تفسیر المیزان

آيات مذکور در اين فراز، به طور ترتيب ذکر شده. اول شروع کرده به مسأله خلقت انسان و پيدايش او. آنگاه مسأله دو صنف بودن و مرد و زن بودنش، سپس مرتبط بودن وجودش به وجود آسمان و زمين. آنگاه اختلاف زبان ها و رنگ هايش، پس از آن سعى و کوشش او در طلب رزق، و آرامش و خوابيدنش در شب. آنگاه نشان دادن برق به او، و نازل کردن باران. و در آخر، قيام آسمان و زمين تا روزى معين. يعنى روزى که آن سرآمدى که براى حيات بشر در زمين مقدر شده، به پايان برسد، و آنگاه مسأله معاد و از سرگرفتن زندگى اش ذکر شده. اين بود پاره اى از نکاتى که در ترتيب آيات هست. نکته ديگر، در ترتيب فواصل آن ها هست. اول فرموده: «يَتَفَکَّرُون». بعد «لِلعَالَمِين». بعد «يَسمَعُون». سپس «يَعقِلُون»، و از اين ترتيب اين نکته استفاده مى شود که انسان، اول فکر مى کند، بعد عالِم مى شود، و بعد هرگاه چيزى از حقايق را شنيد، در خود جاى مى دهد. آنگاه پيرامون آن تعقل مى کند - و خدا داناتر است. «وَ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ کُلٌّ لَهُ قَانِتُون»: همان طور که گفتيم، آياتى که در اين فراز نام برد، همه براى اثبات ربوبيت خداى تعالى و الوهيتش بود، و چون سخن منتهى شد به مسأله معاد، و بازگشت به سوى خدا، لذا در دنبال آن استدلال کرد بر امکان آن، و اين استدلال از خلقت و تدبيرى که در آيات سابق مذکور بود، گرفته شده. پس جمله «لَهُ مَن فِى السَّمَاوَات وَ الأرض»، اشاره است به احاطۀ ملک حقيقى خدا، که اثر آن جواز تصرف مالک در ملک خويش، و به دلخواه خويش است. پس خداى تعالى از آن جا که مالک حقيقى عالَم است، در مملوک خود تصرف نموده، از نشئه دنيا به آخرت مى برد. و اين معنا را با جملۀ «کُلٌّ لَهُ قَانِتُون» تأکيد فرموده. چون «قنوت»، به معناى لازم بودن اطاعت با خضوع است، همچنان که راغب نيز اين طور معنا کرده. و مراد از اطاعت با خضوع - به طورى که سياق مى رساند - اطاعت تکوينى است، نه اطاعت دستورات شرعى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۶ چون دستورات شرعى گاهى نافرمانى مى شود، و درباره اش نمى توان گفت: «کُلٌّ لَهُ قَانِتُون: همه و همه براى او مطيع و خاضع اند». زيرا منظور از «کُلّ»، حتما جنّ و انس و ملک است، و همه مطيع اسباب تکوينى هستند. اما ملائکه که جز خضوع اطاعت ندارند، و اما جنّ و انس، آن ها هم منقاد و مطيع علل و اسباب تکوينى هستند. هر چند که دائما نقشه مى ريزند که اثر علتى از علل و سببى از اسباب تکوينى را لغو کنند. ولى براى رسيدن به اين منظور، باز به علت و سببى ديگر متوسل مى شوند. از اين هم که بگذريم، خود علم و اراده و اختيارشان از اسباب تکوينى است. پس در هر حال مطيع تکوين هستند. پس در باب تکوين، تنها مؤثر خداست و آنچه او بخواهد، مى شود. يعنى آنچه که علل خارجی اش ‍ تمام باشد، و اما از آنچه جن و انس بخواهد، تنها آن موجود مى شود که خدا اذن داده باشد، و خواسته باشد، پس مالک همه آنان و آنچه را که مالک اند، خدا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۷ آيات ۲۷ - ۳۹ سوره روم وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الاَعْلى فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ(۲۷) ضرَب لَکُم مَّثَلاً مِّنْ أَنفُسِکُمْ هَل لَّکُم مِّن مَّا مَلَکَت أَيْمَانُکُم مِّن شرَکاءَ فى مَا رَزَقْنَاکُمْ فَأَنتُمْ فِيهِ سوَاءٌ تخَافُونَهُمْ کَخِيفَتِکُمْ أَنفُسکُمْ کذَلِک نُفَصّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ(۲۸) بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظلَمُوا أَهْوَاءَهُم بِغَيرِ عِلْمٍ فَمَن يهْدِى مَنْ أَضلَّ اللَّهُ وَ مَا لهَُم مِّن نَّصِرِينَ(۲۹) فَأَقِمْ وَجْهَک لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَت اللَّهِ الَّتى فَطرَ النَّاس عَلَيهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِک الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۳۰) مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِيمُوا الصّلَوةَ وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشرِکينَ(۳۱) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ کانُوا شِيَعاً کُلُّ حِزْبِ بِمَا لَدَيهِمْ فَرِحُونَ(۳۲) وَ إِذَا مَسَّ النَّاس ضُرُّ دَعَوْا رَبهُم مُّنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُم مِّنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِيقٌ مِّنهُم بِرَبِّهِمْ يُشرِکُونَ(۳۳) لِيَکْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسوْف تَعْلَمُونَ(۳۴) أَمْ أَنزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَکلَّمُ بِمَا کانُوا بِهِ يُشرِکُونَ(۳۵) وَ إِذَا أَذَقْنَا النَّاس رَحْمَةً فَرِحُوا بهَا وَ إِن تُصِبْهُمْ سيِّئَةُ بِمَا قَدَّمَت أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطونَ(۳۶) أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(۳۷) فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسکِينَ وَ ابْنَ السبِيلِ ذَلِک خَيرٌ لِّلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولَئک هُمُ الْمُفْلِحُونَ(۳۸) وَ مَا آتَيْتُم مِّن رِّبًا لِّيرْبُوَا فى أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِندَ اللَّهِ وَ مَا آتَيْتُم مِّن زَکَوةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئک هُمُ الْمُضعِفُونَ(۳۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۸ «ترجمه آيات» و او، کسى است که خلقت را آغاز کرد و اعاده اش مى کند، و اعاده برايش آسان تر است، و براى او در آسمان ها و زمين، از هر مَثَل، فرد اعلايش هست و او، مقتدر حکيم است. (۲۷) براى شما از خود شما مَثَلى زده. آيا بردگان شما در آنچه که از اموال به شما روزى کرده ايم، هيچ فردى شريک شما هست، به طورى که آن برده و شما با هم برابر باشيد و احيانا شما از آن بردگان بترسيد که مبادا در شرکت تجاوز کنند، آن طور که از يک شريک آزاد مى ترسيد؟ قطعا نه، پس چطور مخلوقات خدا را شريک او مى گيريد؟ ما اين طور آيات را براى مردمى که تعقل کنند، توضيح مى دهيم. (۲۸) بلکه آن ها که ستم کردند، هواهاى خود را بدون علم پيروى کردند، و وقتى خدا کسى را گمراه کند، کيست که او را هدايت نمايد؟ و هيچ ناصرى برايشان نيست. (۲۹) پس روى خود به سوى دين حنيف کن که مطابق فطرت خدا است، فطرتى که خدا بشر را بر آن فطرت آفريده و در آفرينش خدا دگرگونگى نيست. اين است دين مستقيم، ولى بيشتر مردم نمى دانند. (۳۰) رو به سوى دين خدا کنيد و بپرهيزيد از او، و نماز بپا داريد و از مشرکان مباشيد. (۳۱) از آن هايى که دين خود را تکه تکه کرده و خود دسته دسته شدند و هر دسته اى به دين خود خوشحالى کردند. (۳۲) و چون ضررى به مردم برسد، به سوى خدا برگشته، او را همى خوانند، ولى همين که رحمتى از خود به ايشان مى چشاند، باز دسته اى از آنان شرک مى ورزند. (۳۳) تا نعمت