تفسیر المیزان

انسان مغرور، در حال تنعم، از خدا غافل و در سختى ها، به دعا مى پردازد «لا يَسئَمُ الإنسانُ مِن دُعَاءِ الْخَيرِ وَ إِن مَّسهُ الشرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ»: کلمه «يَسئَمُ»، از مصدر «سامه» است که به معناى ملال و آزردگى است. و کلمه «يَئُوس» و «قَنُوط»، هر دو به معناى قطع شدن اميد است. و کلمه «دعا»، به معناى طلب است. از اين آيه شريفه شروع به پايان دادن سوره شده و علت جحود و لجبازى کفار در مقابل حق صريح را بيان مى کند، و مى فرمايد: انسان به خودش مغرور است. وقتى شرّى به او مى رسد که از دفعش عاجز مى ماند، از هر خيرى مأيوس گشته، متوسل به دعا و درخواست و توجه به پروردگارش مى شود. و اگر خيرى به او برسد، به آن خير مشغول و سرگرم مى شود، و دچار خودبينى و خودپسندى شده، و همان خير، هر حق و حقيقتى را از ياد او مى برد. و معناى آيه اين است که: انسان از طلب خير خسته نمى شود، هرچه را که براى زندگی اش، نافع ببيند، در طلبش بر مى خيزد، و اگر شرّى به او برسد، بيش از اندازه دچار نوميدى و يأس مى گردد. چون مى بيند اسبابى را که به آن ها تکيه داشت، همه از کار افتاده. و اين نوميدى اش، به بيانى که خواهد آمد، منافات ندارد با اين که در همين حال به خدا اميد ببندد. «وَ لَئنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضرَّاءَ مَسّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لى ...»: با در نظر گرفتن آيه قبلى، جا داشت بفرمايد: «وَ إن ذَاقَ خَيراً قَالَ هَذَا لِى»، وليکن اين طور نفرمود، و به جاى «ذَاقَ» فرمود: «أذَقنَاهُ»، و به جاى «خَيراً» فرمود: «رَحمَةً مِنّا»، بدان جهت که بفهماند خيرى که چشيده، رحمتى از ناحيه خدا بود، و خدا آن خير را به کامش ريخته، و گرنه او خودش نمى توانست آن خير را به سوى خود جلب کند، چون مالک آن نيست. اگر مالکش بود، هيچ وقت از او جدا نمى شد، و گرفتار «ضَرّاء» نمى گشت. و به همين منظور، جمله «وَ لَئِن أذَقنَاهُ» را مقيد کرد به جملۀ «مِن بَعدِ ضَرّاءَ مَسّتهُ». «لَيَقُولَنّ هَذَا لِى» - يعنى مى گويد: خود، مالک اين خير هستم، و به همين جهت اختيار آن را دارم که هر کارى بخواهم با آن بکنم، و هر جور که بخواهم در آن تصرف نمايم، و احدی حق ندارد مرا از هیچ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱۱ جهت از آن منع کند، و يا بر سر کارى از کارهايم از من حساب بکشد. و چون زبان حال انسان در چنين حالى اين است، لذا دنبالش اضافه کرد: «وَ مَا أظُنّ السّاعَةَ قَائِمَة»، و من اصلا ايمانى به قيام قيامت که روز حسابرسى است، ندارم. «وَ لَئِن رُجِعتُ إلَى رَبّى إنّ لِى عِندَهُ لَلحُسنى» - يعنى: و به فرض هم که بازگشتى به سوى خدا داشته باشم، تازه نزد او مثوبتى حسنى و سرانجامى نيک خواهم داشت. و اين زبان حال هم، ناشى از عقيده اى است که انسان خودپسند درباره خود دارد. يعنى خود را داراى کرامت مى داند، و مستحق خير مى پندارد. گويا مى گويد: آنچه از خير که به دستم آمده (اگر از ناحيه خودم بوده، که کسى حق حسابکشى از مرا ندارد). و اگر از ناحيه خدا بوده، پس معلوم مى شود من نزد خدا کرامت و احترامى دارم، و همين، خود دليل است بر اين که اگر قيامتى هم باشد، و به سوى پروردگارم برگردم، نزد او نيز سرانجامى نيک خواهم داشت. بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: سوگند مى خورم بر اين که اگر به انسان از ناحيه خود رحمتى بچشانيم، رحمتى که از ناحيه ما است، و او نه مالک آن است و نه استحقاقش را دارد. (براى اين که من اين رحمت را بعد از ضرّائى که به او رسيده بود، چشاندم، و او بايد بفهمد که مالک و مستحق آن خير و رحمت نيست. زيرا اگر بود، از اول مى بود، و ديگر لحظه اى پيش دچار ضرّاء نمى شد) مى گويد: «هذَا لِى: اين خير، از آنِ من است»، بدين جهت که حال و روز سابقش را فراموش کرده. و در جمله «هذَا لِى»، اشاره به خود نعمت مى کند. نمى گويد اين رحمت از آنِ من است، چون اگر بگويد «اين رحمت»، در حقيقت اعتراف کرده به اين که از ناحيه خداست، بلکه از روى تکبر و غرور مى گويد: «اين، از آنِ من است» و احدى حق ندارد مرا از هر کارى که با آن مى کنم، منع نمايد، و از من حساب بکشد، و من گمان نمى کنم قيامتى بپا شود، - و در آن به حساب اشخاص برسند - و سوگند مى خورم که به فرض هم که به سوى پروردگارم برگردم و قيامت قيام کند، تازه نزد پروردگارم عاقبت خوبى دارم. چون من در درگاه او حرمتى دارم، به شهادت آن نعمت ها که به من ارزانى داشت. اين آيه شريفه، نظير آيه «مَا أظُنّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً وَ مَا أظُنّ السّاعَةَ قَائِمَةً وَ لَئِن رُدِدتُ إلَى رَبّى لَأجِدَنّ خَيراً مِنهَا مُنقَلَباً» است، که راجع به داستان آن مردى است که باغى بزرگ داشت، و شرحش تا اندازه اى در تفسير سوره کهف گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱۲ «فَلَنُنَبّئَنّ الّذِينَ کَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَ لَنُذِيقَنّهُم مِن عَذَابٍ غَلِيظ» - اين آيه شريفه، تهديد و وعيدى است به کفار. «وَ إِذَا أَنْعَمْنَا عَلى الإنسانِ أَعْرَض وَ نَئَا بجَانِبِهِ وَ إِذَا مَسّهُ الشرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ»: کلمه «نآ»، از ماده «نأى» است، که به معناى دور شدن است. و مراد از کلمه «جانب»، پهلو است، و ممکن است مراد از آن، جهت و مکان باشد. پس اين که فرمود: «وَ نَآ بِجَانِبِه»، کنايه است از دور شدن و خود را کنار کشيدن، و اين هم کنايه است از تکبر و نخوت. و مراد از «دعاى عريض»، دعاى وسيع و طولانى است، و اين، خود کنايه است از استمرار و اصرار دعا کننده در دعاى خود. و آيه شريفه، در مقام مذمت انسان و توبيخ وى است به اين که وقتى خداى تعالى به او نعمتى مى دهد، او از خدا روى مى گرداند، و تکبر مى کند. و چون نعمتى را از او سلب مى کند، باز به ياد خدا مى افتد و به سويش روى مى آورد، و به طور دايم، دست به دعا بر مى دارد، و در دعايش اصرار مى ورزد. «قُلْ أَرَأيْتُمْ إِن کانَ مِنْ عِندِ اللَّهِ ثُمَّ کفَرْتم بِهِ مَنْ أَضلُّ مِمَّنْ هُوَ فى شِقَاقِ بَعِيدٍ»: کلمه أرَأيتُم» (بر خلاف معنايى که از ماده و هيأتش به نظر مى رسد)، به معناى «خبر دهيد مرا» مى باشد. و کلمه «شقاق» و نيز کلمه «مشاقه»، به معناى خلاف و مخالفت است. و کلمه «شقاق بعيد»، به معناى اختلاف شديد است، که قابل اتفاق نيست. و جمله «مِمّن هُوَ فِى شِقَاقٍ بعيد»، کنايه است از مشرکان. و اگر نفرمود «مِنکُم: از شما»، با اين که خطاب به مشرکان بود، بلکه به جاى آن، موصولى (مَن) و صله اى (هُوَ فِى شِقَاقٍ بَعِيد» را آورد، براى اين است که صله و موصول، معناى صفت را مى دهد، و خواست تا به اين وسيله، بر علت حکم - يعنى اين که از شما گمراه تر کسى نيست - دلالت کرده باشد، و بفهماند بدين جهت کسى گمراه تر از شما نيست که شما در «شقاقى بعيد» هستيد. بعيد از حق، آن حقى که ديگر مافوق ندارد. در نتيجه مفاد آيه اين است که : قرآن شما را به سوى خدا مى خواند، و به بانک بلند اعلام مى دارد که از ناحيه خداست. پس حداقل، احتمال اين را بدهيد که در ادعاى خود راست مى گويد. چون همين که اين احتمال عقلايى را بدهيد، کافى است که به حکم عقل، نظر کردن در امر آن برايتان واجب شود. زيرا عقل دفع ضرر احتمالى را هم واجب مى داند، و چه ضررى خطرناکتر از هلاکتى ابدى، که اين قرآن شما را از آن هشدار مى دهد؟ پس به حکم عقل، ديگر معنا ندارد که به کلّى از آن اعراض کنيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱۳ مراد از «آيات»، در آيه: «سَنُرِيهِم آيَاتِنَا فِى الآفَاق وَ فِى أنفُسِهِم...» «سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فى الآفَاقِ وَ فى أَنفُسِهِمْ حَتى يَتَبَيّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الحَْقُّ ...»: کلمه «آفاق»، جمع افق است که به معناى ناحيه است. و کلمه «شهيد» به معناى شاهد، و يا به معناى مشهود است، و البته معناى دوم، با سياق آيه مناسب تر است. و ضمير «أنّهُ» - به طورى که از سياق بر مى آيد - به قرآن بر مى گردد. آيه قبلى هم که کفر مشرکان در قرآن را ذکر مى کرد، مؤيد آن است. و بنابراين، پس آيه مورد بحث اين وعده را مى دهد که خداى سبحان، به زودى آياتى در آفاق و در نفس خود بشر نشان مى دهد، تا براى همه روشن گردد که قرآن حق است. و آياتى که بتواند حقانيت قرآن را اثبات کند، آياتى از خود قرآن خواهد بود که از حوادث و وعده هايى خبر مى دهد که به زودى واقع خواهد شد. مانند آياتى که خبر مى دهد که به زودى خداى سبحان، پيامبرش و مؤمنان را يارى مى کند، و زمين را در اختيار آنان قرار داده، دين آنان را بر تمامى اديان غلبه مى دهد و از مشرکان قريش انتقام مى گيرد. همچنان که ديديم اين طور شد. نخست، پيامبر خود را دستور داد تا از مکه به مدينه هجرت کند. چون ديگر کارد به استخوان رسيده بود، و آن جناب و مؤمنان به وى، در نهايت شدت قرار گرفته بودند. نه کسى مافوق خود داشتند تا در زير سايه قدرت او ايمن باشند، و نه در خانه خود مى توانستند درنگ کنند. و بعد از هجرت، صناديد و بزرگان قريش را در «بدر» شکست داد، و مدام امر آن جناب بالا مى گرفت، تا آن که مکّه به دست حضرتش فتح شد، و همۀ شبه جزيره عرب، به فرمانش در آمد. و بعد از آن که خود آن جناب از دنيا رفت، بيشتر آبادى کره زمين به دست مسلمانان فتح گرديد، و خداى سبحان، آيات خود را در آفاق و نواحى زمين به مشرکان نشان داد، و هم آيات خود را در نفس مشرکان نشان داد، و همه آنان را در «بدر»، به هلاکت رسانيد. البته اين حوادث تاريخى از اين جهت که حوادثى تاريخى بودند، آيت خدا بر حقانيت قرآن نبودند، بلکه از اين جهت آيت بودند که قبل از اين که واقع شوند، قرآن کريم، از وقوع آن ها خبر داده بود، و درست همان طور که قرآن خبر داده بود، واقع شد. احتمال هم دارد مراد از «آيات» و روشن شدن حق به وسيله آن آيات، آن مطلبى باشد که از آيات ديگر استفاده مى شود، و آن اين که: خداى تعالى، به زودى دين خود را به تمام معناى کلمه ظاهر، و بر همه اديان غالب مى سازد، به طورى که ديگر در روى زمين، غير از خداى يگانه هيچ چيزى پرستش نشود، و هماى سعادت بر سرِ تمامى افراد نوع بشر بال بگستراند، که رسيدن چنين روزى غايت و هدف از خلقت بشر بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱۴ و ما اگر به خاطر داشته باشيد، اين معنا را از آيه شريفه: «وَعَدَ اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَيَستَخلِفَنّهُم فِى الأرض»، و آياتى ديگر استفاده کرديم، و با دليل عقلى هم تأييدش نموديم. و فرقى که بين اين وجه با وجه قبلى است، اين است که بنابر وجه اول، روى سخن در آيه مورد بحث، تنها به مشرکان مکه و پيروان ايشان است. و بنابر وجه دوم، به عموم مشرکان امت است، ولى به هر حال، خطاب در آن عمومى و اجتماعى است، و ممکن هم هست بين هر دو وجه جمع کرد. احتمال هم دارد مراد آن حالتى باشد که انسان در لحظات آخر عمر پيدا مى کند، که همه پندارهايش نقش بر آب شده، و ادعاهايى که داشت، از بين رفته، و ديگر دستش از همه جا بريده، به غير از خداى عزّوجلّ، چيزى برايش نمانده است. مؤيد اين معنا، ذيل آيه و آيه بعد از آن است. و بنابر اين احتمال، ضمير در «أنّهُ الحَقّ»، به خداى سبحان بر مى گردد. البته مفسران در معناى آيه، اقوالى ديگر دارند که از نقل آن ها، صرف نظر کرديم. «أَوَلَمْ يَکْفِ بِرَبِّک أَنَّهُ عَلى کُلِّ شىْءٍ شهِيدٌ»: فاعل «لَم يَکفِ»، جمله «بِرَبّک» است. چون حرف «با» در آن زايد است. و جمله «إنّهُ عَلى کُلّ شَئ شَهِيد»، بَدَل از فاعل است و استفهام در جمله، استفهام انکارى است. و معناى جمله اين است که: آيا براى روشن شدن حق، کافى نيست که پروردگار تو مشهود بر هر چيز است؟ آرى، کافى است. براى اين که هيچ موجودى نيست مگر آن که از جميع جهاتش، محتاج به خدا و وابسته به اوست و او، قائم بر آن و قاهر و مافوق آن است. پس خداى تعالى، براى هر چيزى مشهود و معلوم است، هرچند که بعضى او را نشناسند. و اتصال جمله مورد بحث، به جمله «سَنُرِيهِم ...»، بنابر وجه سوم از وجوه گذشته روشن است، ولى بنابر دو وجه اول، وجه اتصالش خيلى روشن نيست، و شايد اين باشد که مشرکان اگر به قرآن کفر ورزيدند، براى اين بود که به توحيد دعوت مى کرده، و به همين جهت، در صدر آيه شريفه که استدلال مى کرد بر حقانيت قرآن، ناگهان به حقانيت دعوتش منتقل شده، و بدون اين که واسطه اى قرار دهد، در ذيل آيه مستقيما به استدلال بر آن پرداخته. گويا فرموده: به زودى، آيات خود را به ايشان مى نمايانيم، تا بر ايشان روشن گردد که قرآن حق است، و در نتيجه از اين راه برايشان محقق شود که پروردگار تو يکى است و شريک ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱۵ آنگاه فرموده: نه، اين راه، راه دورى است، و در اين ميان، راهى نزديک تر هست و آن، اين است که بگوييم: «آيا براى ايشان کافى نيست که پروردگار تو معلوم براى هر چيز است»؟ «أَلا إِنّهُمْ فى مِرْيَةٍ مِّن لِّقَاءِ رَبِّهِمْ ...»: آنچه از سياق استفاده مى شود، اين است که در آيه شريفه هشدار مى دهد به اين که مشرکان از اجتماع بر وحدانيت خداى تعالى، از اين طريق که او شهيد بر هر چيز است، استفاده نمى کنند. با اين که اين طريق، روشن ترين برهان بر مسأله توحيد است، اگر کسى تعقل کند. و اين، بدان جهت است که دل هايشان درباره مسأله معاد و لقاى خدا، دچار بيمارى شک و ريب است. و بدين جهت است که نمى توانند بفهمند خداى تعالى، شهيد بر هر چيز است، و او و صفات و افعالش، محجوب از هيچ يک از مخلوقات خود نيست. آنگاه هشدار مى دهد به اين که: «ألا إنّهُ بِکُلّ شَئ مُحِيط»، تا به وسيله آن، اين شک و ريب از دل هايشان برطرف و ريشه کن شود، و آن هشدار عبارت است از اين که: خداى تعالى، به هر چيزى احاطه دارد، البته نه احاطه اى که ما به چيزى داريم، بلکه احاطه اى که لايق به ساحت قدس و کبريايى او باشد. پس هيچ مکان و مکينى از خدا خالى