موسى را متوجه مى کند به اين که موقفى که دارد، موقف حضور و مقام مشافهه (رو در رو سخن گفتن) است، و خدا با او خلوت و او را از خود به مزيد عنايت اختصاص داده. و لذا فرمود: «إنِّى أنَا رَبُّک: من پروردگار توام». و نفرمود «أنَا اللّهُ: من خدايم». يا: «أنَا رَبُّ العَالَمِين:من ربُّ العالَمينم:. و نيز به همين جهت اگر بعد از آن فرمود: «إنّى أنَا اللّهُ»، تکرار جمله قبلى نيست. چون جمله قبلى، در عين معرفى صاحب کلام، مقام را هم از اغيار خالى مى سازد، تا وحى را انجام دهد، ولى در جمله دوم، تنها وحى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۳ و در اين که فرمود: «نُودِىَ» و نام صاحب ندا را نياورد و نفرمود: «نَادَينَاهُ: او را ندا کرديم»، و يا «نَادَاهُ اللّهُ: خدا ندايش کرد»، لطفى به کار رفته که با هيچ مقياسى نمى توان گفت چقدر است، و در آن اشاره است به اين که ظهور اين آيت براى موسى، به طور ناگهانى و بى سابقه بوده است. «وَ أَنَا اخْترْتُک فَاستَمِعْ لِمَا يُوحَى»: کلمۀ «اختَرتُکَ»، از مصدر «اختيار» است و «اختيار»، از کلمۀ «خير» گرفته شده، و حقيقت اختيار اين است که فاعلى مثلا در ميان چند فعلى که بايد حتما يکى از آن ها را بر ديگر کارها ترجيح داده و انجامش دهد، مردد شود. آنگاه فاعل تميز مى دهد به اين که فلان کار خير است. پس بنا مى گذارد بر اين که اين کار، از ديگر کارها بهتر است. پس همان را انجام مى دهد و اين بناگذارى، همان «اختيار» است. پس کلمه «اختيار»، همواره بايد توأم با غرضى باشد که فاعل از فعلش آن غرض را در نظر گرفته. و اختيار خدا موسى را به تکلم، منظور و غرض الهى بوده، و آن عبارت است از: دادن نبوت و رسالت. شاهد اين معنا، جملۀ «فَاستَمِع لِمَا يُوحَى» است، که «فاء» تفريع، نتيجه آن اختيار قلمداد شده، و فهمانده که مشيت الهى، بدين تعلق گرفته که فردى از انسان را وا بدارد، تا مشقت حمل نبوت و رسالت را تحمل کند. و چون در علم خدا، موسى بهتر از ديگران بوده، بدين جهت او را اختيار کرده است. جملۀ «وَ أنَا اختَرتُکَ»، به طورى که از سياق استفاده مى شود، از قبيل صدور امر به نبوت و رسالت است. و بنابراين إنشاء است، نه اخبار. چون اگر اخبار بود، مى فرمود: «وَ قَد اختَرتُکَ»، بلکه با عين اين جمله، اختيار نبوت و رسالت را انشاء کرده و آنگاه چون اختيار با انشاء آن تحقق يافت، امر به گوش دادن به فرمان وحى را - که متضمن رسالت و نبوت اوست - بر آن متفرع نموده، فرمود: «پس به آنچه وحى مى شود، گوش فرا ده». «إِنَّنى أَنَا اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدْنى وَ أَقِمِ الصلَوةَ لِذِکرِى»: اين، همان وحيى است که در آيه قبل، موسى را مأمور به شنيدن آن کرده بود، که تا يازده آيه ديگر ادامه دارد، و در آن نبوت و رسالتش با هم اعلام مى شود. نبوتش در اين آيه و دو آيه بعد، و رسالتش از آيه: «وَ مَا تِلکَ بِيَمِينِکَ يَا مُوسَى»، تا آيه: «إذهَب إلَى فِرعَونَ إنَّهُ طَغَى» استفاده مى شود. علاوه بر اين، در آيه: «وَ اذکُر فِى الکِتَابِ مُوسَى إنَّهُ کَانَ مُخلَصاً وَ کَانَ رَسُولاً نَبِيّاً»، صريحا فرموده که آن جناب، هم رسول بود و هم نبى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۴ شرح خطاب خداى تعالى به موسى «ع» و در سه آيه مذکور - که نبوت آن جناب را اعلام مى کند - دو رکن ايمان را، که رکن اعتقاد و رکن عمل است، با هم ذکر کرده، ولى از اصول اعتقاد که «توحيد» و «نبوت» و «معاد» است، تنها دو اصل را يعنى توحيد و معاد را ذکر کرده، و از نبوت اسمى نبرده، و جهتش اين بوده که روى سخن با شخص ‍ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بوده، و اما رکن عمل را با اين که تفصيل زيادى دارد، در يک کلمه خلاصه کرده، و آن کلمۀ «فَاعبُدنِى» است، و با آن، اصول و فروع دين را در سه آيه تکميل کرده است. پس اين که فرمود: «إنَّنِى أنَا اللّهُ لَا إلَه إلّا أنَا»، مسمّى را با خود اسم معرفى کرد و فرمود: «بدرستى که من، الله ام». و نفرمود: «اللّه منم». براى اين که مقتضاى حضور، اين است که با مشاهدۀ ذات، به وصف ذات آشنا گشت، نه به وسيله وصف به ذات آشنا گرديد. همچنان که برادران يوسف، وقتى او را شناختند، گفتند: «بدرستى که هر آينه تو يوسفى. يوسف هم گفت: من يوسفم و اين، برادر من است»، (که اگر مقام، مقام حضور نبود، جا داشت بگويند: يوسف تویى). و اسم جلاله، هر چند علم و نام مخصوص ذات خداى متعال است، ليکن معناى مسمّاى به «اللّه» را مى فهماند، چون ذات او، مقدس تر از آن است که کسى بدان راه يابد. پس گويا فرموده است: من که آن کسى هستم که مسمّاى به اللّه است، خود گوينده حاضر و مشهود است، ولى مسمّاى به اللّه مبهم است که کيست؟ لذا گفته شده: من همانم. خواهى گفت: «اللّه»، اسم است نه وصف، تا بگويى مقتضاى حضور اين است که از ذات به وصف پى ببرم؟ در جواب مى گوييم: اسم جلاله، هر چند که به خاطر غلبه علم شده است، وليکن خالى از اصلى وصفى نيست. و جملۀ «لَا إلَه إلّا أنَا فَاعبُدنِى»، کلمه توحيد است، که از نظر عبارت و لفظ، مترتب بر جملۀ «إنَّنِى أنَا اللّهُ» شده. چون حقيقتا هم، مترتب بر آن است. چون وقتى خداى تعالى کسى باشد که هر چيزى از او آغاز شده، و به وجود او قائم و به او منتهى است، پس ديگر جا ندارد که کسى جز براى او خضوع عبادتى بکند. پس اوست اللّه معبود به حق، و إله ديگرى غير او نيست. و لذا امر به عبادت را متفرع بر اين حقيقت نموده، فرمود: «فَاعبُدنِى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۵ و اگر در جملۀ «وَ أقِمِ الصَّلَوة لِذِکرِى»، از انواع و اقسام عبادت، خصوص «نماز» را ذکر کرد، با اين که قبلا در جملۀ «فَاعبُدنِى»، عبادت را به طور عموم ذکر کرده بود، و خلاصه اگر بعد از آن عام، خصوص اين خاص را ذکر کرد، بدين جهت بود که هم اهميت نماز را برساند، و هم بفهماند که نماز از هر عملى که خضوع عبوديت را ممثّل کند، و ذکر خداى را به قالب در آورد، آن چنان که روح در کالبد قرار مى گيرد، بهتر است. و بنابر اين معنا، کلمۀ «لِذِکرِى»، از باب اضافۀ مصدر به مفعول خودش است، و «لام» آن، براى تعليل است، و اين