ها که ما به ايشان داده ايم، کفران کنند. پس بهره بگيريد که به زودى خواهيد فهميد. (۳۴) و يا دليلى برايشان نازل کرده ايم، و آن دليل و رهنما، شرک ورزيدن را به ايشان درس داده؟! (۳۵) و چون به انسان رحمتى مى چشانيم، شادى مى کند و اگر مصيبتى به ايشان برسد، با اين که اثر کارهاى خودش است، ناگهان نوميد مى شود. (۳۶) آيا نديدند که خدا روزى را به هر که بخواهد، زياد و به هر که بخواهد، اندک مى دهد. در اين، خود آيتى است براى مردمى که ايمان آورند. (۳۷) پس حق ذى القربى و مسکين و ابن سبيل را بده. اين براى کسانى که رضاى خدا را مى طلبند، بهتر است و هم ايشان رستگارند. (۳۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۹ و آنچه از ربا مى دهيد تا مال مردم زياد شود، نزد خدا زياد نمى شود و آنچه از زکات که براى رضاى خدا مى دهيد، زياد مى شود و زکات دهندگان مال خود را زياد مى کنند. (۳۹) «بيان آيات» بعد از استدلال بر وحدانيت خدا و بر معاد، از طريق شمردن آيات داله بر آن، که پشت سرِ هم فرمود: «وَ مِن آيَاتِهِ»، «وَ مِن آيَاتِهِ» تا آن جا که فرمود: «وَ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض...»، که خود يکى از صفات فعلى خداست. اينک در اين آيات، روش استدلال را از راه شمردن آيات به استدلال به صفات فعلى خدا تغيير داد، که آن ها را تا آخر سوره در چهار فصل بيان مى فرمايد، در هر فصل چند صفت از صفات فعل که مستلزم وحدانيت خدا و معاد است، ذکر مى کند. فصل اول با آيه «وَ هُوَ الَّذِى يَبدَؤُا الخَلقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ...» آغاز شده. و فصل دوم، با آيه «اللهُ الَّذِى خَلَقَکُم ثُمَّ رَزَقَکُم...». و فصل سوم، با آيه «اللهُ الَّذِى يُرسِلُ الرِّيَاحَ...». و فصل چهارم، با آيه «اللهُ الَّذِى خَلَقَکُم مِن ضَعفٍ...» آغاز شده. و اگر فصل اول مانند ساير فصول، با نام جلاله «الله» آغاز نشده، بدين جهت است که متصل به آيه سابق است که مى فرمود: «وَ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض کُلٌّ لَهُ قَانِتُون»، که در حقيقت واسطه و برزخ است بين دو سياق. پس آيه مورد بحث که مى فرمايد: «وَ هُوَ الَّذِى يَبدَؤُا الخَلقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ»، فصل در صورت وصل است. «وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ ...»: کلمۀ «يَبدَؤُا» از «بدء» است، و «بدء خلق»، همان ايجاد ابتدايى و بدون الگو است. و کلمۀ «يُعِيدُهُ» از اعاده است، که به معناى انشاء بعد از انشاء است. در جملۀ «وَ هُوَ أهوَنُ عَلَيه»، ضمير اولى به اعاده بر مى گردد، که از کلمۀ «يُعِيدُ» استفاده مى شود، و ضمير دومى - به طورى که از سياق به ذهن تبادر مى کند - به خداى تعالى بر مى گردد. طرح يک اشکال در بارۀ اعادۀ انسان در قیامت، و پاسخ به آن بعضى به اين آيه شريفه اشکال کرده اند که: «اگر اعادۀ انسان ها در قيامت براى خدا آسان تر باشد، لازمه اش اين است که ايجاد آن ها بدون الگو در آغاز خلقت دشوارتر باشد. چون هر آسان ترى، يک دشوارتر دارد، و اين با قدرت مطلقه و نامحدود خدا نمى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۰ چون قدرت نامتناهى وضعش نسبت به موارد مختلف نمى شود، و تعلقش بر دشوار و آسان، يکسان است. پس کلمه افعل تفضيل (آسان تر) در اين جا، معنا ندارد». در جواب از اين اشکال، وجوهى ذکر کرده اند: اول اين که: «ضمير در «عليه» به خدا بر نمى گردد، بلکه به «خلق» بر مى گردد، و