تفسیر المیزان

حدیث «یوم الدار» و پيمان برادرى على «ع» با رسول خدا «ص» و در مجمع البيان، از تفسير ثعلبى، به سند خود، از براء بن عازب، نقل کرده که گفت: وقتى اين آيه نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، بنى عبدالمطلب را که در آن روز چهل نفر بودند، دعوت کرد، و اين چهل نفر، کسانى بودند که هر يک نفرشان به تنهايى، يک تغار مى خورد و يک قدح بزرگ مى نوشيد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به على «عليه السّلام» دستور داد يک پاى گوسفندى را پخته، از آن خورش تهيه کند. آنگاه فرمود: نزديک شويد و به نام خدا بخوريد. جمعيت، ده نفر ده نفر نزديک شدند و همگى به طور کامل سير شدند. سپس دستور داد ظرفى شير آورد. خودش يک جرعه از آن نوشيد، و به ايشان فرمود: بنوشيد به نام خدا. پس همگى از آن نوشيدند، تا سيراب شدند. پس ابولهب بدون مقدمه، رو به جمعيت کرده گفت: اين که ديديد، سحرى بود که اين مرد با شما کرد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، آن روز چيزى نفرمود و حرفى نزد. فرداى آن روز، به همين منوال طعامى تهيه کرد، و ايشان را دعوت فرمود و پس از صرف غذا، انذارشان کرد و فرمود: اى بنى عبدالمطلب! من خودم از ناحيه خداى عزوجل، به عنوان «نذير»، به سوى شما فرستاده شده ام، اسلام بياوريد و مرا اطاعت کنيد، تا هدايت شويد. آنگاه فرمود: هر کس با من برادرى کند و مرا يارى دهد، ولىّ و وصيّم بعد از من و جانشينم در اهلم خواهد بود و قرض مرا مى دهد. مردم سکوت کردند و آن جناب، سه بار سخن خود را تکرار کرد و در هر سه نوبت، احدى سخن نگفت، به جز على «عليه السّلام»، که در هر نوبت برخاست و گفت: من حاضرم! و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بعد از بار سوم، به آن جناب فرمود: تويى. پس مردم برخاستند تا بروند، به ابوطالب گفتند: از حالا بايد فرزندت را اطاعت کنى، چون او، وى را امير بر تو کرد. مرحوم طبرسى مى گويد: اين قصه، از ابورافع نيز نقل شده و در نقل او آمده که: آن جناب بنى عبدالمطلب را در شعب - دره - جمع کرد و برايشان يک ران گوسفند پخت. همه از آن خوردند تا سير شدند و نيز قدحى آب به همه آنان نوشانيد و همه سيراب شدند. آنگاه فرمود: خداى تعالى، مرا مأمور فرموده تا عشيره خود و خويشاوندانم را انذار کنم، و خداوند هيچ پيغمبرى را مبعوث نفرمود، مگر آن که برادر و وزير و وارث و وصىّ و خليفه اى در اهلش قرار داد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۶ حال کداميک از شما بر مى خيزد و با من، بر اين معنا بيعت مى کند، که برادرم و وارثم و وزيرم و وصيّم باشد؟ و از من به منزله هارون باشد از موسى؟ على «عليه السّلام» برخاست و عرضه داشت: «من». فرمود: نزديک من آى، پس دهان او را باز کرده، از آب دهان خود در دهانش ريخت و نيز بين دو شانه او و دو پستانش را با آب دهان خود تر کرد. ابولهب گفت: آه، که چه جايزه بدى به پسر عمت دادى، که دعوتت را پذيرفت. دهانش و رويش را پُر از تف و آب دهان خود کردى. فرمود: پُر از علم و حکمتش کردم. مؤلف: سيوطى هم، در الدر المنثور، حديثى در معناى حديث براء بن عازب، از ابن اسحاق و ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابى نعيم و بيهقى (در کتاب دلائل)، به سندهايى از على «رضى اللّه عنه» روايت کرده اند، که در آن آمده: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: اى بنى عبدالمطلب! به خدا سوگند، من احدى را در عرب سراغ ندارم که براى قوم خود، چيزى آورده باشد، بهتر از آنچه من براى قومم آورده ام. چون من خير دنيا و آخرت را برايتان آورده ام و خداى تعالى، مرا دستور داده شما را به سويش دعوت کنم. حال کداميک از شما است که مرا بر اين مأموريتم يارى کند؟ من که در آن روز از همه کوچکتر بودم گفتم: او منم. پس حضار برخاستند، و خنده کنان بيرون شدند. و در علل الشرايع، به سند خود، از عبداللّه بن حارث بن نوفل، از على بن ابى طالب «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: وقتى آيه «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين»، يعنى: «رَهطُکَ المُخلَصِين: خويشاوندان خالصت نازل شد»، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»،فرزندان عبدالمطلب را که در آن موقع چهل و يا يکنفر بيشتر و يا کمتر بودند، دعوت نموده، فرمود: کداميک از شما برادر و وارث و وزير و وصىّ بعد از من و خليفه من، در بين شما مى شود؟ و اين سخن را به يک يک آنان فرمود و همه پيشنهادش را رد کردند، تا روى سخن به من نمود. من عرضه داشتم: يا رسول اللّه! من حاضرم. در اين هنگام، رو به دودمان عبدالمطلب کرد و فرمود: اى بنى عبدالمطلب! اين وارث و وزير و خليفه من در شما است بعد از من. پس مردم به يکديگر نيشخند زده، برخاستند و به ابو طالب گفتند: به تو دستور مى دهد که زير فرمان اين پسر بچه روى و او را اطاعت کنى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۷ مؤلف: ممکن است از اين که در اين روايت فرمود: «رَهطُکَ المُخلَصِین» استفاده کرد که در آن رواياتى که آيه را به صورت «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين وَ رَهطَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين» قرائت کرده اند و آن را به اهل بيت و نيز به ابى بن کعب نسبت داده اند، منظور تفسير آيه بوده. يعنى جملۀ «وَ رَهطَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين»، توضيح «عشيرۀ اقربين» و تفسير آن است. نه اين که آيه به اين صورت نازل شده و نيمى از آن در قرآن ها ساقط شده باشد. و در مجمع، در ذيل جمله: «وَ تَقَلُّبَکَ فِى السَّاجِدِين» گفته: بعضی ها گفته اند: معناى آن اين است که خدا تو را مى ديد که از صلب پيغمبرى ساجد، به صلب پيغمبرى ديگر منتقل مى شدى، تا آن که تو را در حالى که خودت نيز پيغمبرى، بيرونت کرد. و اين معنا را از ابن عباس نقل کرده اند، و ناقل از ابن عباس، عطاء و عکرمه است. از امام ابى جعفر و امام ابى عبداللّه «عليهما السّلام» نيز روايت شده که فرمودند: يعنى او را که از صلب اين پيغمبر، به صلب آن پيغمبر منتقل مى شد، مى ديد، تا آن که او را از زمان آدم تا زمان پدرش، از صلب پدرش از راه نکاح، نه زنا بيرون آورد. مؤلف: اين روايت را غير طبرسى، ساير روات شيعه نيز نقل کرده اند و از غير شيعه، سيوطى هم در الدر المنثور، از ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابى نعيم، و غير ايشان از ابن عباس، و غير او روايت کرده است. باز در مجمع البيان است که جابر، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: قبل از من، از رکوع و سجود برنخيزيد و به رکوع و سجود نرويد، زيرا من همان طور که پيش روى خود را مى بينم، عقب سرم را نيز مى بينم. آنگاه اين آيه را تلاوت کرد. مؤلف: در عبارت روايت آمده که قبل از من بلند نشويد و پايين نشويد و منظورش، همان سر به سجده نهادن و از سجده برخاستن است، که گفتيم. و اين روايت را الدر المنثور هم، از ابن عباس و غير او نقل کرده است. و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه و احمد، از ابى سعيد روايت کرده اند که گفت: در حالى که ما داشتيم با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مى رفتيم، شاعرى پيدا شد و شروع کرد به سرودن اشعار. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: اگر جوف يکى از شما پر از چرک شود، بهتر از آن است که پر از شعر گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۸ مؤلف: اين روايت، از طرق شيعه نيز، از امام صادق «عليه السّلام»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت شده است. و در تفسير قمى مى گويد: مردم را موعظه مى کنند و خود متعظ نمى شوند. نهى از منکر مى کنند و خود از آن دست بر نمى دارند. امر به معروف مى کنند و خود عمل نمى کنند. اينان، همان کسانی اند که خداى عزوجل درباره شان فرمود: ألَم تَرَ أنَّهُم فِى کُلّ وَادٍ يَهِيمُون: يعنى در هر مذهب و راهى مى روند». «وَ أنَّهُم يَقُولُونَ مَا لَا يَفعَلُون: و مى گويند چيزهايى را که خود عمل نمى کنند» و اينان، همان کسانی اند که حق آل محمد «صلى اللّه عليه و آله» را غصب کردند. روايتى درباره شعر و شعرا و نزول آيه: «وَ الشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الغَاوُون ...» و در اعتقادات صدوق آمده که شخصى از امام صادق «عليه السّلام»، از آيه: «وَ الشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الغَاوُون» سؤال کرد. حضرتش در پاسخ فرمود: منظور شعراى داستان سرا هستند. مؤلف: داستان سرايان، يکى از مصاديق اين گونه شعرايند و گرنه معناى جامع آيه، همان بود که ما در ذيل آيه گذرانديم. و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه، از ابن مسعود، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت کرده که فرمود: بعضى از اشعار، حکمت و پاره اى از بيانات، سحر است. مؤلف: جمله اولى، از ابن ابى شيبه، از بريده، و از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» نقل شده. و نيز از ابن مردويه، از ابوهريره، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به اين عبارت روايت شده که فرمود: بعضى از اشعار، حکمت است و شعر پسنديده، آن شعرى است که در آن از حق يارى شود و چنين شعرى، مشمول آيه نيست. و در مجمع البيان، از زهرى روايت کرده که گفت: عبدالرحمان، پسر کعب بن مالک برايم حديث کرد، که پدرش کعب بن مالک، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» پرسيد: درباره شعراء چه مى فرمايى؟ فرمود: مؤمن، تنها با شمشير جهاد نمى کند، زبان او نيز شمشير است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۷۹ به آن خدايى که جانم به دست اوست، مطمئنا بدانيد که شما با اشعار خود جهادى مى کنيد، که گويا با تير بدن هايشان را خون آلود کرده باشيد. آنگاه مرحوم طبرسى اضافه مى کند که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به حسان بن ثابت (شاعر مخصوص خود) فرمود: «أهجِهِم». و يا فرمود: «هَاجِهِم وَ رُوحُ القُدُس مَعَک»، که معنايش - چه آن باشد و چه اين - اين است که: «کفار را هجو کن، که روح القدس با توست و تو را مدد مى کند» و اين روايت را بخارى و مسلم، در دو صحيح خود آورده اند. و در الدر المنثور است که ابن شيبه و عبد بن حميد و ابوداود، (در کتاب ناسخ خود) و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از ابى الحسن سالم براد (برده فروش)، روايت کرده که گفت: وقتى آيه «وَ الشُّعَراء...» نازل شد، عبداللّه بن رواحه، و کعب بن مالک و حسان بن ثابت، با چشم گريان به خدمت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» وارد شده، عرضه داشتند: يا رسول اللّه! خداى تعالى که اين آيه را فرو فرستاده، مى داند که ما از شعراييم، آيا ما نيز هلاک شديم؟ دنبال اين سؤال اين جمله نازل شد: «إلّا الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلوُا الصَّالِحَات». رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرستاد نزد سؤال کنندگان، و اين آيه را برايشان خواند. مؤلف: اين روايت و روايات ديگرى که به اين معنا رسيده، بعضى را واداشته بگويند که آيات پنجگانه آخر سوره، در مدينه نازل شده، که خواننده عزيز، به اشکال وارده بر کلام آنان، در تفسير آيات مذکور توجه فرمود. و در کافى، به سند خود، از ابى عبيده، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: از سخت ترين وظايفى که خداى تعالى بر خلق خود واجب فرموده، ذکر کثير خداست. آنگاه فرمود: منظورم از ذکر بسيار خدا «سبحان اللّه و الحمد لله و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر» نيست، هر چند که اين ها نيز، ذکر خدا است، وليکن ذکر خدا، اين است که: انسان در هنگام برخورد به حرام خدا و حلال او، به ياد خدا بيفتد. اگر طاعت است، بدان عمل کند و اگر معصيت است، ترک گويد. مؤلف : اين روايت تفسيرى را که ما در ذيل آيه مذکور گذرانديم، تأييد مى کند. «سوره نمل» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸۰ آيات ۱ - ۶ سوره نمل * سوره «نمل»، در مکه نازل شده است و ۹۳ آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * طس تِلْک آيَات الْقُرْآنِ وَ کتَابٍ مُّبِينٍ(۱) هُدًى وَ بُشرَى لِلْمُؤْمِنِينَ(۲) الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکوةَ وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ(۳) إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ زَيَّنَّا لهَُمْ أَعْمَالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ(۴) أُولَئک الَّذِينَ لهَُمْ سُوءُ الْعَذَابِ وَ هُمْ فى الاَخِرَةِ هُمُ الاَخْسرُونَ(۵) وَ إِنَّک لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِن لَّدُنْ حَکِيمٍ عَلِيمٍ(۶) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. طس. اين آيه هاى قرآن و کتاب آشکار است. (۱) که هدايت و بشارتى براى مؤمنان مى باشد. (۲) همان کسانى که نماز مى گزارند و زکات مى دهند و آنان، آرى همانان به آخرت و سراى ديگر يقين دارند. (۳) کسانى که به آخرت ايمان ندارند، اعمالشان را به نظرشان آراسته ايم، که تا کوردل باشند. (۴) آن ها کسانى هستند که عذاب سخت دارند و آنان خود در آخرت زيانکارترند. (۵) حقا که تو قرآن را از جانب خدايى فرزانه و دانا فرا مى گيرى. (۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۸۱ «بیان آیات» به طورى که از آيات صدر سوره و پنج آيه آخر آن بر مى آيد، غرض اين سوره اين است که مردم را بشارت و انذار دهد. و به همين منظور، مختصرى از داستان هاى موسى، داود، سليمان، صالح و لوط «عليهم السلام» را به عنوان شاهد ذکر نموده، و در دنبال آن، پاره اى از اصول معارف، مانند وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت و مانند معاد را ذکر نموده است. «تِلْک آيَات الْقُرْآنِ وَ کتَابٍ مُّبِينٍ»: اشاره به «تلک» - همانطور که در اول سوره «شعراء» گفتيم - اشاره به آيات سوره است. آياتى که بعدا نازل مى شود، و آياتى که قبلا نازل شده. و تعبير به لفظ «تلک» که مخصوص اشاره به دور است، براى اين است که به رفعت قدر و بلندى مرتبه آن آيات نيز، اشاره کرده باشد. کلمه «قرآن»، اسم کتاب است و اگر آن را «قرآن» ناميده، بدين جهت است که خواندنى است و کلمۀ «مبين»، از «إبانه»، به معناى اظهار است. و اگر کلمه «کتاب» را نکره آورد و نفرمود «وَ الکِتَابِ المُبِين»، براى اين بوده که عظمت آن را برساند. ( چون نکره آوردن اسم، گاهى تفخيم و تعظيم را مى رساند). و معناى جمله مورد