تفسیر المیزان

اثبات توحيد ربوبى خداوند، با بيان ناتوانی آلهۀ مشرکان از آوردن نور، يا يا آوردن شب «قُلْ أَرَأيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْکمُ الَّيْلَ سرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ...»: کلمۀ «سَرمَد» بر وزن «فَعلَل»، به معناى دائم است. بعضى هم گفته اند: اين کلمه، از مادۀ «سرد» اشتقاق يافته، و ميم آن زيادى است، و معناى «السَّرد»، پشت سر هم بودن است. و اگر فرمود: «به من بگوييد اگر خدا، شب را تا روز قيامت، يکسره قرار مى داد، چه مى کرديد»، و خلاصه اگر شب را مقيد به روز قيامت کرد، براى اين است که: بعد از رسيدن روز قيامت، ديگر شبى نخواهد بود. «مَن إلَهٌ غَيرُ اللهِ يَأتِيکُم بِضِيَاءٍ» - يعنى: در چنين صورتى، کدام يک از معبودهاى شما، حکم خدا را نقض مى کرد و روز را برايتان مى آورد، و شما را از تاريکى نجات مى داد، تا بتوانيد به دنبال معاش برويد؟ اين، آن معنايى است که سياق، شاهد آن است. و نظير اين معنا، در جملۀ آينده نيز که مى فرمايد: «مَن إلَهٌ غَيرُ اللهِ يَأتِيکُم بِلَيلٍ...» مى آيد. با اين بيانى که ما براى آيه مورد بحث کرديم، اشکالى که بر دو آيه مورد بحث کرده اند، برطرف مى شود. و آن اشکال، اين است که: اگر فرض کنيم که شب تا روز قيامت امتداد يابد و عمر روزگار يکسره شب شود، ديگر اصلا تصور ندارد که روزى و ضيايى بياورند. براى اين که آورندۀ روز، يا خداى تعالى است و يا غير اوست. اما غير خدا که ناتوانى اش از آوردن روز واضح است. و اما خداى تعالى، اگر روزى بياورد، لازمه اش آن است که در يک زمان، شب و روز هر دو با هم جمع شوند، و اين محال است، و اراده و قدرت خداى متعال، به محال تعلق نمى گيرد. و همچنين است اگر عمر روزگار تا روز قيامت، يکسره روز شود. بعضى از مفسران از اين اشکال جواب داده اند به اين که: «مراد از جملۀ «إن جَعَلَ اللهُ عَلَيکُم»، اين است که: خدا اگر بخواهد، شب را دائمى کند»، ولى خواننده عزيز توجه دارند که گفتيم نه قدرت خدا به محال تعلق مى گيرد، و نه خواست او. پس اين جواب، اشکال را دفع نمى کند. جواب صحيح، همان بيانى است که ما براى آيه کرديم. (زيرا آيه شريفه در مقام اثبات توحيد در ربوبيت خداى تعالى است. مى خواهد بفرمايد: آلهه شما مشرکان، هيچ سهمى از ربوبيت ندارند. به دليل اين که اگر خداى تعالى، شب را تا قيامت يکسره کند، آن ها نمى توانند اين حکم خدا را نقض کنند. و همچنين، اگر عمر دنيا را يکسره روز کند. پس از تدبير عالَم، هيچ سهمى در دست هيچ کس نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه : ۱۰۲ مقتضاى ظاهر کلام، اين بود که بفرمايد: «مَن إلَهٌ غَيرُ اللهِ يَأتِيکُم بِنَهَارٍ: کيست غير از خدا که برايتان روز بياورد».، چون مقتضاى سياق کلام، مقابله ميان شب و روز بود، وليکن اين طور نفرمود، بلکه فرمود: اگر خدا عمر دنيا را يکسره شب کند، کيست غير از خدا که برايتان نور بياورد. و اين تغيير اسلوب و ذکر نور به جاى روز، از قبيل ملزم کردن خصم است به حداقل و آسان ترين لوازم گفتار او، تا بطلان مدعايش به نحو اتم روشن گردد. گويا فرموده است: اگر غير از خداى تعالى، کسى امور عالَم را تدبير مى کند، اگر خدا عمر دنيا را تا قيامت يکسره شب کند، بايد آن مدبر بتواند روز را بياورد، و ما نمى خواهيم روز بياورد. حداقل بتواند نورى که پيش پاى شما را روشن کند، بياورد، وليکن هيچ کس چنين قدرتى ندارد. چون قدرت، همه اش از خداى سبحان است. ولى نظير اين وجه و اين نکته در آيه بعدى، که مى فرمايد: و اگر خدا عمر دنيا را تا قيامت يکسره روز کند، چه کسى برايتان شب را مى آورد، که در آن سکونت کنيد، جريان ندارد. براى اين که در آيه بعدى، اگر به جاى شب، ظلمت را نياورد، براى اين است که منظور از آوردن ظلمت، سکونت و آرامش بشر است، و ظلمتى مايه سکونت بشر است که ممتد باشد، و اگر ممتد باشد، همان شب مى شود. و لذا در آيه مذکور نفرمود: «مَن إلَهٌ غَيرُ اللهِ يَأتِيکُم بِظُلمَةٍ تَسکُنُونَ فِيهِ». و اين که در آيه مورد بحث، کلمۀ «ضياء» را نکره (بدون الف و لام) آورد، خود مؤيد وجهى است که ما بيان داشتيم. البته براى آيه وجوهى ديگر گفته اند، که هيچ يک از تعسف و خيالبافى خالى نيست. «أفَلَا تَسمَعُون» - آيا گوش تفهم و تفکر نداريد تا تفکر کنيد؟ و بفهميد که معبودى غير از خداى تعالى نيست؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۳ «قُلْ أَرَأيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْکمُ النَّهَارَ سرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيرُ اللَّهِ يَأْتِيکم بِلَيْلٍ تَسکُنُونَ فِيهِ»: معناى «تَسکُنُونَ فِيه»، اين است که: در آن از خستگى و تعبى که از کار روز به شما مى رسد، بياساييد. «أفَلَا تُبصِرُون» - آيا نمى بينيد؟ منظور از اين ديدن، تفهم و تذکر است. و چون چنين بينايى و شنوايى نداشته اند، پس ايشان کور و کرند. و در اين که در آخر يک آيه فرموده: «آيا نمى بينيد»، و در آخر آيه ديگر فرموده: «آيا نمى شنويد»، لطيفه اى است، و شايد اين که در آيه دوم - که راجع به يکسره شدن روز است - صفت نديدن را ذکر کرده، براى اين باشد که مناسب با روشنايى است. و در آيه اول - که راجع به يکسره شدن شب است - نشنيدن را آورده است، که خالى از مناسبت با آن نيست. «وَ مِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَکمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ لِتَسکُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکمْ تَشکُرُونَ»: اين آيه، در حکم نتيجه گيرى از حجت مذکور، در دو آيه قبل است، که بعد از ابطال دعوى خصم (شرک مشرکان) به صورت يک گزارش و خبر ابتدايى آورده. براى اين که مطلبى است ثابت که ديگر هيچ معارضى برايش نيست. لام در جملۀ «لِتَسکُنُوا فِيهِ»، لام تعليل است. و ضمير در «فِيهِ» به کلمۀ «ليل» بر مى گردد. و معنايش اين است که: خدا براى شما شب قرار داد، تا در آن استراحت کنيد. «وَ لِتَبتَغُوا مِن فَضلِهِ». يعنى: و روز قرار داد تا در آن رزقى را که فضل و عطيه خدا است، جستجو نماييد. و بنابراين، برگشت جملۀ «لِتَسکُنُوا» به «ليل»، و جملۀ «لِتَبتَغُوا» به «نهار»، به طريق لفّ و نشر مرتب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۴ و جملۀ «لَعَلَّکُم تَشکُرُونَ»، به هر دو، يعنى سکونت در شب و طلب روزى در روز بر مى گردد. و معنايش اين است که: خدا شب را چنان، و روز را چنين کرد، باشد که شما شکر بگزاريد. جملۀ «وَ مِن رَحمَتِهِ جَعَلَ لَکُم»، در معناى اين است که فرموده باشد: «جَعَلَ لَکُم وَ ذَلِکَ رَحمَةً مِنهُ: خدا روز را براى شما قرار داد، و اين خود رحمتى است از او». و اين، اشاره است به اين که «تکوين»، مانند سکون و طلب رزق و «تشريع»، که عبارت است از هدايت خلق به سوى شکر خالق، همه و همه، آثار رحمت او هستند - دقت فرماييد. «وَ يَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شرَکائِى الَّذِينَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ»: تفسير اين آيه گذشت. چون قبلا هم اين مطلب را فرموده بود، و اگر در اين جا آن را تکرار کرد، بدان جهت است که مضمون آيه بعدى، بدان احتياج داشت. قيامت، روز کشف حقائق، روز آشکار شدن بطلان پندار مشرکان «وَ نَزَعْنَا مِن کُلِّ أُمَّةٍ شهِيداً فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ...»: اين آيه شريفه، به اين معنا اشاره مى کند که در روز قيامت، بطلان پندارشان به خوبى روشن مى شود، و مراد از «شهيد»، گواه اعمال است، که در چند جا از اين کتاب، به آن اشاره شد. و آيه شريفه ظهورى در اين معنا ندارد که مراد از «شهيد»، پيغمبر مبعوث در هر امت است. چون کلمه «شهيد» را مفرد آورده. و کلمۀ «امت»، به معناى جماعتى از مردم است، و جماعت از مردم هيچ ظهورى ندارد در جماعتى که پيغمبر به سوى آن ها فرستاده شده باشد، تا چه رسد به اين که بگوييم صريح در آن است. بله چنين جماعتى که پيغمبرى دارند، يکى از مصاديق امت است. و معناى اين که فرمود: «فَقُلنَا هَاتُوا بُرهَانَکُم»، اين است که: ما از آنان مطالبه برهان کرديم و از ايشان خواستيم تا بر پندار خود، که مى گفتند خدا شريک دارد، حجتى قاطع بياورند. «فَعَلِمُوا