معنايش اين است که: اعاده هر چيزى براى خلق آسان تر از ايجاد ابتدايى است. چون ايجاد ابتدايى الگو ندارد، ولى اعاده، هر چند بار هم که باشد، آسان تر است، چون الگو دارد. و چون اعاده از ابتداء براى خلق آسان تر است، ديگر درباره خداى تعالى چه اشکالى دارد». و اين توجيه صحيح نيست. براى اين که برگشتن ضمير به «خلق»، خلاف ظاهر آيه است. دوم اين که: «کلمۀ «أهون» در اين جا، از معناى تفضيلى منسلخ است، و همان معناى آسان را مى دهد، نه «آسان تر»، همچنان که کلمۀ «خير» با اين که در اصل فعل تفضيل است، و معناى «بهتر» را مى دهد در جملۀ «مَا عِندَ اللهِ خَيرٌ مِنَ اللَّهو: آنچه نزد خدا است، خوب است، نه لهو»، از معناى تفضيلى منسلخ شده». اشکال اين توجيه هم اين است که: دليلى بر آن نيست، و تحکم واضحى است. سوم اين که: آسان تر بودن اعاده از انشاء ابتدايى از نظر مقايسه خود آن دو با هم است. نه اين که نسبت به خدا باشد، و اين تفضيل در بين فعلى و فعل ديگر خدا هيچ مانعى ندارد. همچنان که خودش فرموده: «لَخَلقُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ أکبَرُ مِن خَلقِ النَّاس». اين توجيه، همان است که از کلام زمخشرى هم استفاده مى شود که گفته است: «اگر بگويى: چرا در جملۀ «ثُمَّ إذَا دَعَاکُم...»، اعاده خلق اين قدر بزرگ شمرده شده، به طورى که گويى از قيام آسمان ها و زمين به امر خدا مهم تر است؟ و آن وقت همين اعاده در جملۀ «وَ هُوَ أهوَنُ عَلَيه» آسان تر معرفى شده؟ در جواب مى گوييم: اعاده انسان ها در قيامت، فى نفسه بزرگ هست، وليکن به قياس با انشاء ابتدايى، آسان تر معرفى شده». اشکال اين وجه اين است که: کلمۀ «أهون» مقيد به «عَلَيه» شده. يعنى براى خدا آسان تر است، و اين بهترين گواه است بر اين که مقايسه اى که بين انشاء و اعاده واقع شده نسبت به خداى تعالى است، نه بين خود اعاده و انشاء. پس اشکال همچنان به قوت خود باقى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۱ توجيه چهارم اين که گفته اند: «تفضيل نسبت به اصول و موازين رايج بين مردم است، نه نسبت به واقع امر. اين مردم اند که معتقدند تکرار شدن يک عمل هر چند يک بار باشد، سبب مى شود براى اين که اعاده اش از بار اولش آسان تر باشد. پس گويا گفته شده: اعاده براى خدا کارى ندارد. چون از نظر اصول و موازين خود شما هم که باشد، اعاده از انشاء آسان تر است، براى خدايى که عالَم را بدون الگو، و براى اولين بار آفريده. اين از نظر اصول و موازين خود شماست، و گرنه قدرت او نسبت به ايجاد ابتدايى و اعاده، يکسان است». اشکال اين توجيه، اين است که: هر چند در جاى خود حرف صحيحى است، وليکن اشکال در اين است که چگونه از آيه استفاده کنيم، با اين که شاهدى از الفاظ آيه بر آن نيست. پاسخ ديگرى از صاحب کشاف و بيان چهار اشکال به آن پنجم اين که گفته اند: - اين را نيز صاحب کشاف به عنوان وجهى ديگر آورده - انشاء از قبيل تفضل است، که فاعلش در انجام و ترک آن مخير است. مى تواند چيزى را ايجاد بکند، و مى تواند ايجاد نکند، ولى اعاده از قبيل واجب است، که به هيچ وجه نبايد ترک شود. براى اين که اعاده براى جزاء و کيفر و پاداش است، و اين بر خداى تعالى واجب است. توضيح اين که: کارها انجامش به دست فاعل يا محال است، که محال قابليت آن را ندارد که قدرت به آن متعلق شود، و فاعل آن را بياورد. و يا به خاطر وجود مانعى مثل قبح ممتنع است، که انجام اين نيز براى حکيم مانند محال است. چيزى که هست، نه محال عقلى، بلکه محال