تفسیر المیزان

تمثيل حال کفار، و دلیل هدايت نشدن آنان «إِنَّا جَعَلْنَا فى أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالاً فَهِىَ إِلى الاَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ»: کلمه «أعناق»، جمع «عُنُق» - به دو ضمّه - به معناى گردن است. و کلمه «أغلال»، جمع «غُل» - به ضمّه غين - است. و غُل - به طورى که بعضى گفته اند - به معناى هر وسيله اى (از قبيل طناب و زنجير و امثال آن) است، که با آن، دست را براى شکنجه دادن و تشديد عذاب به گردن ببندند. و کلمه «مُقمَحُون»، اسم مفعول از مادّه «إقماح» است، و «إقماح»، به معناى سربلند کردن است. از اين کلمه بر مى آيد غُل هايى که در اهل دوزخ به کار مى رود، طورى است که بين سينه تا زير چانه آنان را پُر مى کند، به طورى که سرهايشان رو به بالا قرار مى گيرد، و ديگر نمى توانند سر را پايين آورند، و راه پيش روى خود را ببينند، و آن را از چاه تميز دهند. و اگر کلمۀ «أغلال» را نکره (بدون الف و لام) آورده، براى اين بود که: به اهميت و هول انگيزى آن، اشاره کرده باشد. و اين آيه شريفه، در مقام تعليل آيه سابق است، که مى فرمود: «فَهُم لَا يُؤمِنُون». «وَ جَعَلْنَا مِن بَينِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ»: کلمه «سدّ»، به معناى حائل بين دو چيز است. و جملۀ «مِن بَينِ أيدِيهِم وَ مِن خَلفِهِم»، کنايه از همه جهات است. و کلمۀ «غشى» و «غشيان»، به معناى پوشاندن است. مثلا مى گويند: «غَشِيَهُ کَذَا»، يعنى: فلان چيز او را پوشاند و فرا گرفت. و نيز مى گويند: «أغشَى الأمرُ فُلاناً»، يعنى: فلان گرفتارى، شروع کرد فلانى را در خود فرو ببرد و بپوشاند. و اين آيه شريفه، متمم تعليل سابق است. و جملۀ «جَعَلنَا» در اين آيه، عطف است بر «جَعَلنَا» در آيه قبلى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۴ و از تفسير فخررازى حکايت شده، که در معناى تشبيهى که در اين دو آيه آمده، گفته است: مانعى که نمى گذارد آدمى در آيات خدا نظر کند، دو قسم است: يکى از نظر در «آيات أنفُس» جلو مى گيرد. و ديگرى از نظر در «آيات آفاق». موانع قسم اول را تشبيه کرده به غُل و زنجيرى، که صاحبش را مقمح مى کند، و نمى گذارد سرِ خود را پايين آورده و خود را نگاه کند، و چشم بر بدن خود بيفکند. و قسم دوم را تشبيه کرده به سدّى که اطراف آدمى کشيده شده باشد و نگذارد انسان، «آفاق» را ببيند، و آياتى که در «آفاق» هست، برايش ظاهر گردد. کسى که مبتلا به اين دو مانع شود، به کلّى از نظر کردن محروم مى مانَد. و معناى دو آيه، اين است که: کسانى که از اين کفار ايمان نمى آورند، براى اين است که ما در گردنشان غُل افکنده ايم و دستشان را بر گردنشان بسته ايم، و غُل، تا چانه شان را فرا گرفته و سرهايشان را بالا نگه داشته، به همين حال هستند. و نيز از همه اطراف آنان، سدّ بسته ايم. ديگر، نه مى توانند ببينند و نه هدايت شوند. پس در اين دو آيه، حال کفار را در محروميت از هدايت يافتن به سوى ايمان، و اين که خدا آنان را به کيفر کفرشان و گمراهى و طغيانشان، محروم کرده، مَثَل زده و مجسّم ساخته است. در تفسير آيه «إنّ اللّهَ لَا يَستَحيِى أن يَضرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوقَهَا»، در جلد اول اين کتاب گفتيم: اين اوصافى که در اين مَثَل و در نظايرش در قرآن براى مؤمنان و کفار ذکر شده، کشف مى کند از اين که: براى انسان، حياتى ديگر در باطن اين حيات دنيوى هست، که از حسّ مادى ما پوشيده شده، و به زودى در هنگام مرگ و يا در روز بعث، آن حيات براى ما ظاهر و محسوس مى شود. پس بنابراين، کلام در نظاير اين آيات و در مَثَل هاى مورد بحث، بر مبناى حقيقت گويى است، نه مجازگويى، که بعضى از مفسران پنداشته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۵ «وَ سوَاءٌ عَلَيهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ»: اين جمله، عطف تفسيرى و بيانى است، و تقرير است براى مضمون سه آيه قبل. و منظور از آن ها را خلاصه گيرى نموده و در عين حال، زمينه چينى مى کند براى آيه «إنّمَا تُنذِرُ مَنِ اتّبَعَ الذّکرَ...». احتمال هم دارد عطف بر جمله «لا يُبصِرُون» بوده باشد، و معنايش اين باشد که: اين ها، نمى بينند. در نتيجه، چه تو ايشان را انذار کنى و چه نکنى، ايمان نخواهند آورد. ولى وجه اول، به ذهن نزديک تر است. «إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکرَ وَ خَشىَ الرَّحْمَانَ بِالْغَيْبِ فَبَشّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کَرِيمٍ»: انحصارى که کلمه «إنّما»، آن را افاده مى کند، به اصطلاح ادبيات، قصر افراد است - که معنايش در جلدهاى قبل گذشت. و مراد از «إنذار»، انذار مفيد و مؤثر است. و مراد از «ذکر»، قرآن کريم است. و مراد از «إتّباع ذکر»، تصديق قرآن است، و اين که وقتى آياتش تلاوت مى شود، به سوى شنيدن آن متمايل شوى. و تعبير به «اتّبَعَ: پيروى کرد»، که صيغه ماضى است، براى اشاره به تحقق وقوع است. و مراد از «خشيت رحمان به غيب»، خشيت از خدا در عالَم ماده، يعنى در پس پردۀ ماديت است، قبل از آن که با مرگ يا قيامت، حقيقت مکشوف گردد. بعضى از مفسران گفته اند: يعنى در حالى که آن شخص از مردم غايب است، به خلاف منافق، که چنين ايمانى ندارد. ولى اين احتمال، بعيد است. در اين آيه شريفه، «خشيت»، متعلق شده است بر اسم «رحمان»، که خود دلالت بر صفت رحمت خدا مى کند، و اميد اميدواران را تحريک و جلب مى نمايد. (با اين که مقام خشيت اقتضا داشت، يکى از صفات قهريه خدا را به کار ببرد). و اين، به خاطر آن است که اشاره کند به اين که خشيت مؤمنان، ترسى است آميخته با رجاء و اين، همان حالتى است که: عبد را در مقام عبوديت نگه مى دارد. در نتيجه، نه از عذاب معبودش، ايمن مى شود و نه از رحمت خدا، نوميد. و اگر کلمه «مغفرة»، و نيز «أجر کريم» را نکره آورد، براى اشاره به اهميت و عظمت آن دو است. يعنى: «او را به آمرزش عظيمى از خدا و اجر کريمى بشارت بده، که با هيچ مقياسى، نمى توان آن را اندازه گيرى کرد، و آن، عبارت است از بهشت». و دليل بر همه نکاتى که ما آورديم، سياق آيه است، نه الفاظ آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۶ و معناى آيه، اين است که: تو تنها کسى را انذار مى کنى، يعنى انذارت، تنها در کسى نافع و مؤثر است، که تابع قرآن باشد، و چون آيات قرآن تلاوت مى شود، دلش متمايل بدان مى شود. و از رحمان، خشيتى دارد آميخته با رجاء. پس تو او را به آمرزشى عظيم و اجرى کريم، بشارت ده، که با هيچ مقياسى اندازه گيرى نمى شود. «إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ ءَاثَارَهُمْ وَ کُلَّ شئٍ أَحْصيْنَاهُ فِى إِمَامٍ مُّبِينٍ» مراد از «إحياى موتى»، زنده کردن ايشان، براى جزا است. ثبت اعمال قبل از مرگ، و پس از مرگ آدمی و مراد از «مَا قَدّمُوا»، اعمالى است که قبل از مرگ خودشان کردند و از پيش، براى روز جزاى خود فرستادند. و مراد از «آثَارَهُم»، باقياتى است که براى بعد از مُردن خود، به جاى گذاشتند، که يا سنّت خيرى است که مردم، بعد از او به آن سنت عمل کنند. مانند علمى که از خود به جاى گذاشته، مردم بعد از او، از آن علم بهره مند شوند. و يا مسجدى که بنا کرده، تا مردم بعد از او، در آن نماز بخوانند. و يا وضوخانه اى که مردم در آن وضو بگيرند. و يا سنّت شرّى است، که باب کرده و مردم بعد از او هم، به آن سنت عمل کنند. مانند اين که: محلّى براى فسق و نافرمانى خدا بنا نهاده. همۀ اين ها، آثار آدمى است که خدا به حسابش مى آورد. و چه بسا گفته شده که: مراد از «مَا قَدّمُوا»، نيات، و مراد از «آثار»، اعمالى است که مترتب و متفرع بر آن نيات مى شود. ولى اين معنا، از سياق بعيد است. و مراد از نوشتن «مَا قَدَّمُوا» و نوشتن «آثار»، ثبت آن در صحيفۀ اعمال، و ضبطش در آن، به وسيلۀ مأموران و ملائکۀ نويسنده اعمال است. و اين کتابت، غير از کتابت اعمال و شمردن آن در «امام مبين» است، که عبارت است از: «لوح محفوظ». گويا بعضى توهم کرده اند که نوشتن اعمال و آثار، همان احصاء در «امام مبين» است، وليکن اين اشتباه است. چون قرآن کريم، از وجود کتابى خبر مى دهد که تمامى موجودات و آثار آن ها، در آن نوشته شده، که اين، همان «لوح محفوظ» است. و از کتابى ديگر خبر مى دهد که خاصّ امت هاست، و اعمال آنان، در آن ضبط مى شود. و از کتابى ديگر خبر مى دهد که خاصّ فرد فرد بشر است، و اعمال آنان را احصاء مى کند. همچنان که درباره «کتاب اوّلى» فرموده: «وَ لَا رَطبٍ وَ لَا يَابِسٍ إلّا فِى کِتَابٍ مُبِين». و درباره «دوّمى» فرموده: «کُلّ أُمّةٍ تُدعَى إلَى کِتَابِهَا». و درباره «سوّمى» فرموده: «وَ کُلّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَةِ کِتَاباً يَلقَاهُ مَنشُوراً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۷ ظاهر آيه هم، به نوعى از بينونت