أنّ الحَقَّ لله وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَفتَرُون» - يعنى پندار باطلشان، که خدا شريکى دارد، از ايشان غايب شد، و در آن هنگام به يقين دانستند که حق الوهيت، تنها براى خدا است، و خدا در الوهيت، شريکى ندارد. پس مراد از جملۀ «ضَلَّ عَنهُم»، به طور استعاره اين است که: «غايب شد از ايشان»، که ساير مفسران نيز جمله را به همين معنا تفسير کرده اند. و بنابراين در کلام، تقديم و تأخيرى شده، و اصل در آن «فَضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَفتَرُونَ فَعَلِمُوا أنّ الحَقَّ للّه: غايب شد از ايشان آنچه افتراء مى بستند، و در نتيجه فهميدند که حق با خداى تعالى بوده»، مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۵ بنابراين، جملۀ «أنَّ الحَقَّ للّه»، نظير سخن يک قاضى است که در بين دو نفر که با هم نزاع دارند، و هر يک حق را براى خود ادعاء مى کند، مى گويد: «الحَقُّ لِفُلان: حق با فلانى است». در اين جا، گويا خداى تعالى با مشرکان نزاع دارد، و هر يک از دو طرف نزاع، حق را به خود مى دهد. مشرکان ادعا مى کنند که الوهيت، يعنى معبوديت، حقّ شرکاى ايشان است، و خداى تعالى، ادعاء مى کند که تنها حق اوست، و از خصم خود مى خواهد تا بر مدعاى خود برهان بياورند. و مشرکان هيچ برهانى نمى يابند. در چنين وضعى متوجه مى شوند که در اشتباه بوده اند، و معبوديت، حقّ خداى سبحان است. پس الوهيت، حق ثابتى است که هيچ ريبى در آن نيست، و وقتى حقّ غير خدا نباشد، قهرا حقّ خداى تعالى خواهد بود. چون گفتيم اصل آن ثابت است. اين وجه، به ظاهرش وجه صحيحى است و عيبى هم ندارد، وليکن آنچه از آيه شريفه بر مى آيد چيزى ديگر است، زيرا از آيه بر مى آيد که يکى از خصايص روز قيامت اين است که: در آن روز، حق که در دنيا آميخته با باطل و باطل ها بود، جداى از هر باطلى ظهور مى کند. آن هم ظهورى مشهود و لمس شدنى، که ديگر هيچ گونه پرده و خفايى بر آن نباشد. در آن روز، هر باطلى که در دنيا خود را به صورت حق در آورده، و شبيه حق ساخته بود، از ميان برداشته مى شود. و لازمۀ اين ظهور اين است که مسأله الوهيت هم، آن چنان ظاهر شود که هيچ ستر و خفايى بر آن نباشد. پس همه افتراهاى شرک، که به اين مسأله بسته بودند، از ميان مى رود. و اين از بين رفتن افتراها، از آثار شدت ظهور حق است. پس در چنين روزى، ديگر حاجت به اين نمى افتد که از مشرکان برهان بخواهند. نه اين که چون دليلى نمى يابند، در نتيجه به وحدانيت خداى تعالى، در الوهيت علم حاصل کنند. و خلاصه، آيه شريفه نمى خواهد بر سبيل احتجاجات فکرى احتجاج کند - دقت فرماييد. با اين بيانى که ما براى آيه شريفه ذکر کرديم، پاسخ دو اشکال که به آيه شريفه شده، داده مى شود. اشکال اول اين است که: از کلام خداى تعالى استفاده مى شود که مشرکان، هيچ حجتى بر ادعاى خود ندارند، و با اين حال وجه اين که در دنيا همچنان بر باطل مى مانند تا اين که در روز قيامت، برايشان علم حاصل مى شود که حق با خداست، چيست؟ و چرا اين علم در دنيا برايشان حاصل نمى گردد؟ جوابش اين شد که: در دنيا، حق و باطل به هم آميخته است، و چه بسيار باطل ها، که خود را شبيه به حق جلوه مى دهند. ولى روز قيامت، روز کشف حقايق، و جدا شدن آن ها از باطل است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۶ اشکال دوم اين که: چرا در آيه شريفه، به جاى اين که بفرمايد: «وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَفتَرُونَ فَعَلِمُوا أنّ الحَقَّ للّه»، جمله ها، مقدّم و مؤخر شده؟ و فرموده: «فَعَلِمُوا أنّ الحَقَّ لله وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَفتَرُونَ»، و اين تقديم و تأخير، غير از سجع و قافيه، نکته روشنى ندارد. جواب اين اشکال هم، اين شد که: مفاد جملۀ «وَ ضَلَّ عَنهُم...»، اثرى است که بر مفاد جملۀ «فَعَلِمُوا أنّ الحَقّ للّه» مترتب مى شود. ساده تر بگوييم: بعد از آن که حق بى پرده ظاهر گردد، خود به خود، افتراى مشرکان از بين مى رود. ممکن هم هست بگوييم که: کلمۀ «حق»، در جملۀ «فَعَلِمُوا أنّ الحَقَّ للّه»، مصدر است، که در اين صورت، برگشت معناى جمله، به معناى آيه: «وَ يَعلَمُونَ أنّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ المُبِين» مى باشد. يعنى اين که در آيه مورد بحث فرمود حق براى خداست، معنايش همان معناى آيه نور است، که مى فرمايد: خدا حق است. البته اين در صورتى است که مراد از اين کلمه، حق بالذات باشد. و اگر مراد همه حق ها باشد، معنايش اين مى شود که: تمامى حق ها به او منتهى مى شود، و قائم به اوست. همچنان که فرمود: «الحَقُّ مِن رَبّک: حق از پروردگار تو است». و نفرمود: «الحَقُّ مَعَ رَبّک: حق با پروردگار تو است». بحث روايتى: (چند روايت ذيل برخى آيات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ قَالُوا إن نَتَّبِعِ الهُدَى مَعَکَ نُتَخَطّف مِن أرضِنَا»، از معصوم «عليه السلام» آورده که فرمودند: اين آيه درباره قريش نازل شد، که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، ايشان را به اسلام و هجرت دعوت کرد. قريش گفتند: اگر ما هدايت را با تو پيروى کنيم، از سرزمينمان ربوده مى شويم. خداى تعالى در پاسخشان فرمود: «أوَ لَم نُمَکِّن لَهُم حَرَماً آمِناً يُجبَى إلَيهِ ثَمَراتُ کُلّ شَئ رِزقاً مِن لَدُنّا وَلَکِنّ أکثَرَهُم لَا يَعلَمُونَ». مؤلف: اين معنا را صاحب کشف المحجه و مرحوم مفيد، در روضة الواعظين، روايت کرده اند. سيوطى هم، در الدر المنثور از ابن جرير، ابن ابى حاتم، و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۷ و در الدر المنثور است که نسائى و ابن منذر، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: گويندۀ اين حرف که «إن نَتَّبِِعِ الهُدَى مَعَکَ نُتَخَطَّف مِن أرضِنَا»، حارث بن عامر بن نوفل بود. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ رَبُّکَ يَخلُقُ مَا يَشَاءُ وَ يَختَارُ مَا کَانَ لَهُمُ الخِيَرَةُ...» فرموده اند: اين خدا است که امام را اختيار مى کند، و مردم اين حق را ندارند که امام اختيار کنند. مؤلف: اين روايت، از باب جرى و تطبيق مصداق بر کلى است. مى فرمايد: يکى از امورى که به دست خداى تعالى است، نه به دست مردم، مسأله «امامت» است، و اين بر اساس اين مسأله است که نصب امام معصوم واجب است از جانب خداى تعالى باشد. همان طور که بعث انبياء واجب است از جانب او باشد، که تفصيل اين مسأله در سابق گذشت. و در همان کتاب، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در ذيل آيه: «وَ نَزَعنَا مِن کُلّ أُمّة شَهِيداً» فرمود: شهيد از اين امت، امام اين امت است. مؤلف: اين نيز، از باب جرى و تطبيق مصداق بر کلى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۸ آيات ۷۶ - ۸۴ سوره قصص إِنَّ قَارُونَ کانَ مِن قَوْمِ مُوسى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَ آتَيْنَاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصبَةِ أُولى الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يحِب الْفَرِحِينَ(۷۶) وَ ابْتَغ فِيمَا آتَاک اللَّهُ الدَّارَ الاَخِرَةَ وَ لا تَنس نَصِيبَک مِنَ الدُّنْيَا وَ أَحْسِن کمَا أَحْسنَ اللَّهُ إِلَيْک وَ لا تَبْغ الْفَسادَ فى الاَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يحِب الْمُفْسِدِينَ(۷۷) قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِندِى أَوَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَک مِن قَبْلِهِ مِنَ القُرُونِ مَنْ هُوَ أَشدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکثرُ جَمْعاً وَ لا يُسئَلُ عَن ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ(۷۸) فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فى زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا يَا لَيْت لَنَا مِثْلَ مَا أُوتىَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍ عَظِيمٍ(۷۹) وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَکمْ ثَوَاب اللَّهِ خَيرٌ لِّمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا يُلَقَّاهَا إِلّا الصابرُونَ(۸۰) فخَسفْنَا