بحث، اين است که اين آيات رفيع القدر و عظيم المنزله، که ما نازل مى کنيم، آيات کتابى است خواندنى و عظيم الشأن. کتابى که مقاصد خود را روشن مى کند و ابهام و پيچيدگى ندارد. در مجمع البيان گفته: اگر آيات را به دو صفت «قرآن و کتاب» توصيف کرد، براى اين بود که بفهماند همان طور که با خواندن، ظاهر مى شود با نوشتن نيز ظاهر مى شود. و خلاصه به منزله ناطقى است که معارف را آن هم، از دو طريق خواندن و نوشتن بيان مى کند. و اگر آن را با کلمۀ «مُبين» توصيف کرد، براى اين بود که آن را به ناطقى تشبيه کرده باشد که روشن سخن مى گويد. «هُدًى وَ بُشرَى لِلْمُؤْمِنِينَ»: دو مصدر «هُدى» و «بُشرى»، يا به معناى اسم فاعل اند، و يا اگر همان معناى مصدرى مراد باشد، به منظور مبالغه به اين تعبير آورده شده اند. و معناى جمله، اين است که: اين کتاب مبين براى مؤمنان بسيار هدايت کننده و بشارت دهنده است. «الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکوةَ...»: مقصود از ذکر نماز و زکات، ذکر نمونه اى از اعمال صالح است و اگر از ميان اعمال صالحه، اين دو را نام مى برد، چون اين دو هر يک در باب خود رکن هستند. «نماز» در عبادت هاى راجع به خداى تعالى، و «زکات» در آنچه راجع به مردم است. و از نظرى ديگر، نماز در اعمال بدنى و زکات در اعمال مالى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸۲ و اين که فرمود: «وَ هُم بِالآخِرَةِ هُم يُوقِنُون»، وصف ديگرى است براى مؤمنان، که عطف شده به آن دو وصف ديگر، و اين وصف را به منظور اشاره به اين معنا آورده که بفهماند اعمال صالح، وقتى در جاى خود قرار مى گيرد و به غرض و هدفى که بايد مى رسد، که توأم با يقين به آخرت باشد. زيرا عمل هر قدر هم صالح باشد، با تکذيب آخرت، اثرش خنثى و اجرش حبط مى شود. به دليل اين که خداى تعالى فرموده: «وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ لِقَاءِ الآخِرَةِ حَبِطَت أعمَالُهُم». و اگر ضمير جمع را در جملۀ «وَ هُم بِالآخِرَة» هم تکرار کرد، با اين که ممکن بود بفرمايد: «وَ هُم بِالآخِرَة يُوقِنُون...»، براى اين بود که دلالت کند بر اين که اين يقين به آخرت، شأن مردم با ايمان است و مردم با ايمان، اهل يقين اند و بايد چنين انتظارى از ايشان داشت و توقع نمى رود که با داشتن ايمان به روز جزا، کفر بورزند. با تکذيب معاد، انسان متحير، و اعمالش حبط و بی اثر است «إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ زَيَّنَّا لهَُمْ أَعْمَالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ»: کلمه «يعمهون» از «عمه»، به معناى تحير و سرگردانى در امرى است. و معناى زينت دادن عملريال اين است که عمل را طورى قرار دهند که آدمى مجذوب و شيفته آن شود، و کسانى که به آخرت ایمان ندارند، از آن جايى که آن روز را که غايت مسير انسان است، قبول ندارند، بناچار آنان مى مانند و دنيا. و معلوم است که دنيا هم نمى تواند غايت اعمال قرار گيرد. پس اين بينوايان که دست به دامان اعمال خود مى زنند، در راه زندگى متحير و سرگردانند. زيرا هدفى ندارند تا با اعمال خود به سوى آن هدف بروند. «أُولَئک الَّذِينَ لهَُمْ سُوءُ الْعَذَابِ وَ هُمْ فى الاَخِرَةِ هُمُ الاَخْسرُونَ»: اين جمله، تهديدى است به مطلق عذاب. چه دنيوى و چه اخروى. چون دنبالش عذاب خصوص آخرت را خاطرنشان مى سازد و مى فرمايد: «وَ هُم فِى الآخِرَةِ هُمُ الأخسَرُون». پس معلوم مى شود جملۀ اول، مربوط به مطلق عذاب است و شايد وجه اين که مى فرمايد: اينان در آخرت «أخسرون: زيانکارتران» هستند، اين است که نامۀ اعمال ساير گنهکاران، هم مشتمل بر گناه است و هم