عارضى. و يا تفضل است که فاعل مى تواند آن را بياورد و مى تواند نياورد، و يا واجب است که در اين گونه کارها فاعل مجبور به آوردن آن است، و نمى تواند در انجام آن اخلال کند. حال که اين تقسيم روشن شد، مى گوييم دورترين افعال از محال بودن، فعل واجب است، همچنان که نزديک ترين آن ها نسبت به تحقق باز واجب است، و چون اعاده واجب است، پس دورترين افعال است از امتناع، و چون چنين است نزديک ترين افعال است به تحقق. پس اعاده، آسان ترين کارها است. و چون آسان ترين آن هاست، در نتيجه از انشاء نيز آسان تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۲ و ما به اين جواب چهار اشکال داريم: اول اين که: اين حرف وقتى صحيح است که خلقت عالَم و تحقق موجودات به اولويت بوده باشد، نه وجوب، و حال آن که در جاى خودش ثابت کرده ايم که تحقق اشياء بر اساس اولويت نيست، بلکه بر اساس وجوب است، و چون چنين است، پس انشاء و اعاده، هر دو به يک مقدار از امتناع فاصله دارند. يکى از ديگرى نزديک تر نيست. دوم اين که: دورى و نزديکى که زمخشرى ذکر کرد، صرف تصوير عقلى است، به خلاف سهولت و دشوارى که دو صفت وجودى است. يعنى وجود يک چيز از جهت صدورش از فاعل، گاهى آسان و گاهى سخت است، و اين گونه صفات وجودى دائر مدار اعتبار عقلى نمى شود. سوم اين که: انشاء هم مانند اعاده مبتنى بر مصلحت است. اين طور نيست که تنها اعاده به خاطر اين که براى جزاء است مصلحت داشته باشد، بلکه انشاء نيز تا مصلحت صد در صد نداشته باشد از خداى حکيم سر نمى زند. پس از اين نظر اعاده و انشاء فرقى با هم ندارند، و به طورى که گفته اند: از جهت دورى و نزديکى به امتناع يکسان اند. چهارم اين که: به مقتضاى اين وجه، اعاده فى نفسه، آسان تر از انشاء است، نه به قياس با قدرت خداى تعالى. پس در حقيقت توجيه پنجم همان توجيه سوم خواهد بود، و اشکالش نيز همان اشکال. ببينيم آنچه سزاوار است گفته شود اين است که جمله مورد بحث که به آن اشکال شده، يعنى جمله «وَ هُوَ أهوَنُ عَلَيه» با جمله بعدى تعليل شده، و در آن فرموده که چرا اعاده آسان تر است، و آن جمله: «وَ لله المَثَلُ الأعلَى...» است، که در حقيقت حجتى است بر آسان تر بودن اعاده. به اين بيان که: از جمله مذکور بر مى آيد که هر صفت کمالى که يک يک موجودات آسمان و زمين به آن متصف و ممثل مى شوند، از قبيل حيات، قدرت، علم، ملک، جود، کرم، عظمت، و کبريايى و امثال آن، در حقيقت اندکى است که رفيع ترين رتبه آن، و عالى ترين حد آن در خداى سبحان است. زيرا هر موجودى هر قدر هم بزرگ باشد، بالاخره محدود و متناهى است. پس به قدر ظرفيت خود آن صفت را فرا گرفته، و نشان مى دهد، ولى خداى تعالى، نامحدود و نامتناهى است، همچنان که خودش فرموده: «وَ لله الأسمَاءُ الحُسنَى». توضيح اين که: هر صفتى از صفات کمال که در موجودى از موجودات زمين و آسمان ببينيم، بايد بلا درنگ منتقل به صفتى در مقابل آن شويم. چون صفت کمال او از خداست، و مقابل آن از خود اوست. مثلا وقتى موجودى زنده مى بينيم، منتقل مى شويم به اين که او در ذات خود مرده است، و يا اگر قادر مى بينيم، مى فهميم که او در ذاتش عاجز است. پس صفت کمالى که دارد، محدود و مقيد به حالى و وصفى است که در غير آن حال و وضع آن صفت را ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۳ مثلا علم در موجودات و مخلوقات، مطلق و غير محدود نيست، بلکه محدود و آميخته با جهل است. جهل به غير مسائل معلوم، و همچنين حيات، قدرت، ملک، عظمت و غير آن