بِهِ وَ بِدَارِهِ الاَرْض فَمَا کانَ لَهُ مِن فِئَةٍ يَنصرُونَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَ مَا کانَ مِنَ الْمُنتَصِرِينَ(۸۱) وَ أَصبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالاَمْسِ يَقُولُونَ وَيْکَأَنَّ اللَّهَ يَبْسط الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَوْ لا أَن مَّنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسف بِنَا وَيْکَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْکَافِرُونَ(۸۲) تِلْک الدَّارُ الاَخِرَةُ نجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فى الاَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ(۸۳) مَن جَاءَ بِالحَْسنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِّنهَا وَ مَن جَاءَ بِالسيِّئَةِ فَلا يجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السيِّئَاتِ إِلا مَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۸۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۹ «ترجمه آیات» به درستى که قارون که از قوم موسى بود، پس بر آنان طغيان کرد. ما به وى، از گنجينه ها آن قدر داده بوديم که تنها کليد آن ها، مردانى نيرومند را خسته مى کرد. مردمش به او گفتند: اين قدر شادى مکن، که خدا خوشحالان را دوست نمى دارد. (۷۶) و بجو در آنچه خدا به تو داده، خانه آخرتت را و بهره ات از دنيا را فراموش مکن، و همان طور که خدا به تو احسان کرده، تو نيز احسان کن، و در پى فساد انگيزى در زمين نباش، که خدا مفسدان را دوست نمى دارد. (۷۷) او در جواب مى گفت: آنچه برايم فراهم شده، با علم خودم فراهم شده. آيا نمى داند که خدا قبل از او از قرن ها، کسانى را هلاک کرده که از او نيرومندتر و ثروت اندوزتر بودند، و مجرمان، از جرمشان پرسش نمى شوند (چون به سيما شناخته مى شوند). (۷۸) قارون غرق در زينتش به سوى قومش بيرون شد. آن هايى که هدفشان زندگى دنيا بود، گفتند: اى کاش، ما نيز مى داشتيم مثل آنچه را که قارون دارد، که او، بهرۀ عظيمى دارد. (۷۹) و کسانى که داراى علم بودند، به ايشان گفتند: واى بر شما! پاداش خدا بهتر است براى آن کس که ايمان آورد و عمل صالح کند، و اين سخن را فرا نگيرند، مگر خويشتنداران. (۸۰) پس ما او و خانه اش را در زمين فرو برديم، هيچ کس را نداشت که او را يارى کند، چون غير از خدا ياورى نيست و خودش هم از ممتنعين نبود. (۸۱) کسانى که ديروز آرزو مى کردند که به جاى او باشند، امروز مى گفتند: واه! گويى خداست که رزق را براى هر کس از بندگانش بخواهد، وسعت مى دهد و براى هر که بخواهد، تنگ مى گيرد. اگر خدا بر ما منت ننهاده بود، ما را هم در زمين فرو مى برد. واى! گويى که کافران رستگار نمى شوند! (۸۲) (آرى)، اين خانه آخرت را به کسانى اختصاص مى دهيم که نمى خواهند در زمين برترى نمايند و فساد انگيزى کنند و سرانجام، خاصّ متقين است. (۸۳) هر که نيکويى کند، جزايى بهتر از آن دارد، و هر که بدى کند، آنان که بدى مى کنند، جز خود آن عمل، کيفرى ندارند. (۸۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۰ اشاره به ثروت فراوان قارون و هلاکت او «بیان آیات» بعد از آن که در آيات گذشته، عذر و بهانه مشرکان را نقل کرد، که گفتند: اگر به تو ايمان آوريم، عرب ما را از سرزمينمان مى ربايند، و سپس جواب هايى از آن داد، اينک در اين آيات، داستان قارون بنى اسرائيل را خاطرنشان فرموده، تا از اين داستان عبرت بگيرند. چون حال و وضع قارون، درست حال و روز مشرکان را مجسم مى کند. و چون کفر او، کارش را به آن عاقبت زشت کشانيد، پس مشرکان نيز بترسند از اين که مثل آنچه که بر سر قارون آمد، بر سرشان بيايد. زيرا خداى تعالى، از مال دنيا آن قدر به او روزى داده بود، که سنگينى کليد گنجينه هايش، مردان نيرومند را هم خسته مى کرد، و در اثر داشتن چنين ثروتى، خيال مى کرد که او خودش، اين ثروت را جمع آورى کرده. چون راه جمع آورى آن را مى دانسته و خوش فکر بوده و حُسن تدبير داشته. اين فکر او را مغرور نمود، پس از عذاب الهى ايمن و خاطر جمع شد، و