تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۴ بررسی روايات وارده دربارۀ سعد و نحس بعضى کواکب و ممکن است امثال اين روايات را حمل کنيم بر تقيه، که البته ديگران هم اين طور حمل کرده اند. و نيز ممکن است حمل شود بر مقارنۀ اين اوقات با تفألى که عامه مى زنند، همچنان که عده اى از روايات نيز به آن اشعار دارد. چون در آن روايات دستور داده اند براى دفع نحوست صدقه دهيد، مانند روايتى که راوندى، به سند خود، از موسى بن جعفر، از پدرش، از جدّش نقل کرده که در حديثى فرمود: در هر صبحگاه به صدقه اى تصدق ده، تا نحوست آن روز از تو بر طرف شود، و در هر شامگاه به صدقه اى تصدق ده، تا نحوست آن شب از تو دور گردد، (تا آخر حديث). ممکن هم هست بگوييم: اين روايات، به ارتباط خاص نظر دارد که بين وضع آسمان و حادثه زمينى به نحو اقتضا هست، نه به نحو عليّت. دسته دوم از روايات، آن رواياتى است که به کلّى تأثيرات نجوم در حوادث را انکار و تکذيب نموده و به شدّت از اعتقاد بدان و نيز اشتغال به علم نجوم نهى مى کند. مانند کلام اميرالمؤمنين در نهج البلاغه که مى فرمايد: «وَ المُنَجّمُ کَالکَاهِن وَ الکَاهِنُ کَالسّاحِر وَ السّاحِرُ کَالکَافِر وَ الکَافِرُ فِى النّار». و از اخبارى ديگر بر مى آيد که آن را تصديق کرده، و اجازه داده که در نجوم نظر کنند و فرموده اند: نهى از اشتغال به علم نجوم براى اين است که مبادا کسى آن ها را مستقل در تأثير بپندارد، و کارش منجر به شرک شود. دسته سوم از آن روايات، احاديثى است که دلالت دارد بر اين که نجوم در جاى خود حق است. چيزى که هست، اندک از اين علم فايده ندارد و زيادش هم به دست کسى نمى آيد. همچنان که در کافى، به سند خود، از عبدالرحمان بن سيّابه روايت کرده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتم: فدايت شوم! مردم مى گويند تحصيل علم نجوم حلال نيست، و من اين علم را دوست مى دارم. اگر به راستى مضرّ به دين من است، دنبالش نروم، چون مرا به چيزى که مضر به دينم باشد، حاجتى نيست. و اگر مضرّ به دينم نيست، بفرما، که به خدا قسم خيلى به آن علاقه مندم، و خيلى اشتهاى تحصيل آن را دارم؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۵ فرمود: اين طور که مردم مى گويند نيست. نجوم ضررى به دينت نمى زند. آنگاه فرمود: ليکن شما مى توانيد مختصرى از اين علم را به دست آوريد و يک قسمت از آن را تحصيل کنيد، که تازه زياد همان قسمت را هم نمى توانيد به دست آوريد، و اندکش هم به دردتان نمى خورد (تا آخر حديث). و در بحار، از کتاب نجوم ابن طاووس، از معاوية بن حکيم، از محمد بن زياد، از محمد بن يحيى خثعمى روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» از علم نجوم پرسيدم، که آيا حق است يا نه؟ فرمود: بله حق است. عرضه داشتم: آيا در روى زمين کسى را سراغ داريد که اين علم را دارا باشد؟ فرمود: بله، در روى زمين کسى هست که آن را مى داند. و در عده اى از روايات آمده که: کسى به جز يک خانوادۀ هندى و خانواده اى از عرب از آن آگهى ندارد. و در بعضى از آن روايات، به جاى خانواده اى از عرب، خانواده اى از قريش آمده. و اين روايات، مطلب سابق ما را تأييد مى کند که گفتيم بين اوضاع کواکب و حوادث زمين، ارتباطى جزئى هست. بله، در بعضى از اين روايات آمده که: خداى تعالى، «مشترى» را به صورت مردى به زمين فرستاد، و او در زمين به مردى از عجم (غير عرب) برخورد، و علم نجوم را به او تعليم کرد، تا آن جا که پنداشت که کاملا فرا گرفته. بعد از او پرسيد: حالا ببين مشترى کجا است؟ آن مرد گفت: من ستارّ مشترى را در فلک نمى بينم و نمى دانم کجا است. مشترى فهميد که او درست نياموخته، او را عقب زد، و دست مردى از هند را گرفته، علم نجوم را به او تعليم داد، تا جايى که پنداشت کاملا ياد گرفته. آنگاه پرسيد: حالا بگو ببينم مشترى کجا است؟ او گفت: محاسبات من دلالت دارد بر اين که مشترى خود تو هستى. همين که اين را گفت، صيحه اى زد و مُرد، و علم او به اهل بيتش به ارث رسيد، و علم نجوم در آن خانواده است. ولى اين روايت خيلى شباهت دارد به روايات جعلى. تفأل خوب و بد در تفأل خوب و بد : و اين تفأل را که اگر خير باشد، «تفأل»، و اگر شرّ باشد، «تطيّر» مى خوانند، عبارت است از: استدلال به يکى از حوادث به حادثه اى ديگر، که بعدا پديد مى آيد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۶ و در بسيارى از مواردش مؤثر هم واقع مى شود، و آنچه را که انتظارش دارند، پيش مى آيد. چه خير و چه شر. چيزى که هست، فال بد زدن، مؤثرتر از فال خير زدن است (و اين تأثير، مربوط به آن چيزى که با آن فال مى زنند، نيست. مثلا صداى کلاغ و جغد، نه اثر خير دارد و نه اثر شرّ، بلکه) اين تأثير مربوط است به نفس فال زننده. حال ببينيم در شرع درباره اين مطلب چه آمده؟ قبل از اين رسيدگى، بايد بگوييم که: اسلام بين فال خوب و فال بد فرق گذاشته، دستور داده مردم همواره فال نيک بزنند، و از تطيّر، يعنى فال بد زدن نهى کرده، و خود اين دستور، شاهد بر همان است که گفتيم اثرى که در «تفأل» و «تطيّر» مى بينيم، مربوط به نفس صاحب آن است. اما درباره تفأل، در رواياتش اين جمله از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل شده که فرموده: «تَفَألُوا بِالخَيرِ تَجِدُوهُ - همواره فال نيک بزنيد، تا آن را بيابيد». و نيز از آن بزرگوار نقل شده که بسيار تفأل مى زده، همچنان که در داستان حديبيه ديديم که وقتى سُهَيل بن عمرو، از طرف مشرکان مکّه آمد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: حالا ديگر امر بر شما سهل و آسان شد. و نيز در داستان نامه نوشتنش به خسرو پرويز آمده که وى را دعوت به اسلام کرد و او، نامۀ آن جناب را پاره کرد و در جواب نامه، مشتى خاک براى آن حضرت فرستاد. حضرت همين عمل را به فال نيک گرفت و فرمود: به زودى مسلمانان خاک او را مالک مى شوند، و اين گونه تفأل ها را در بسيارى از مواقفش داشته. و اما تطيّر و فال بد زدن را در بسيارى از موارد، قرآن کريم از امت گذشته نقل کرده، که آن امت ها به پيامبر خود گفتند: ما تو را شوم مى دانيم، و فال بد به تو مى زنيم و به همين جهت، به تو ايمان نمى آوريم. و آن پيامبر در پاسخشان گفته که: تطيّر، حق را ناحق و باطل را حق نمى کند و کارها همه دست خداى سبحان است. نه به دست فال، که خودش مالک خودش نيست، تا چه رسد به اين که مالک غير خودش باشد و اختيار خير و شر و سعادت و شقاوت ديگران را در دست داشته باشد. از آن جمله فرموده: «قَالُوا إنّا تَطَيّرنَا بِکُم لَئِن لَم تَنتَهُوا لَنَرجُمَنّکُم وَ لَيَمَسَنّکُم مِنّا عَذَابٌ ألِيمٌ * قَالُوا طَائِرُکُم مَعَکُم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۷ يعنى آن چيزى که شر را به سوى شما مى کشاند، با خود شما است، نه با ما. و نيز فرموده: «قَالُوا