حکم مى کند، به اين که: کتاب ها، يکى نيست، و «کتاب اعمال»، غير از «امام مبين» است. چون بين آن دو فرق گذاشته. يکى را خاصّ اشخاص دانسته، و ديگرى را براى عموم موجودات (کُلّ شَئ) خوانده است. و نيز تعبير را در يکى به «کتابت» آورده، و در ديگرى به «احصاء». سخن مفسران، در معنای مراد از «امام مُبين» «وَ کُلّ شَئٍ أحصَينَاهُ فِى إمَامٍ مُبِين» - منظور از «امام مُبين»، لوح محفوظ است. لوحى که از دگرگون شدن و تغيير پيدا کردن، محفوظ است، و مشتمل است بر تمامى جزئياتى که خداى سبحان، قضايش را در خلق رانده. در نتيجه، آمار همه چيز در آن هست، و اين کتاب، در کلام خداى تعالى، با اسم هاى مختلفى ناميده شده: «لوح محفوظ»، «أُمّ الکتاب»، «کتاب مُبين» و «إمام مُبين»، که در هر يک از اين اسماى چهارگانه، عنايتى مخصوص هست. و شايد عنايت در ناميدن آن به «إمام مُبين»، به خاطر اين باشد که بر قضاهاى حتمى خدا مشتمل است. قضاهايى که خلق تابع آن ها هستند، و آن ها مقتداى خلق. و «نامۀ اعمال» هم - به طورى که در تفسير سورۀ «جاثيه» مى آيد - از آن کتاب استنساخ مى شود. چون در آن سوره فرموده: «هَذَا کِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيکُم بِالحَقّ إنّا کُنّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُم تَعمَلُون». بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از امام مبين، نامۀ اعمال است»، ليکن سخن وى بيهوده است. بعضى ديگر گفته اند: «علم خدا است». اين هم، مثل همان تفسير قبل است. بله، اگر مراد شان از علم خدا، علم فعلى او باشد، باز وجهى دارد. و از حرف هاى عجيبى که در اين مقام گفته شده، سخن بعضى از مفسران است، که گفته: «آنچه در لوح محفوظ نوشته مى شود، عبارت است از: آنچه بوده و آنچه خواهد بود، اما تا روز قيامت، نه تا ابد. براى اين که «لوح» نزد مسلمانان، عبارت است از جسم، و هر جسمى هر قدر هم بزرگ باشد، بالاخره محدود و داراى ابعادى متناهى است، و ادلۀ علمى بر اين معنا شاهد است. بنابراين، ممکن نيست اين جسم محدود، حاوى و مشتمل بر تمامى جزئيات حوادث آينده باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۸ و گرنه لازمه اش، اين مى شود که متناهى، ظرف باشد براى غير متناهى، و اين، بالبداهه محال است. پس چاره همين است که عموميت «کُلّ شَئ» را تخصيص بزنيم، و بگوييم حوادث تا روز قيامت منظور است». و اين سخن، تحکّم و بى دليل است، - که إن شاء اللّه، به زودى به طور مفصل، متعرض آن مى شويم. و آيه شريفه نسبت به ماقبل، در معناى تعليل است. گويا فرموده: آنچه گفتيم و آنچه از اوصاف آنان که کلمۀ عذاب بر ايشان حتمى شده، برشمرديم، و آنچه درباره پيروان قرآن گفتيم، که به غيب از پروردگارشان خشيت دارند، همه مطابق با واقع است. زيرا زمام حيات همه به دست ماست، و اعمال و آثارشان، نزد ما محفوظ است. پس ما در هر حال، به سرانجام هر يک از دو گروه، علم و اطلاع داريم. بحث روايتى در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «فَهُم مُقمَحُون» فرموده: يعنى سرهايشان را بالا دارند. و نيز، در همان تفسير، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در ذيل جملۀ «وَ جَعَلنَا مِن بَينِ أيدِيهِم سَدّاً وَ مِن خَلفِهِم سَدّاً فَأغشَينَاهُم فَهُم لَا يُبصِرُون» فرموده: يعنى هدايت را نمى بينند. چون خدا گوش و چشم و دل و اعمالشان را از اين که هدايت شوند، گرفته است. اين آيه، درباره ابوجهل بن هشام و چند تن از خاندان وى نازل شده. و جريان چنين بوده که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» برخاست نماز بخواند، ابوجهل (لعنة اللّه عليه) هم، سوگند خورده بود هر وقت او را ديد نماز مى خواند، فرقش را بشکافد. پس ابوجهل آمد، در حالى که سنگى هم به دست داشت، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را ديد، که مشغول نماز است. هرچه دست بلند کرد تا سنگ را به طرف آن جناب پرتاب کند، خدا دستش را در گردنش بخشکانيد و نتوانست پايين بياورد، و سنگ هم، در دستش نمى چرخيد. ناگزير به طرف اصحاب خود برگشت. آن وقت، سنگ از دستش بيفتاد. بعد از او، مردى ديگر برخاست که او نيز از فاميل هاى ابوجهل بود. گفت: من او را مى کشم. همين که نزديکش شد، گوش به قرائت او داد و دلش پُر از رعب گشته، برگشت و به ياران خود گفت: بين من و او، چيزى به شکل «فَحل: شتر نر» فاصله شد، و با دنب خود، به من اعلام خطر کرد، و