مشتمل بر ثواب، که مطابق آن اعمال، جزا داده مى شوند. اما اين بيچارگان، گناهانشان در نامه ها ثبت شده، اما ثواب هايشان و کارهاى نيکشان حبط شده، و ثبت نگشته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸۳ «وَ إِنَّک لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِن لَّدُنْ حَکِيمٍ عَلِيمٍ»: کلمه «تلقيه» با کلمه «تلقين»، تقريبا به يک معناست. و اگر دو وصف «حکيم» و «عليم» را نکره آورد، هم به منظور تعظيم بود و هم تصريح کند به اين که اين قرآن از ناحيه خداى تعالى است، تا خود حجتى باشد بر رسالت خاتم الانبياء «صلى اللّه عليه و آله»، و تأييدى باشد براى معارفى که قبلا بيان داشت و صحه اى باشد براى آنچه از داستان هاى انبياء به زودى ذکر مى کند. و اگر در ميان همه اسماى حسناى خدا، دو نام شريف «حکيم» و «عليم» را ذکر کرده، براى آن بود که دلالت کند بر اين که نزول اين قرآن از ناحيه سرچشمه حکمت است، ديگر هيچ ناقضى نمى تواند آن را نقض کند و هيچ عامل وهنى نمى تواند آن را موهون سازد. و نيز، از ناحيه منبع علم است، پس هيچ دروغى در اخبار آن نيست، و هيچ خطايى در قضاوتش راه ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۸۴ آيات ۷ - ۱۴ سوره نمل إِذْ قَالَ مُوسى لاَهْلِهِ إِنّى آنَستُ نَاراً سئَاتِيکم مِّنهَا بخَبرٍ أَوْ آتِيکُم بِشهَابٍ قَبَسٍ لَّعَلَّکمْ تَصطلُونَ(۷) فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِى أَن بُورِک مَن فى النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَهَا وَ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ(۸) يَا مُوسى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۹) وَ أَلْقِ عَصاک فَلَمَّا رَآهَا تهْتزُّ کَأَنهَا جَانُّ وَلى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّب يَا مُوسى لا تخَف إِنّى لا يخَافُ لَدَىّ الْمُرْسلُونَ(۱۰) إِلّا مَن ظلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسنَا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنّى غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۱۱) وَ أَدْخِلْ يَدَک فى جَيْبِک تخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيرِ سُوءٍ فى تِسع آيَاتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنّهُمْ کانُوا قَوْماً فَاسِقِينَ(۱۲) فَلَمَّا جَاءَتهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُّبِينٌ(۱۳) وَ جَحَدُوا بهَا وَ استَيْقَنَتْهَا أَنفُسهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانظرْ کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ(۱۴) «ترجمه آیات» چون موسى به خانواده خود گفت: من آتشى مى بينم، به زودى خبرى از آن براى شما مى آورم، يا شعله اى از آتش گرفته مى آورم، تا شايد گرم شويد. (۷) و چون به آتش رسيد، ندا داده شد که هر که در اين آتش است و هر که پيرامون آن است، مبارک باد و پروردگار جهانيان منزه است. (۸) اى موسى! مطلب از اين قرار است که من خداى نيرومند فرزانه ام. (۹) عصاى خويش را بيفکن و چون آن را ديد که چون مار جست و خيز مى کند و باز پس نگرديد، اى موسى! بيم مدار، که پيغمبران در پيشگاه من بيم نمى دارند. (۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸۵ مگر کسى که ستم کرده، سپس از پى بدى، نيکى آورده باشد که من آمرزگار و رحيمم. (۱۱) و دستت را در گريبانت داخل کن که سپيد و روشن، بدون رنج در آيد، همه اين ها از جمله نُه معجزه اى بود که به سوى فرعون و قوم او برد، که آنان گروهى عصيان پيشه بودند. (۱۲) و چون آيت هاى روشن ما به سويشان