اطَيَّرنَا بِکَ وَ بِمَن مَعَکَ قَالَ طَائِرُکُم عِندَ اللّه». يعنى آن چيزى که خير و شر شما به وسيله آن به شما مى رسد، نزد خداست، و این خداست که در ميان شما تقدير مى کند آنچه را که مى کند. نه من و نه اين همراه من، ما مالک هيچ چيزى نيستيم. اين چند شاهد از قرآن کريم بود. و اما در روايات: اخبار بسيار زيادى در نهى از آن و اين که براى دفع شومى آن بى اعتنايى نموده و به خدا توکل کنيد، و به دعا متوسل شويد، رسيده. و اين روايات نيز بيان گذشته ما را تأييد مى کند، که گفتيم: تأثير تفأل و تطيّر مربوط به نفس صاحب آن است. از آن جمله، در کافى، به سند خود، از عَمرو بن حريث روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: طيره و فال بد زدن را اگر سست بگيرى و به آن بى اعتنا باشى و چيزى نشمارى، سست مى شود، و اگر آن را محکم بگيرى، محکم مى گردد. پس دلالت این حديث بر اين که فال چيزى نيست، هرچه هست، اثر نفس خود آدمى است، بسيار روشن است. و نظير اين روايت حديثى است که از طرق اهل سنت نقل شده که فرمود: سه چيز است که احدى از آن سالم نيست ، يکى طيره است ، و دوم حسد و سوم ظن . پرسيدند: پس ما بايد چه کار کنيم ؟ فرمود: وقتى فال بد زدى بى اعتنايى کن و برو، و چون دچار حسد شدى در درون بسوز ولى ترتيب اثر عملى مده و ظلم مکن ، و چون ظن بد به کسى بردى در پى تحقيق برميا، (و يا ظن خودت را مپذير). و نيز در اين معنا روايت کافى است که از قمى، از پدرش، از نوفلى، از سکونى، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۸ کفارۀ فال بد زدن، توکل به خداست، تا آخر حديث)، و جهتش روشن است. براى اين که معناى توکل اين است که تأثير امر را به خداى تعالى ارجاع دهى، و تنها او را مؤثر بدانى، و وقتى چنين کردى، ديگر اثرى براى فال بد نمى ماند، تا از آن متضرر شوى. و در معناى اين حديث، روايتى است که از طرق اهل سنت نقل شده، و به طورى که در کتاب نهايه ابن اثير آمده، فرموده: «طيره»، شرک است، و هيچ يک از ما خالى از طيره نيستيم، وليکن خداى تعالى، اثر آن را به وسيلۀ توکل خنثى مى کند. و باز در معناى حديث سابق روايتى است که از موسى بن جعفر «عليه السلام» نقل شده که فرمود: آنچه براى مسافر در راه سفرش شوم است، هفت چيز است: ۱ - اين که کلاغى از طرف دست راستش بانگ بر آورد. ۲ - اين که سگى جلو او در آيد و دُم خود افراشته باشد. ۳ - اين که گرگى گرسنه و درنده در روى او زوزه بکشد، در حالى که روى دُم نشسته باشد، و سپس سه مرتبه دُم خود را بلند کند و بخواباند. ۴ - اين که آهويى پيدا شود، و از طرف راست او به طرف چپش بگريزد. ۵ - اين که جغدى بانگ بر آورد. ۶ - اين که زنى با موى جوگندمى در برابرش قرار گيرد و چشمش به صورتش افتد. ۷ - اين که الاغ عضبان، يعنى گوش بريده (و يا بينى بريده) اى ببيند. پس اگر از ديدن اين ها در دل احساس دلواپسى کرد، بگويد: «اعتَصَمتُ بِکَ يَا رَبّ مِن شَرّ مَا أجِدُ فِى نَفسِى - پروردگارا! از شرّ آنچه در دل خود احساس مى کنم، به تو پناه مى برم»، که اگر اين را بگويد، از شرّ آن محفوظ مى ماند. و اين خبر، آن طور که در بحارالأنوار آمده، به همان عبارت، در «کافى» و «خصال» و «محاسن» و «فقيه» نيز آمده، ولى با عبارتى که ما نقل کرديم، در بعضى از نسخه هاى «فقيه» آمده است. امورى که در نظر عامّۀ مردم، شوم و نحس است بحث ديگرى هست که آن نيز ملحق به اين بحث هايى است که