نيست، و هيچ چيز از نظر او پنهان نيست، و داخل در هيچ چيزى هم نيست. مفسران، در معناى اين آيه اقوالى دارند که اگر به آن ها مراجعه کنى، قطعا تعجب خواهى کرد. بحث روایتی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته) در الدر المنثور است که ابن عساکر، از عکرمة روايت کرده که در تفسير آيه «أفَمَن يُلقَى فِى النّار خَيرٌ أم مَن يَأتِى آمِناً يَومَ القِيَامَة» گفته است: اين آيه شريفه، در باره عمار بن ياسر (رضوان اللّه عليه) و ابى جهل نازل شده. مؤلف: و نيز الدر المنثور اين روايت را از تعدادى از کتب، از بشر بن تميم روايت کرده. ابن مردويه هم، از ابن عباس نقل کرده که: گفت منظور از «أفَمَن يُلقَى فِى النّار»، ابى جهل بن هشام، و منظور از «أم مَن يَأتِى آمِناً يَومَ القِيَامَة»، ابوبکر صديق است. ولى همه اين روايات از باب تطبيق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱۶ و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده، که در معناى آيه «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا بِالذّکرَ لَمّا جَاءَهُم» فرموده: يعنى قرآن. و در ذيل جمله «لا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَينِ يَدَيه» فرموده: يعنى نه از راه تورات باطلى به قرآن راه مى يابد، و نه از طريق انجيل و زبور. «وَ لا مِن خَلفِهِ»، يعنى و نه بعد از آن کتابى پيدا مى شود که آن را باطل کند. و در مجمع البيان در ذيل همين آيه گفته است: در معناى آن اقوالى است. تا آن جا که مى گويد: قول سوم اين است که آيه شريفه مى خواهد بفرمايد: در خبرهايى که قرآن از گذشته داده، باطلى نيست، و در خبرهايى هم که از آينده داده، باطلى نيست، بلکه اخبار قرآن، همه اش مطابق با واقع است. و اين معنا، از حضرت ابى جعفر باقر و امام صادق «عليه السلام» نيز روايت شده. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «أعجَمِىّ وَ عَرَبِىّ» فرموده: اگر اين قرآن اعجمى بود، مى گفتند: چطور ما آن را بياموزيم، در حالى که زبان ما عربى است، و چرا آن را عربى نياوردى. لذا خداى تعالى خواست آن را به زبان ايشان نازل کند، همچنان که فرموده: «وَ مَا أرسَلنَا مِن رَسُولٍ إلّا بِلِسَانِ قَومِهِ: هيچ رسولى نفرستاديم، مگر به زبان قوم خودش». و در روضه کافى، به سند خود، از طيار، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «سَنُرِيهِم آياتنَا فِى الآفَاقِ وَ فِى أنفُسِهِم حَتّى يَتَبَيّنَ لَهُم أنّهُ الحَقّ» فرموده: منظور فرو رفتن در زمين، و مسخ شدن، و هدف سنگ هاى آسمانى قرار گرفتن است. راوى مى گويد: پرسيدم «حَتّى يَتَبَيّنَ لَهُم» يعنى چه؟ فرمود: اين را فعلا رها کن، اين مربوط به قيام قائم است. و در ارشاد مفيد، از على بن ابى حمزه، از ابى الحسن موسى بن جعفر «عليه السلام» روايت آورده که در ذيل آيه شريفه بالا فرمود: منظور فتنه هايى است که در آفاق زمين رُخ مى دهد و مسخى که دشمنان حق را نابود مى کند. و در روضه کافى، به سند خود، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: «آيت در انفس»، مسخ و «آيت در آفاق»، ناسازگارى روزگار است، تا قدرت خداى عزّوجلّ را، هم در نفس خود ببينند و هم در آفاق. عرضه داشتم: «حَتّى يَتَبَيّنَ لَهُم أنّهُ الحَقّ» چه معنا دارد؟ فرمود: منظور خروج قائم است. چون آن حقى که نزد خدا است و روزى براى خلق هويدا مى شود و خلق او را مى بينند، همان قائم «عليه السلام» است. وَ الحَمدُ لِله رَبّ العَالَمين رده:تفسیر المیزان