زندگى دنيا را بر آخرت ترجيح داده و در زمين فساد برانگيخت. خداى تعالى هم، او و خانه او را در زمين فرو برد. نه آن خوش فکرى و حُسن تدبيرش، مانع از هلاکت او شد و نه آن جمعى که دورش بودند. «إِنَّ قَارُونَ کانَ مِن قَوْمِ مُوسى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَ آتَيْنَاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصبَةِ أُولى الْقُوَّةِ»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «بغى»، به معناى برترى طلبى بدون حق است. و نيز گفته: کلمۀ «مفاتح»، جمع مفتح است، همچنان که کلمه «مفاتيح»، جمع مفتاح است، و معناى هر دو يکى است. و آن، عبارت است از هر چيزى که قفل ها را باز مى کند. و نيز گفته: «نَاءَ بِحَملِهِ يَنُوءُ نَوءاً»، معنايش اين است که کسى بارش را با اين که برايش سنگين بود، از زمين بلند کرد». ديگران گفته اند: «نَاءَ بِهِ الحَملُ»، معنايش اين است که: بار او از شدت سنگينى، کمرش را خوابانيد. و اين معنا با آيه شريفه، موافق تر است. و نيز در مجمع البيان گفته: کلمۀ «عُصبَه»، به معناى جماعتى به هم پيوسته است، ولى در عدد آن، اختلاف است. بعضى گفته اند: «عُصبَه»، مابين ده نفر تا پانزده نفر را گويند. نقل از مجاهد. و بعضى ديگر گفته اند: مابين ده تا چهل را «عُصبَه» گويند. نقل از قتاده. و بعضى ديگر گفته اند: «عُصبَه»، به معناى چهل نفر است - نقل از ابى صالح. بعضى ديگر گفته اند: مابين سه تا ده نفر است. نقل از ابن عباس. و بعضى ديگر گفته اند: به معناى جماعتى است که به يکديگر تعصب بورزند. وليکن کلام برادران يوسف که به پدر گفتند: «وَ نَحنُ عُصبَةٌ: ما عصبه هستيم»، غير از دو قول اخير را تضعيف مى کند. چون برادران او، آن روز، نُه نفر بودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۱ و به هر حال، معناى آيه اين است که: قارون از بنى اسرائيل بود، و در مقام اين برآمد که بدون حق بر بنى اسرائيل تجاوز کند، و ما از گنجينه ها، آن قدر به او داديم که حمل کليدهاى آن ها، جماعتى نيرومند را خسته مى کرد. بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از «مفاتيح»، کليد گنجينه ها نيست، بلکه خود گنجينه ها است»، وليکن درست نيست. نصیحت مؤمنان به قارون، و پاسخ مغرورانۀ او «إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ»: کلمه «فرح»، به معناى «بطر» تفسير شده، وليکن «بطر»، لازمۀ فرح و خوشحالى از ثروت دنيا است. البته فرح مفرط و خوشحالى بیرون از اندازه. چون خوشحالى مفرط، آخرت را از ياد مى برد، و قهرا بطر و طغيان مى آورد. و به همين جهت، در آيه شريفه: «وَ لَا تَفرَحُوا بِمَا آتَاکُم وَ اللهُ لَا يُحِبُّ کُلّ مُختَالٍ فَخُورٍ»، «اختيال» و «فخر» را از لوازم فرح شمرده، و فرموده: به آنچه خدا به شما داده، خوشحالى مکنيد، که خدا اشخاص مختال و فخور را دوست نمى دارد. و نيز به همين جهت است که در آيه مورد بحث نيز، نهى از فرح را تعليل کرده به اين که خدا، اشخاص خوشحال را دوست نمى دارد. «وَ ابْتَغ فِيمَا آتَاک اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ...»: در آنچه خدا به تو عطا کرده از مال دنيا، خانه آخرت را بطلب، و با آن، آخرت خود را تعمير کن، به اين که آن مال را در راه خدا انفاق نموده، و در راه رضاى او صرف کنى. «وَ لَا تَنسَ نَصِيبَکَ مِنَ الدُّنيَا» - يعنى آن مقدار رزقى را که خدا برايت مقدّر کرده، ترک مکن، (و آن را براى بعد از خودت به جاى مگذار)، بلکه در آن براى آخرت عمل کن. چون حقيقت بهره و نصيب هر کس از دنيا، همان چيزى است که براى آخرت انجام داده باشد. چون آن چيزى که برايش مى ماند، همان عمل است. بعضى از مفسران، جمله مورد بحث را چنين معنا کرده اند که: فراموش مکن اين معنا را که نصيب تو از مال دنيايى - که به تو روى آورده - مقدار بسيار اندکى است، و آن، همان مقدارى است که مى پوشى و مى نوشى و مى خورى. بقيه اش زيادى است، که براى غير از خودت باقى مى گذارى. پس از آنچه به تو داده اند، به قدر کفايت بردار، و باقى را احسان کن، و اين نيز وجه بدى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۲ البته در اين ميان وجوه ديگرى نيز هست، که چون با سياق آيه سازگارى ندارد، ذکر نشد. «وَ أحسِن کَمَا أحسَنَ اللهُ إلَيکَ» - يعنى زيادى را از باب احسان به ديگران انفاق کن، همان طور که خدا از باب احسان، به تو انفاق کرده، بدون اين که تو مستحق و مستوجب آن باشى. اين جمله، بنابر وجه اول، از قبيل عطف تفسير است، براى جملۀ «وَ لَا تَنسَ نَصِيبَکَ مِنَ الدُّنيَا». و بنابر وجه دوم، به منزله متمم آن است. «وَ لَا تَبغِ الفَسَادَ فِى الأرضِ إنّ اللهَ لَا يُحِبُّ المُفسِدِين» - يعنى در طلب فساد در زمين مباش، و از آنچه خدا از مال و جاه و حشمت به تو داده، استعانت در فساد مجوى، که خدا مفسدان را دوست نمى دارد. چون بناى خلقت، بر صلاح و اصلاح است. «قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِندِى ...»: شکى نيست در اين که اين جمله، پاسخى بوده که قارون از همه گفتار مؤمنان از قومش و نصيحت هاى آنان داده. چون اساس گفتار آنان بر اين معنا بود که آنچه وى از مال و ثروت داشته، خدا به او داده، و احسان و فضلى از خدا بوده، و خود او استحقاق آن را نداشته. پس واجب است که او هم با اين فضل خدا، خانه آخرت را طلب کند، و آن را در راه احسان به مردم انفاق نمايد، و با تکبر و استعلا و طغيان در زمين، فساد بر نيانگيزد. لذا قارون در پاسخ آنان، اين اساس را تخطئه کرده و گفته است که: آنچه من دارم، احسان خدا نيست، و بدون استحقاق به دستم نيامده، و ادعا کرده که همۀ اين ها، در اثر علم و کاردانى خودم جمع شده. پس من از ميان همه مردم، استحقاق آن را داشته ام. چون راه جمع آورى مال را بلد بودم، و ديگران بلد نبودند، و وقتى آنچه به دستم آمده، به استحقاق خودم بوده، پس خود من مستقل در مالکيت و تصرف در آن هستم. هرچه بخواهم مى توانم بکنم. مى توانم آن را مانند ريک در انواع لذت ها و گسترش نفوذ و سلطنت، و به دست آوردن مقام و رسيدن به هر آرزوى ديگرى صرف کنم. و سزاوار هم نيست که کسى در کارم مداخله کند. و اين پندار غلطى که در مغز قارون جاى گرفته بود و کار او را به هلاکت کشانيد، کار تنها او نبوده و نيست، بلکه همه ابناى دنيا، که ماديات در مغزشان رسوخ کرده، به اين پندار غلط مبتلا هستند. هيچ يک از آنان آنچه را که دست تقدير برايشان نوشته و اسباب ظاهرى هم با آن مساعدت کرده، از اين فکر غلط به دور نيستند که همه را از لياقت و کاردانى خود بدانند و خيال کنند مال فراوانشان و عزت زودگذر، و نيروى عاريه اى، همه از هنرمندى و کاردانى و لياقت خود آنان است، اين خودشانند که کار مى کنند، و کارشان نتيجه مى دهد. و اين علم و آگاهى آنان است که ثروت و مقام را به سويشان سوق مى دهد، و اين کاردانى خودشان است که مال و جاه را برايشان نگه مى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۳ آيات زير هم، به همگانى بودن اين فکر اشاره نموده و مى رساند که: اين پندار غلط، مخصوص قارون نبوده، هر انسانى همين طور است، که وقتى نعمتش زياد شد، طغيان مى کند، و مى پندارد که تنها سبب اقبال دنيا به وى، خود او و کاردانى اوست. و آن آيات، اين ها است که مى فرمايد: * «فَإذَا مَسَّ الإنسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إذَا خَوَّلنَاهُ نِعمَةً مِنَّا قَالَ إنَّمَا أُوتِيتَهَ عَلَى عِلمٍ بَل هِىَ فِتنَةٌ وَلَکِنَّ أکثَرَهُم لَا يَعلَمُونَ * قَد قَالَهَا الَّذِينَ مِن قَبلِهِم فَمَا أغنَى عَنهُم مَا کَانُوا يَکسِبُونَ * فَأصَابَهُم سَيِّئَاتُ مَا کَسَبُوا وَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِن هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُم سَيِّئَاتُ مَا کَسَبُوا، وَ مَا هُم بِمُعجِزِينَ * أوَ لَم يَعلَمُوا أنّ اللهَ يَبسُطُ الرِّزقَ لِمَن يَشَاءُ وَ يَقدِرُ إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يُؤمِنُونَ». * و نيز مى فرمايد: «أفَلَم يَسِيرُوا فِى الأرضِ فَيَنظُرُوا کَيفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم کَانُوا أکثَرَ مِنهُم وَ أشَدَّ قُوَّةً وَ آثَاراً فِى الأرضِ فَمَا