آمد، گفتند: اين جادويى است آشکار. (۱۳) از روى ستم و عصيان منکر آن ها شدند، اما ضميرهايشان بدان يقين داشت. بنگر عاقبت مفسدان چسان بوده است. (۱۴) «ترجمه آیات» اين آيات، ابتداى داستان هاى پنج گانه اى است که گفتيم در اين سوره، به عنوان استشهاد براى مطالب صدر سوره از قبيل تبشير و انذارى که در آن ها ذکر مى کند، مى باشد و در سه داستان اول، از آن پنج داستان، يعنى در داستان موسى و داوود و سليمان، جهت وعده را بر جهت وعيد غلبه داده و در دو تاى ديگر، جانب وعيد، بيشتر رعايت شده است. «إِذْ قَالَ مُوسى لاَهْلِهِ...»: مراد از اهل موسى، همسرش، يعنى دختر شعيب است، که خداى تعالى در سوره قصص داستانش را آورده. در مجمع البيان گفته: اين که خطاب را به صيغه جمع آورده و فرموده است: «آتيکم: برايتان بياورم»، بدين سبب بوده که همسر او با اين که يک نفر بوده، اما قائم مقام چند نفر بوده است. چون در مواقع حساس و جاهاى وحشت انگيز، يک نفر در ايجاد انس در دل آدمى، کار چند نفر را مى کند. احتمال هم دارد که در آن روز به غير همسرش، شخص و يا اشخاص ديگرى، از قبيل: خادم، يا مکارى (کرايه دهنده)، يا غير آن، همراهش بوده باشند. و در مجمع البيان گفته: «آنَستُ» از «إيناس»، به معناى ديدن است. و بعضى گفته اند: معناى آن آنَستُ، «أحسَستُ» است. يعنى من احساس آتشى کردم. البته احساسى که مايه دلگرمى شود، هرچه که به آن إيناس داشته باشى، آن را احساس کرده اى و دلت به آن آرامش و گرمى يافته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۸۶ معناى «شهاب» و «قبس» در آیه: «آتِيکُم بِشَهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُم تَصطَلُون» و کلمۀ «شهاب» به طورى که در مجمع آمده، نورى است که چون عمود از آتش برخيزد، و همچنين هر نورى که مانند عمود امتداد داشته باشد، به آن شهاب مى گويند. و مراد از «شهاب» در آيه مورد بحث، شعله اى از آتش است. و در مفردات گفته: «شهاب»، به معناى شعله اى از آتش افروخته است که بالا رود. يا شعله اى که در جوّ پيدا شود. و نيز در مفردات گفته: کلمۀ «قَبَس»، به معناى آن مقدار آتشى است که از آتشى ديگر بردارى. و کلمۀ «تَصطَلُون»، از «إصطلاء» است، که به معناى گرم شدن با آتش است. سياق آيه، ماجرايى را که از اين داستان در سوره هاى ديگر آمده، تأييد نموده و گواهى مى دهد بر اين که موسى «عليه السّلام» در اين هنگام که از دور آتشى ديده، داشته خانواده اش را به سوى مصر مى برده، ولى در بين حرکت، راه را گم کرده، و خودش و خانواده اش دچار سرما شده بودند، و شب هم، شبى بسيار تاريک بوده است. در اين هنگام، از دور آتشى ديده، خواسته است تا نزديک آن برود، تا اگر انسانى در کنار آن آتش يافت، از او راه را بپرسد و يا پاره اى آتش بگيرد و نزد اهلش برده، در آن جا هيزمى آتش کند تا گرم شوند. لذا به خانواده اش گفت: اين جا باشيد که من احساس آتشى کردم و آن را ديدم. از جاى خود تکان نخوريد که به زودى از آن آتش، يعنى از کنار آن آتش خبرى مى آورم و به راهنمايى او، راه را پيدا مى کنم و يا شعله اى از آن آتش را مى آورم، تا هيزمى آتش کنيد و گرم شويد. و نيز، از سياق بر مى آيد که آتش مذکور، تنها براى آن جناب هويدا شده، و غير او، کسى آن را نديده است، و گرنه به طور نکره نمى گفت: «من آتشى مى بينم»، بلکه آن را نشان مى داد و به آن اشاره مى کرد. و اگر کلمۀ «آوردن» را تکرار کرد، و يک بار در آوردن خبر و بارى ديگر در آوردن آتش، آن را به کار برد، با اين که ممکن بود بفرمايد: «سَآتِيکُم مِنهَا بِخَبَرٍ أو شَهَابٍ...»، براى اين بود که نوع اين دو آوردن، مختلف بود. رده:تفسیر المیزان