همه مقيد و محدودند. ولى خداى سبحان که افاضه کننده آن صفت کمال است، صفت مذکور در او محدود نيست، بلکه مطلق است، و آميخته با ضدش نيست، بلکه صرف و خالص است. پس با علمش جهلى، و با حياتش مماتى نيست. پس خداى سبحان از آنچه غير او بدان متصف مى شود، از صفات کمال - که آميخته و محدود است - خزينه و نامحدود و خالصش را دارد. تکرار مى کنم، هر صفتى که در خداى تعالى و مخلوقات او پيدا شود، حد اعلايش و افضلش در خدا است، و حد پايين و غير خالصش در غير اوست. پس آنچه در غير اوست، مفضول است نسبت به آنچه نزد اوست. حال که اين معنا روشن گرديد، مى گوييم: اعاده اى که متصف به آسانى است (در وقتى که قياس شود با انشايى که نزد خلق است)، نزد خدا اهون است. يعنى آسان محض است، و خالص از صعوبت و مشقت است. به خلاف آسانى نزد خلق، که در عين آسانى خالى از دشوارى نيست. پس ديگر لازم نيست که انشاء براى خدا سخت تر از اعاده باشد. براى اين که مشقت و صعوبت مربوط به فعل است، که فعل هم تابع قدرت فاعل است. هرچه قدرت کمتر باشد، مشقت فعل بيشتر، و هرچه قدرت بيشتر باشد، مشقت فعل کمتر خواهد بود. تا آن جا که قدرت غيرمتناهى شود، که در آن صورت ديگر مشقتى تصور ندارد. و چون قدرت خداى تعالى غير متناهى است، هيچ عملى براى او مشقت ندارد. همچنان که مستفاد از جملۀ «إنّ الله عَلَى کُلّ شَئٍ قَدِير» همين است. چون وقتى خدا بر هر چيز قادر بود، و قدرتش به هر چيز تعلق گرفت، ديگر متناهى نخواهد بود - دقت فرماييد. پس حاصل جواب اين شد که اعاده خدا، آسان ترين اعاده، و انشايش آسان ترين انشاء، و هر کمال ديگرش کامل ترين کمال است. «وَ لَهُ المَثَلُ الأعلَى فِى السَّمَاوَات وَ الأرض» - گفتيم که اين جمله در مقام استدلال و تعليل جمله «وَ هُوَ أهوَنُ عَلَيه» است، و حاصل آن، اين است که: هر صفت کمال که در موجودى از موجودات زمين و آسمان باشد، چه صفت جمال باشد، و چه جلال، اعلا مرتبه آن، يعنى مطلق غير مقيد، و خالص بدون خلط و شائبه آن در خدا است. پس آسان ديگران براى او، آسان تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۴ «وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم» - اين جمله در مقام تعليل جملۀ «وَ لله المَثَلُ الأعلَى...» است، و معنايش اين است که: بدين جهت گفتيم که عالى ترين صفات از آنِ اوست، که او، «عزيز» است. يعنى واجد است آنچه را که ديگران فاقد آن اند، و ممکن نيست چيزى برايش ممتنع باشد، و نيز براى اين که او حکيم است، و نقص و فتور عارض بر فعل او نمى شود. چون اگر يکى از صفات او که در ديگران نيز هست، اعلا نمى بود، قهرا محدود و غير مطلق، و مخلوط به ضد و آميخته با نقص و قصور مى بود. و به خاطر همين نقص و قصور ذليل و پست مى شد، و حال آن که او، «عزيز» است، و عزتش على الاطلاق است. از سوى ديگر اگر نقص در او راه مى داشت، اين نقص و فتور در فعل او رخنه ايجاد مى کرد، و ديگر حکيم على الاطلاق نمى بود، و حال آن که حکيم على الاطلاق است. تمثيلی در باره ابطال پندار مشرکان، که خدا از مخلوقات خود، شرکايى دارد «ضرَب لَکُم مَّثَلاً مِّنْ أَنفُسِکُمْ هَل لَّکُم مِّن مَّا مَلَکَت أَيْمَانُکُم مِّن شرَکاءَ فى مَا رَزَقْنَاکُمْ فَأَنتُمْ فِيهِ سوَاءٌ تخَافُونَهُمْ کَخِيفَتِکُمْ أَنفُسکُمْ ...»: کلمۀ «مِن» در جمله «مِن أنفُسَکُم» براى ابتداء غايت است. يعنى خداوند براى شما مَثَلى زده که از خود شما اخذ شده، و از حالات خود شما گرفته شده. آنگاه با جملۀ «هَل لَکُم» شروع