جار و مجرور، متعلق به کلمۀ «أقِم» مى باشد. و حاصل معنايش اين است که: عبادت و يادآوريت از من را، با عمل «نماز» تحقق بده، همچنان که مى گويند: «بخور براى اين که سير شوى، و بنوش براى اين که سيراب گردى». اين آن معنايى است که از مثل سياق مورد بحث، به ذهن تبادر مى کند. وجوه گوناگون مفسران، در معنای آیه: «وَ أقِمِ الصَّلَوةَ لِذِکرِى» در معناى جملۀ «لِذِکرِى»، اقوال بسيارى است. بعضى گفته اند: جار و مجرورى است متعلق به کلمۀ «أقِم»، که ما نيز همين را گفتيم. بعضى ديگر گفته اند: متعلق است به کلمۀ «صَلَوة». بعضى ديگر گفته اند: متعلق است به جملۀ «فَاعبُدنِى». و نيز درباره «لام» آن، بعضى گفته اند: «لام» تعليل است. بعضى آن را «لام» توقيت دانسته اند، که معنايش «نماز بخوان هنگام ذکر من». و «يا نماز بخوان، هنگامى که آن را فراموش کردى، يا از تو فوت شد، و سپس به يادت آمد». بنابراين، نظير «لام» در جملۀ «أقِمِ الصَّلَوة لِدُلُوکِ الشَّمس» مى باشد. و نيز در معناى «ذِکر»، بعضى گفته اند: مراد از آن، «ذکر لفظى» است، که نماز هم مشتمل بر آن است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، «ذکر قلبى» است، که مقارن نماز است، و با نماز تحقق يافته، يا مترتب بر آن مى شود. همان طور که مسبّب از سبب پديد مى آيد. بعضى ديگر احتمال داده اند که مراد از آن، ذکر قبل از نماز باشد. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، اعم از ذکر قلبى و قالبى است . اختلاف ديگرى در اضافۀ «ذکر» به «ياى» متکلم دارند، که چه نحوه اضافه اى است؟ بعضى گفته اند: اضافۀ مصدر به مفعول خودش است. بعضى ديگر گفته اند: اضافه مصدر به فاعل خودش است، و مراد اين است که: «نماز بخوان تا با ثنا و ثواب خود، تو را ياد کنيم»، و يا اين است که: «نماز بخوان، براى اين که من نماز را در کتب آسمانی ام، ذکر کرده و بدان دستور داده ام». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۶ بعضى ديگر گفته اند: اين اضافه، انحصار اقامه را در ذکر، افاده مى کند، و معنايش اين است که: «نماز را تنها و تنها به خاطر ياد من بخوان، نه به غرض ديگر، از قبيل اميد ثواب و يا ترس عقاب». ولى بعضى ديگر اين افاده را قبول نکرده اند. بعضى ديگر انحصار را قبول کرده و گفته اند: مضاف را منحصر در مضافٌ إليه مى کند، و مراد اين است که نماز را تنها به خاطر ياد من به جاى آر، بدون اين که به آن رياء کنى، يا با ياد غير من آميخته اش سازى. بعضى ديگر گفته اند: هر چند اين معنا در جاى خود صحيح است، وليکن لفظ آيه هيچ دلالتى بر آن ندارد. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «ذکر»، ذکر خود نماز است. يعنى نماز را هر وقت به يادت آمد و يا به خاطر اين که يادت آمد، بخوان، که بنابراين، مضاف در تقدير است، و اصل آن «لِذِکرِ صَلَوتِى» بوده، و يا از آن جايى که ذکر نماز، سبب ذکر خدا است، مسبّب را آورده و سبب را اراده کرده است. و همچنين وجوه زشت و زيبایى ديگر و آنچه به فهم آدمى تبادر مى کند، همان است که گفتيم. رده:تفسیر المیزان