من ترسيدم نزديکش شوم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۹ خداوند فرموده: «وَ سَوَاءٌ عَلَيهِم ءأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُون». همچنان که تاريخ ثابت کرده، که از بنى مخزوم (ابوجهل و يارانش)، احدى ايمان نياوردند. مؤلف: نظير اين روايت را، الدرّ المنثور، از بيهقى در دلائل، از ابن عباس روايت کرده، و در روايت او آمده: جمعى از بنى مخزوم، با يکديگر عليه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» توطئه کردند تا او را به قتل برسانند. از آن جمله، ابوجهل و وليد بن مغيره بودند. روزى در حالى که آن جناب به نماز ايستاده بود، صداى قرائتش را شنيدند، وليد را فرستادند تا او را به قتل برساند. وليد، تا نزديک محلى که آن جناب ايستاده بود، آمد، ولى ديد صداى قرائتش مى آيد، اما خودش نيست. او برگشت و جريان را نقل کرد. ناگزير، دسته جمعى آمدند و تا آن جا که نماز مى خواند، آمدند و صدايش را شنيدند. به سوى او رفتند، ديدند صدايش از پشت سرشان مى آيد، و بالاخره، به او دست نيافته، برگشتند. و آيه «وَ جَعَلنَا مِن بَينِ أيدِيهِم سَدّاً وَ مِن خَلفِهِم سَدّاً»، در اين باره نازل شده. و در الدرّ المنثور است که: ابن مردويه و ابونعيم، در کتاب دلائل، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در مسجد نماز مى خواند، و نماز را بلند مى خواند، به حدّى که مردمى از قريش، از شنيدن آن ناراحت شدند. تا آن جا که برخاستند، او را دستگير کنند، ليکن دست هاى آنان به گردن هايشان بسته شد، و ديدگانشان، آن جناب را نديد. ناگزير، به التماس نزد آن جناب آمدند، و او را به حرمت قرابت و رحم سوگند دادند. چون هيچ تيره اى از عرب نبود، مگر آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در آن ها قرابتى داشت. پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دعا کرد، و دست هايشان باز شد. و آيات «يس وَ القُرآنِ الحَکِيم... أم لَم تُنذِرهُم لا يُؤمِنُون»، در اين باره نازل شد. و همان طور که اين آيات فرموده، احدى از اين چند نفر ايمان نياوردند. مؤلف: اين داستان را، به اشکال مختلفى روايت کرده اند. در بعضى از آن روايات آمده که: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، وقتى ديد قصد سوء برايش دارند، اين آيات را خواند و از نظر آن ها ناپديد شد. دشمن، او را نديد و خدا، کيد و شرشان را از وى دفع کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۰ و در بعضى ديگر آمده که: آيات اول سوره تا جملۀ «فَهُم لا يُؤمِنُون»، همه اش درباره اين قصه نازل شده. و در نتيجه، آيه «إنّا جَعَلنَا» تا آخر دو آيه، رفتار خدا را حکايت مى کند، که با دشمنان آن جناب چه کرد، و چگونه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را، از نظر آنان ناپديد ساخت. و آيه «سَوَاءٌ عَلَيهِم...»، پيشگويى از اين است که: اين چند نفر، هرگز ايمان نمى آورند. ولى خواننده عزيز، خودش توجه دارد به اين که: سياق آيات مورد بحث، با اين روايات انطباق ندارد. چون آيات مورد بحث، داراى يک سياق و يک نظم هستند، و حال دو طائفه از مردم را بيان مى کنند: يکى، آن هايى که قول خدا، عليه آنان حتمى و ثابت شده، و در نتيجه ايمان نمى آورند. و يکى ديگر، طايفه اى که پيروى ذکر (قرآن) مى کنند، و از پروردگارشان به غيب، خشيت دارند. و اين مضمون، چه ارتباطى با قصه هاى مذکور دارد، و چگونه مى توان آيه «لَقَد حَقّ القَولُ عَلَى أکثَرِهِم» را - که سخن از اکثريت مردم دارد - حمل کرد بر مردم انذار شده. و آيه «إنّا جَعَلنَا فِى أعنَاقِهِم...»، و آيه «وَ جَعَلنَا مِن بَينِ أيدِيهِم سَدّاً...» را حمل کرد بر داستان ابوجهل و نزديکان او؟ و آيه «سَوَاءٌ عَلَيهِم ءأنذَرتَهُم» را حمل کرد بر خصوص اين چند نفر؟ و از همه بالاتر، جملۀ «وَ نَکتُبُ مَا قَدّمُوا وَ آثَارَهُم» را، حمل کرد بر داستان جمعى از انصار در مدينه، که روايتش به زودى، از نظرت خواهد گذشت؟ چون حمل هاى مزبور، وحدت نظم و سياق آيات را به هم مى زند. پس حق مطلب اين است که: آيات شريفه مورد بحث، يک دفعه و با يک نظم و سياق نازل شده، و در آن، حال مردم را در هنگام شنيدن دعوت و انذار پيامبر بيان مى کند و مى فرمايد: مردم، در برابر دعوت آن جناب، دو دسته شدند. و اين، منافات ندارد که داستان ابوجهل و مستور شدن رسول خدا «صلى اللّه عليه وآله و سلم» از دشمن، مقارن اين آيات اتفاق افتاده باشد. چند روايت در ذيل آیه: «وَ نَکتُبُ مَا قَدّمُوا وَ آثَارَهُم» و نيز، در آن کتاب آمده که: عبدالرزاق، ترمذى - وى، حديث را حسن دانسته - بزاز، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - ابن مردويه و بيهقى - در کتاب شعب الايمان - همگى، از ابى سعيد خدرى روايت کرده اند که گفت: «بنوسلمه»، در محله اى از مدينه منزل داشتند، خواستند از آن جا به نزديکى مسجد کوچ کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۱ خداى تعالى، اين آيه را فرستاد: «إنّا نَحنُ نُحيِى المَوتَى وَ نَکتُبُ مَا قَدّمُوا وَ آثَارَهُم». رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، ايشان را خواست و فرمود: خدا، آثار شما را هم مى نويسد، و آيه را برايشان خواند. ايشان قانع شده، در جاى خود باقى ماندند. و باز، در همان کتاب است که: فاريابى، احمد، عبد بن حميد، ابن ماجه - در کتاب زهد - ابن جرير، ابن منذر، طبرانى، و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند، که گفت: منزل هاى انصار از مسجد دور بود. خواستند به نزديک مسجد کوچ کنند، آيه «وَ نَکتُبُ مَا قَدّمُوا وَ آثَارَهُم» نازل شد. پس با خود گفتند: در همان محل خود، باقى مى مانيم. مؤلف: اشکالى که در اين دو روايت هست، عين همان اشکالى است که: در روايات قبل بود. و نيز، در همان کتاب آمده که: ابن ابى حاتم، از جرير بن عبداللّه بجلى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «هر کس سنّت نيکى را باب کند، مادامى که در دنيا، مردمى به آن سنّت عمل مى کنند، ثواب آن اعمال را به حساب اين شخص هم مى گذارند، بدون اين که از اجر عامل آن، کم بگذارند». «و هر کس، سنّت زشتى در بين مردم باب کند، مادامى که در دنيا، مردمى به اين سنّت عمل مى کنند، وِزر آن عمل ها را به حساب او نيز مى گذارند، بدون اين که از وِزر عامل آن، کم بگذارند». آنگاه اين آيه را تلاوت کردند: «وَ نَکتُبُ مَا قَدّمُوا وَ آثَارَهُم». و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ کُلّ شَئٍ أحصَينَاهُ فِى إمَامٍ مُبين» فرموده: يعنى در کتابى مبين، و آن محکم است. يعنى تأويل نمى خواهد. و ابن عباس، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده، که فرمود: به خدا سوگند، منم «امام مبين»، که مابين حق و باطل جدايى مى اندازم، و اين را، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، ارث برده ام. و در کتاب معانى الاخبار، به سند خود، از ابى الجارود، از امام باقر، از پدرش، از جدّش «عليهم السلام»، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت آورده، که در ضمن حديثى، درباره على «عليه السلام» فرمود: او، امامى است که خداى تعالى، علم هر چيزى را در او إحصاء کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۲ مؤلف: اين دو حديث، در صورتى که از نظر سند صحيح باشد، ربطى به تفسير ندارد، بلکه مضمون آن دو، جزو بطن قرآن و اشارات آن است، و هيچ مانعى ندارد که خداى تعالى، به بنده اى از بندگانش، که داراى توحيد و عبوديت خالص براى اوست، علم به همه معلوماتى که در «کتاب مُبين» است بدهد، و آن کس بعد از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، سيّد الموحدين، اميرالمؤمنين على «عليه السلام» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۳ آيات ۱۳ - ۳۲ سوره يس وَ اضرِب لهَُم مَّثَلاً أَصحَاب الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ(۱۳) إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيهِمُ اثْنَينِ فَکَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَيْکُم مُّرْسلُونَ(۱۴) قَالُوا مَا أَنتُمْ إِلّا بَشرٌ مِّثْلُنَا وَ مَا أَنزَلَ الرَّحْمَانُ مِن شىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلّا تَکْذِبُونَ(۱۵) قَالُوا رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْکُمْ لَمُرْسلُونَ(۱۶) وَ مَا عَلَيْنَا إِلّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ(۱۷) قَالُوا إِنَّا تَطيرْنَا بِکُمْ لَئن لَّمْ تَنتَهُوا لَنرْجُمَنَّکُمْ وَ لَيَمَسنَّکُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ(۱۸) قَالُوا طائرُکُم مَّعَکُمْ أَئن ذُکّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسرِفُونَ(۱۹) وَ جَاءَ مِنْ أَقْصا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسعَى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسلِينَ(۲۰) اتَّبِعُوا مَن لا يَسئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُم مُّهْتَدُونَ(۲۱) وَ مَا لىَ لا أَعْبُدُ الَّذِى فَطرَنى وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۲۲) ءَ أَتّخِذُ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً إِن يُرِدْنِ الرَّحْمَانُ بِضرٍّ لا تُغْنِ عَنى شفَاعَتُهُمْ شيْئاً وَ لا يُنقِذُونِ(۲۳) إِنّى إِذاً لَّفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۲۴) إِنّى ءَامَنتُ بِرَبِّکُمْ فَاسمَعُونِ(۲۵) قِيلَ ادْخُلِ الجَْنَّةَ قَالَ يَا لَيْت قَوْمِى يَعْلَمُونَ(۲۶) بِمَا غَفَرَ لى رَبّى وَ جَعَلَنى مِنَ الْمُکْرَمِينَ(۲۷) وَ مَا أَنزَلْنَا عَلى قَوْمِهِ مِن بَعْدِهِ مِن جُندٍ مِّنَ السمَاءِ وَ مَا کُنَّا مُنزِلِينَ(۲۸) إِن کانَت إِلّا صيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ(۲۹) يَا حَسرَةً عَلى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسولٍ إِلّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۳۰) أَ لَمْ يَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ أَنّهُمْ إِلَيهِمْ لا يَرْجِعُونَ(۳۱) وَ إِن کُلُّ لَّمَّا جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ(۳۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۴ «ترجمه آيات» مردم قريه را، برايشان مَثَل بياور، که فرستادگان خدا به سوى آنان آمدند (۱۳). آن زمان که ما، دو نفر از رسولان را به سوى ايشان گسيل داشتيم، و آن دو را تکذيب کردند. پس به وسيلۀ رسول سومى، آن دو رسول را تقويت کرديم و همگى گفتند که ما فرستاده به سوى شماييم(۱۴). گفتند: شما به جز بشرى مثل ما نيستيد و رحمان، هيچ پيامى نازل نکرده و مدّعاى شما، به جز دروغ نمى تواند باشد(۱۵). گفتند: پروردگار ما مى داند که ما، فرستادگان به سوى شماييم(۱۶). و ما، به جز رساندن پيام او، به طور آشکار، وظيفه ديگرى نداريم(۱۷). گفتند: ما شما را بدقدم و نحس مى دانيم، اگر دست از گفته خود برنداريد، قطعا سنگسارتان مى کنيم و از ناحيه ما، عذابى دردناک به شما خواهد رسيد(۱۸). (رسولان) گفتند: نحوست، با خود شماست که وقتى تذکرتان مى دهند، حق را نمى پذيريد، بلکه شما مردم مسرف و متجاوزيد(۱۹). و از دورترين نقطۀ شهر، مردى شتابان آمد و گفت: هان اى مردم! فرستادگان خدا را پيروى کنيد(۲۰). پيروى کنيد کسانى را که هم، راه يافتگانند و هم، به طمع مزد، شما را به پيروى خود نمى خوانند(۲۱). و چرا من آفرينندۀ خود را نپرستم، در صورتى که بازگشت شما به سوى او است(۲۲). آيا به جاى او، خدايانى ديگر اتخاذ کنم، که اگر خداى رحمان ضررى برايم بخواهد، شفاعت آن ها، هيچ دردى از من دوا و از آن ضرر نجاتم نمى دهند(۲۳). مسلّم است که من در اين صورت، در ضلالتى روشن قرار گرفته ام(۲۴). من به پروردگار شما رسولان ايمان مى آورم و شما بشنويد، تا فردا شهادت دهيد(۲۵). (مردم او را کشتند)، در همان دَم، به او گفته شد: به بهشت، درآى و او که داشت داخل بهشت مى شد، گفت: اى کاش، مردم من مى دانستند چه سعادتى نصيبم شده(۲۶). مى دانستند چگونه پروردگارم، مرا بيامرزيد و مرا از مُکرَمين قرار داد(۲۷). و ما براى هلاک ساختن مردم او، لشکرى از آسمان نفرستاديم و نبايد هم مى فرستاديم(۲۸). چون از بين بردن آن ها، به بيش از يک صيحه نياز نداشت. آرى، يک صيحه برخاست و همۀ آن ها، در جاى خود خشکيدند(۲۹). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۵ اى حسرت و ندامت بر بندگان من، که هيچ رسولى نزدشان نيامد، مگر آن که به جز استهزاء، عکس العملى نشان ندادند(۳۰). آيا نديدند چقدر از اقوام قبل از ايشان را هلاک کرديم، و ديگر به سوى آنان برنمى گردند(۳۱). با اين که هيچ يک از آنان نيست، مگر آن که همگى نزد ما حاضر خواهند شد(۳۲). «بیان آيات» اين آيات، مَثَلى است مشتمل بر انذار و تبشير، که خداى سبحان، آن را براى عموم مردم آورده، که در آن به رسالت الهى و تبعات و آثار دعوت به حق اشاره مى کند که عبارت است از: مغفرت و اجر کريم، براى هرکس که ايمان آورد و پيروى ذکر (قرآن) کند، و از رحمان به غيب، خشيت داشته باشد. و نيز، عبارت است از: عذاب اليم، براى هر کس که کفر بورزد، و آن دعوت را تکذيب کند. و نيز، به وحدانيت خداى تعالى، و مسأله معاد و برگشت همۀ مردم به سوى او اشاره مى نمايد. انذار