به آن مَثَل مزبور شده است، و استفهام آن، انکارى است. و کلمۀ «مَا» در جملۀ «مِن مَا مَلَکَت» نوعيت را مى رساند. يعنى از نوع آنچه شما مالکيد، از قبيل بردگان. و کلمۀ «مِن» در جمله «مِن شُرَکَاء» زيادى است. و «شُرَکَاء» مبتدا، و جملۀ «فَأنتُم فِيهِ سَوَاء»، تفريع بر شرکت است. و کلمۀ «أنتُم»، خطابى است که از طريق غلبه شامل بردگان و مالکان آنان مى شود. و جملۀ «تَخَافُونَهُم کَخِيفَتِکُم أنفُسَکُم» به اين معنا است که: مى ترسيد مملوک هاى شرکاء در تصرف مال مشترک استبداد به خرج دهند، همان طور که مى ترسيد که شرکاى آزاد و مثل خودتان در مال مشترک تصرف کنند، بدون اين که اجازه و رضايتى از شما کسب کرده باشند. و اين مَثَلى است که خداى تعالى براى بطلان پندار مشرکان زده، که براى خدا شريک هايى از مخلوقات خود او گرفته اند، و آن ها را چون خدا «إله» و «ربّ» پنداشته اند، و اين مَثَل را به صورت استفهام انکارى آورده، مى پرسد: آيا هيچ در بين مملوک ها و غلام و کنيزهاى شما غلام و کنيزى يافت مى شود که در اموال شما که خدا روزی تان کرده، شريک شما باشند؟ با اين که آن ها مملوک شمايند، و شما مالک خود آن ها و اموال آن هاييد؟ و آيا هيچ تصور دارد که مملوک شما آن چنان شريک شما شود که بترسيد بدون اجازه و رضايت شما در اموال شما تصرف کند؟ همان طور که مى ترسيد شريک هايى که مثل شما آزادند، در اموالتان تصرف کنند؟ آيا هيچ چنين چيزى ممکن است؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۵ نه، ابدا چنين چيزى تصور ندارد، و ممکن نيست مملوک شريک مولاى خود باشد، و در اموال او تصرف کند. و وقتى چنين چيزى جايز نيست، پس چطور جايز است که بعضى از مخلوقات خدا، چون جن يا مَلَک، با اين که عبيد و مملوک اويند، شريک او در ملک او باشند و إله و ربّ جداگانه اى باشند؟! آنگاه مثالى را که آورده با جملۀ «کَذَلِکَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَومٍ يَتَفَکَّرُون» خاتمه داده، تا زمينه اى براى آيه بعد باشد. «بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظلَمُوا أَهْوَاءَهُم بِغَيرِ عِلْمٍ فَمَن يَهْدِى مَنْ أَضلَّ اللَّهُ وَ مَا لهَُم مِّن نَّاصِرِينَ»: کلمۀ «بَل»، اعراض از مطالب قبل را افاده مى کند، و در اين جا از مطلبى که از ذيل آيه قبلى استفاده مى شد، اعراض شده، و تقدير چنين است: «اين مشرکان، شرک خود را بر اساس تعقل بنا ننهاده اند، بلکه از هواهاى خود پيروى کردند، بدون اين که علمى داشته باشند». و مقتضاى ظاهر اين بود که بفرمايد: «بَل اتَّبَعَ الَّذِينَ أشرَکُوا: بلکه مشرکان هواهاى خود را پيروى کردند»، ولى اين طور نفرمود و به جايش فرمود: «بَل اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا: بلکه کسانى که ستم کردند، هواهاى خود را پيروى نمودند»، تا بدين وسيله ضلالتى که بعدا در آيه «فَمَن يَهدِى مَن أضَلَّ الله: چه کسى هدايت مى کند کسى را که خدا به خاطر ظلمش گمراه کرد» به ايشان نسبت مى دهد، تعليل کرده باشد به اين که چون «ظالم» بودند. پس معلوم مى شود که «ظلم»، إضلال الهى را در پى دارد، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «يُثَبِّتُ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَولِ الثَّابِتِ فِى الحَيَوة الدُّنيَا وَ فِى الآخِرَة وَ يُضِلُّ اللهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفعَلُ اللهُ مَا يَشَاءُ». پس جمله «فَمَن يَهدِى مَن أضَلَّ اللهُ» استفهامى است انکارى، که مى رساند مشرکان، پيرو هواى نفس بايد از نعمت هدايت مأيوس باشند، هر چند که حق برايشان ظاهر شده باشد. براى اين که ستم کردند، و ستم باعث اين شد که ما گمراهشان کنيم. و در کلام خداى تعالى، مکرر آمده که فرموده: «إنَّ اللهَ لَا يَهدِى القَومَ الظَّالِمِين: خدا، مردم ستمگر را هدايت نمى کند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۶ «وَ مَا لَهُم مِن نَاصِرِين» - اين جمله، نجات ايشان را به کمک ياوران نفى مى کند، و حاصلش اين است که: بعد از آن که از ناحيه خودشان نتوانستند از ضلالت نجات يابند، چون خدا گمراهشان کرده بود، از ناحيه ديگران هم، هيچ ياورى براى نجات ندارند. و اين که کلمۀ «نَاصِرِين» را جمع آورده، دلالت مى کند بر اين که غير ايشان، ياورانى از قبيل شفيعان دارند. و اين حرف که کسى بگويد «معناى نفى ناصران براى ايشان، اين است که: يک نفر از ايشان، يک نفر ناصر ندارد. چون مشهور از مقابله جمع با جمع، همين معنا است» درست نيست. براى اين که حرف مزبور، همه جا، جارى نمى شود. و معناى آيه، اين است که: بلکه کسانى که با شرک ظلم کردند، هواهاى نفس خود را بدون علم پيروى نمودند، و در نتيجه خدا به کيفر ظلمشان گمراهشان کرد، و ديگر هيچ راهنمايى که هدايتشان کند، نيست، و هيچ ياورانى که ياری شان کنند، ندارند. «فَأَقِمْ وَجْهَک لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَت اللَّهِ الَّتى فَطرَ النَّاس عَلَيهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِک الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»: حرف «فاء» که در اول آيه است، مى رساند که کلام در آيه، فرع و نتيجه مطالبى است که در خصوص مبدء و معاد از آيات قبل استفاده مى شد، و معنايش اين است که: وقتى ثابت شد که خلقت و تدبير، تنها از آنِ خداست، و او را شريکى نيست، و او به زودى خلق را مبعوث نموده و به حساب مى کشد، و نيز معلوم شد که در آن روز، کسى که از او اعراض کرده باشد، و رو به غير او آورده باشد، راه نجاتى ندارد. پس روى دل به سوى دين کن، و ملازم آن باش، که آن همان دينى است که خلقت الهى، بدان دعوت مى کند. بعضى از مفسران گفته اند: «کلام در اين آيه، فرع و نتيجه تسليتى است که از سياق بيان سابق استفاده مى شد، و حق مطلب را مى رسانيد، و مى فرمود: مشرکان به خاطر ظلمشان پيروى کردند هواها را، و از تعقل صحيح اعراض نمودند، و در نتيجه خدا گمراهشان کرد، و به هيچ ناصرى، اجازه يارى و هدايتشان را نداد، و به هيچ نجات دهنده اى اجازه نداد که از ضلالت نجاتشان دهد. نه تو، و نه غير تو. پس تو از هدايت ايشان مأيوس باش، و تنها به خودت و به مؤمنانى که پيرويت کردند، بپرداز، و روى دل خود و پيروانت را به سوى دين کن». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶۷ بنابراين، مراد از «اقامه وجه براى دين»، روى آوردن به سوى دين، و توجه بدان بدون غفلت از آن است. مانند کسى که به سوى چيزى روى مى آورد، و همه حواس و توجهش را معطوف بدان مى کند، به طورى که ديگر به هيچ طرف، نه راست و نه چپ، رو بر نمى گرداند و ظاهرا «لام» در دين، «لام» عهد است، و در نتيجه مراد از «دين»، اسلام خواهد بود. کلمۀ «حَنِيفاً»، حال از فاعل «أقم» است، و ممکن هم هست حال از «دين» و يا حال از «وجه» باشد، اما اولى، ظاهرتر و با سياق مناسب تر است. و کلمه مذکور از ماده «حنف» است، که به معناى تمايل دو پا به سوى وسط مى باشد، و در آيه منظور اعتدال است. رده:تفسیر المیزان