أغنَى عَنهُم مَا کَانُوا يَکسِبُونَ * فَلَمَّا جَاءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلمِ وَ حَاقَ بِهِم مَا کَانُوا بِهِ يَستَهزِؤُن». و اگر اين آيات را بر داستان قارون عرضه کنيم، جاى هيچ شکى نمى ماند که مراد از «علم» در کلام قارون، همان کاردانى و مهارتى است که ما گفتيم. در آيه مورد بحث، خيرخواهان به قارون گفتند: «وَ ابتَغِ فِيمَا آتَاکَ اللهُ الدَّارَ الآخِرَة: در اين اموالى که خدا به تو داده، خانه آخرت را بطلب». و او، در پاسخشان نگفت: «إنَّمَا آتَانِىَ اللهُ عَلَى عِلمٍ عِندِى: خدا که اين ها را به من داده، به خاطر کاردانى من است»، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۴ بلکه اصلا نام خدا را نبرد، و گفت: «إنَّمَا أُوتِيتُهُ: تنها و تنها به خاطر کاردانی ام، داده شده ام». و اين تعبير مى رساند که وى، از ياد خدا اعراض داشته و خواسته است به ساحت کبرياى خدا، بى اعتنايى کند. «أوَ لَم يَعلَم أنَّ اللهَ قَد أهلَکَ مِن قَبلِهِ مِنَ القُرُونِ مَن هُوَ أشَدُّ مِنهُ قُوَّةً وَ أکثَرُ جَمعاً» - استفهام در اين آيه، توبيخى است، و پاسخى است از اين که گفته بود: تنها و تنها به خاطر کاردانی ام، داده شده ام. پاسخى است قابل درک و آسان. يعنى آسان ترين بيانى که ممکن است او را به خطا و فساد گفتارش متنبه کند. چون او خيال مى کرد تنها چيزى که مال را براى او فراهم آورده، و هم براى او حفظ مى کند، و از آن بهره مندش مى کند، علم او و کاردانى اوست. با اين که او خودش خبر دارد که در قرون قبل از او، کسانى بودند که از او کاردان تر و نيرومندتر و مال اندوزتر و داراى کارکنانى بيشتر بودند، و ايشان هم مثل خود وى، فکر مى کردند و مى پنداشتند مال و نيرو، و مددکاران، همه از کاردانى خودشان است، ولى خدا به همين جرم هلاکشان کرد. پس اگر تنها سبب و علتى که مال فراهم مى کند و آن را حفظ نموده و وى را از آن برخوردار مى سازد، علم بوده باشد، همين علمى که او را مغرور ساخته، و اصلا به فضل و احسان خدا نبوده، بايد آن اقوام گذشته هلاک نمى شدند، و آن علم و مهارت، ايشان را از هلاکت نجات داده باشد، و همچنان از اموالشان برخوردار کرده باشد، و با نيروى خود، بلاء را از خود دفع کرده باشند، و نفراتشان هم ياری شان کرده باشند، و حال آن که نه علمشان به کارشان خورد، نه اموالشان، و نه جمعشان. «وَ لَا يُسئَلُ عَن ذُنُوبِهِمُ المُجرِمُون» - از ظاهر سياق بر مى آيد مراد از اين جمله، بيان سنت الهى در عذاب کردن مجرمان و هلاکت ايشان به جرم گناهانشان باشد. در نتيجه کنايه است از اين که ايشان را مهلت نمى دهيم، و به عذرهايى که به هم ببافند، گوش نمى دهيم، و به تذلّل و انابه اى که قبلا به اميد نجات آماده کرده اند، توجه نمى کنيم. همچنان که قدرتمندان بشر، وقتى مى خواهند محکوم خود را شکنجه کنند، از جرمش مى پرسند، تا جرمش را شناخته و به جرم محکوم کنند و سپس عذابش کنند، و در قوانين حکومت هاى بشرى، بسيار مى شود که مجرم عذرهايى مى تراشد، و عذاب حکومت را از خود دور مى کند، ولى خداى سبحان چنين نيست. چون به حقيقت حال آگاه است. و لذا از مجرم نمى پرسد که گناهت چيست؟ بلکه تنها عليه او حکم مى کند و او، بدون هيچ درنگى عذاب مى شود. عذابى که به هيچ وجه برگشت ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۵ بنابراين، از ظاهر امر چنين بر مى آيد که جمله مورد بحث، تتمۀ توبيخ سابق باشد، و پاسخى است به قارون که ثروت خود را به علم و کاردانى خود مستند مى کرد، و حاصلش اين است که: مؤاخذه الهى، مانند مؤاخذه بشر نيست، که وقتى کسى را ملامت و يا نصيحت مى کنند، براى برگرداندن ملامت از خود، به علم و کاردانى خود متشبث شده، چيزهايى به هم مى بافند. چون خداى سبحان، عالِم و شاهد اعمال هر کسى است و مؤاخذۀ او را نمى توان با نيرنگ پاسخ داد، بلکه او به خاطر همين که دانا و ناظر اعمال است، از هيچ مجرمى نمى پرسد که چه کردى؟ بلکه تنها مطابق جرمش، مؤاخذه اش مى کند، و نيز مؤاخذۀ او، ناگهانى است، به طورى که خود مجرم، هيچ اطلاع قبلى از آن ندارد. رده:تفسیر المیزان