و تبشير سیه دلان، برای اتمام حجّت است در اين جا، ممکن است اين اشکال به ذهن کسى وارد شود که: در آيات قبل مى فرمود: آن ها که کلمۀ عذاب عليه آنان ثابت شده، ايمان نمى آورند. چه انذارشان بکنى و چه نکنى. آن وقت در اين آيات، خودش آن ها را انذار مى کند. جواب اين اشکال اين است که: منافاتى بين اين دو دسته آيات نيست. براى اين که منظور از آيات مورد بحث، اين است که با ابلاغ انذار، حجت بر آن ها تمام شود، و شقاوتشان به حدّ کمال برسد. البته از طرف ديگر، مؤمنان هم، سعادتشان به حدّ کمال برسد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «لِيَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَيّنَة وَ يَحيَى مَن حَىّ عَن بَيّنَة». و نيز فرموده: «وَ نُنَزّلُ مِنَ القُرآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنِين وَ لا يَزِيدُ الظّالِمِينَ إلّا خَسَاراً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۶ «وَ اضرِب لهَُم مَّثَلاً أَصحَابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ»: کلمۀ «مَثَلاً» که در اين جمله آمده، به معناى کلام و يا داستانى است که گوينده، آن را مى گويد، تا مقصدى از مقاصدش را براى شنونده ممثّل و مجسّم کند. و چون داستان اصحاب قريه، وعده و وعيد آيات قبل را روشن مى کند، لذا خداوند، به رسول گرامى خود، دستور داد تا قصه را به صورت اين مَثَل، براى کفار بيان کند. و ظاهرا کلمۀ «مَثَلاً»، مفعول دوم باشد براى «اضرِب»، و مفعول اول آن، «أصحابَ القَرية» باشد. و معنا چنين باشد: براى آن ها، اصحاب قريه را که چنين و چنان بودند، مَثَل بزن. و مفعول دوم، که بايد بعد از مفعول اول بيايد، در اين جا، جلوتر آمده، تا از فاصلۀ زياد که مُخلّ به معنا است، جلوگيرى شده باشد. «إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيهِمُ اثْنَينِ فَکَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَيْکُم مُّرْسلُونَ»: کلمه «عَزّزنَا»، از «تَعزِيز» است که: مصدر باب تفعيل، از مادۀ «عزّت» است، و «عزّت»، به معناى نيرو و شوکت و آسيب ناپذيرى است. و جملۀ «إذ أرسَلنَا إلَيهِم»، بيان تفصيلى جملۀ «إذ جَاءَهَا المُرسَلُون» است. و معناى آيه، اين است که: براى آن ها، مَثَل بزن اصحاب قريه را که در زمانى مى زيستند، که ما دو تا از رسولان خود را به سويشان فرستاده بوديم و مردم، آن دو را تکذيب کرده بودند، و ما آن دو را به رسول سوم تقويت کرديم، و اين سه رسول گفتند: اى مردم! ما، از جانب خدا، به سوى شما فرستاده شده ايم. وجه اين که مشرکان، در تکذیب پیامبران گفتند: «شما، بشری مانند ما هستید»؟ «قَالُوا مَا أَنتُمْ إِلّا بَشرٌ مِّثْلُنَا وَ مَا أَنزَلَ الرَّحْمَانُ مِن شَئٍ إِنْ أَنتُمْ إِلّا تَکْذِبُونَ»: مردم چنين مى پنداشتند که بشر نمى تواند پيغمبر شود، و وحى آسمانى را بگيرد، و استدلال مى کردند به خودشان که پيغمبر نيستند، و چنين چيزى را در خودشان سراغ ندارند. و آن وقت، حکم خود را به انبياء هم سرايت داده، مى گفتند: پس آن ها هم پيغمبر نيستند؛ چون حکم امثال، يکى است. و بر اين اساس، معناى جمله «وَ مَا أنزَلَ الرَّحمَانُ مِن شَئ» چنين مى شود: خدا، هيچ وحيى نازل نکرده. چون اگر وحيى بر بشرى نازل کرده بود، ما نيز در نفوس خود از آن خبردار مى شديم، و خدا به ما هم، وحى مى کرد. همان طور که شما ادّعاى آن را مى کنيد. و اگر از خداى تعالى، تعبير به «رحمان» کردند، براى اين است که مشرکان عرب، مانند همه بت پرستان، خدا را قبول داشتند، و او را به صفات کمال، متّصف مى دانستند. چيزى که بود، در تفسير آن صفات، با هم اختلاف داشتند. صابئى ها، آن صفات را به نفى معنا مى کردند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۷ و به جاى اين که بگويند «خدا، عالِم است»، مى گفتند: «جاهل نيست». و همچنين در مورد ساير صفات، مانند قدرت، خالقيت، رحمت، مُلک و غير اين ها. با اين تفاوت که مشرکان مى گفتند: اين خداى داراى چنين صفات، امر تدبير مخلوقات را به مقرّبان درگاه خود، مانند ملائکه واگذار نموده، و ديگر خودش در تدبير عالَم، هيچ کاره است. ارباب و مدبّران عالَم، ملائکه و آلهه هستند، و اما خدا (عزّ اسمه)، او، تنها در اين ارباب، ربوبيت و تدبير دارد. پس خدا، ربّ ارباب و إله آلهه است. ممکن هم هست اسم «رحمان»، تنها در حکايت قصه آمده باشد، نه در خود قصه. به اين معنا که اهل قريه نگفته باشند: «و رحمان چيزى نازل نکرده، شما دروغ مى گوييد»، بلکه يا گفته باشند: «خدا چيزى نازل نکرده»، و يا «چيزى نازل نشده». و آنگاه قرآن، در نقل قصه، کلمۀ «رحمان» را آورده باشد، تا به حلم و رحمت خداى تعالى، در قبال انکار و تکذيب حق صريحى که مشرکان داشتند، اشاره کند. و جملۀ «إن أنتُم إلّا تَکذِبُون»، به منزله نتيجه است براى صدر آيه. و حاصل کلامشان، اين مى شود که: شما هم بشرى هستيد مثل ما، و ما با اين که مثل شما بشر هستيم، در نفس خود، چيزى از وحى که ادعا مى کنيد به شما نازل شده، نمى يابيم. و چون شما هم مثل ماييد، پس رحمان هيچ وحيى نازل نکرده، و شما دروغ مى گوييد. و چون غير از اين ادعا ،ادعاى ديگرى نداريد، پس غير از دروغ، چيز ديگرى نداريد. و با اين بيان، نکته حصر در جملۀ «إن أنتُم إلّا تَکذِبُون» روشن شد. و همچنين وجه اين که چرا فعل را نفى کرد، (و گفت: شما دروغ مى گوييد، ولى اسم فاعل را نفى نکرد) و نفرمود: «شما نيستيد، مگر دروغگو». براى اين که مراد، تکذيب و نفى فعل در حال گفتگو بوده، نه مستمرا و در آينده. (چون اسم فاعل، زمان حال و آينده را به طور استمرار شامل مى شود. به خلاف فعل، که تنها شامل حال و آينده مى شود). «قَالُوا رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْکُمْ لَمُرْسلُونَ * وَ مَا عَلَيْنَا إِلّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ»: خداى تعالى، در اين قصه، حکايت نکرده که رسولان در پاسخ مردم که گفتند: «مَا أنتُم إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا...: شما جز بشرى چون ما نيستيد...»، چه جوابى دادند. در حالى که در جاى ديگر، از رسولان امت هاى گذشته حکايت کرده که در پاسخ مردم خود که گفته بودند: «إن أنتُم إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا: شما، جز بشرى چون ما نيستيد»، گفتند: «إن نَحنُ إلّا بَشَرٌ مِثلُکُم وَلکِنّ اللّهَ يَمُنُّ عَلَى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ»، که بيانش گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۸ بلکه تنها از آن رسولان حکايت کرده، که به قوم خود گفتند: ما فرستادۀ خدا به سوى شما و مأمور تبليغ رسالت او هستيم، و جز اين، شأنى نداريم و احتياجى نداريم به اين که ما را تصديق بکنيد و به ما ايمان بياوريد. تنها براى ما اين کافى است که: خدا مى داند که ما فرستادۀ او هستيم، و ما به بيش از اين هم، احتياج نداريم. پس در جمله «قَالُوا رَبُّنَا يَعلَمُ إنّا إلَيکُم لَمُرسَلُون»، رسولان، از رسالت خود خبر مى دهند، و کلام خود را با حرف «إنّ: به درستى که»، و حرف «لام: هر آينه»، تأکيد کرده اند. و نيز، به منظور تأکيد کلام خود، پروردگار خود را شاهد گرفته اند که: «رَبّنَا يَعلَمُ: پروردگار ما مى داند». و جمله «رَبّنَا يَعلَمُ»، معترضه و به منزله سوگند است، و به آيه چنين معنا مى دهد: ما فرستادگان به سوى شماييم، و در ادعاى رسالت صادقيم، و اين دليل ما را بس، که خدايى که ما را به سوى شما فرستاده، خود شاهد اين مدعاى ماست، و ديگر ما حاجتى نداريم به اين که شما هم ما را تصديق بکنيد، و از تصديق شما، سودى عايد ما نمى شود، تا در صدد جلب تصديق شما برآييم، بلکه آنچه براى ما مهم است، اين است که: رسالت خود را انجام بدهيم و حجت تمام شود. «وَ مَا عَلَينَا إلّا البَلَاغُ المُبِين» - کلمه «بلاغ»، به معناى تبليغ است و مراد از آن، تبليغ رسالت است، و معناى جمله اين است که: ما مأمور نشده ايم، مگر تنها به اين که رسالت خدا را به شما ابلاغ کنيم و حجت را تمام نماييم. «قَالُوا إِنَّا تَطيّرْنَا بِکُمْ لَئن لَّمْ تَنتَهُوا لَنرْجُمَنَّکُمْ وَ لَيَمَسنَّکُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ»: گويندگان اين سخن، مردم قريه اند و روى سخنشان، با رسولان است. و کلمه «تَطَيّرنَا»، از مصدر «تَطَيّر» است، که به معناى شوم دانستن و فال بد زدن به چيزى است. و اين که گفتند: «اگر از حرف هايتان دست برنداريد، شما را سنگسار مى کنيم و عذابى دردناک به شما خواهد رسيد»، تهديد رسولان است از سوى مردم. و معناى آيه، اين است که: مردم قريه، به رسولان گفتند: ما شما را بدقدم و شوم مى دانيم، و سوگند مى خوريم که اگر دست از سخنان خود برنداريد و تبليغات خود را ترک نکنيد و همچنان به کار دعوت بپردازيد، ما شما را سنگباران مى کنيم، و از ما به شما، عذابى دردناک خواهد رسيد. رده:تفسیر المیزان