گذشت و همه حرف هايى که زده شد، در آن بحث نيز مى آيد و آن، بحث از ساير امورى است که در نظر عامۀ مردم، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۹ شوم و نحس است. مانند شنيدن يک بار عطسه در هنگام تصميم گرفتن بر کارى از کارها، و در روايات از تطيّر به آن ها نهى شده، و دستور داده اند که در برخورد با آن ها به خدا توکل کنيد. و روايات اين امور در ابواب مختلفى متفرق است. مثلا در حديثى نبوى که از طريق شيعه و سنى نقل شده، آمده که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: عدوى، طيره، هامه، شوم، صفر، رضاع بعد از فصال، تعرّب بعد از هجرت، روزه از سخن در يک شبانه روز، طلاق قبل از نکاح، عتق قبل از ملک و يتيمى بعد از بلوغ، در اسلام نيست. و مراد از «عدوى»، سرايت مرض هاى مسرى مانند جرب، وبا، آبله و امثال آن است. چون کلمۀ «عدوى» مانند کلمۀ «اعداء»، مصدر و به معناى تجاوز است، و منظور از اين که فرموده: «عدوى» در اسلام نيست، به طورى که از مورد روايت استفاده مى شود، اين است که: ما خود واگيرى را عامل مستقل بيمارى بدانيم، به طورى که خداى تعالى و مشيت او در آن هيچ دخالتى نداشته باشد. و مراد از «هامه»، يک اعتقاد خرافى در بين مشرکان و اهل جاهليت است که معتقد بودند اگر کسى کشته شود، روحش به شکل مرغى در مى آيد، و در قبر او لانه مى کند، و همواره مى نالد، و از عطش شِکوه مى کند، تا انتقامش را از قاتلش بگيرند. و مراد از «صفر»، سوت زدن در هنگام آب دادن به حيوان است. و «رضاع بعد از فصال»، يعنى طفل را بعد از آن که از شير گرفتند، دوباره شيرخوارش کنند. و «تعرّب بعد از هجرت»، به معناى بازگشتن به زندگی بدوى است، بعد از آن که از آن جا مهاجرت کرده (و اين کنايه است از کفر بعد از اسلام). مقصود از تکذيب قوم ثمود به «نُذُر» «کَذَّبَت ثَمُودُ بِالنُّذُرِ»: در کلمۀ «نُذُر»، سه احتمال هست: احتمال اول اين که: به قول بعضى ها مصدر باشد، که در اين صورت، معناى آيه اين مى شود که: قوم ثمود، انذار پيامبرشان صالح «عليه السلام» را تکذيب کردند. احتمال دوم اين که: جمع «نذير» باشد، البته نذير به معناى منذر، که در این صورت معنا چنين مى شود: قوم ثمود، همۀ منذران، يعنى همه انبيا را تکذيب کردند. چون تکذيب يک پيامبر، تکذيب همۀ انبيا است. به خاطر اين که رسالت همه يکى است، و اختلافاتى در رسالت آنان نيست. و بنابراين، آيه مورد بحث، در معناى آيه: «کَذّبَت ثَمُودُ المُرسَلِينَ» خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۰ احتمال سوم اين که: جمع «نذير»، به معناى انذار باشد، که برگشت آن به يکى از دو معناى قبلى خواهد بود. زيرا در اين صورت، يا آيه را معنا مى کنيم به این که: ثمود، انذارهاى صالح را تکذيب کردند، که اين همان معناى اول است. و يا مى گوييم: قوم ثمود، انذار صالح و انذار آن پيامبر ديگر و آن ديگر و بالاخره انذارهاى همۀ انبيا را تکذيب کردند، که در اين صورت، همان معناى دوم خواهد بود. «فَقَالُوا أَبَشراً مِّنَّا وَاحِداً نَّتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَّفِى ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ»: اين جمله، تفريع و نتيجه گيرى از تکذيب در جمله قبلى است. و کلمۀ «سُعُر»، جمع سعير، به معناى آتش شعله ور است. احتمال هم دارد به معناى جنون باشد، و اين احتمال با سياق مناسب تر است. و ظاهرا مراد از کلمۀ «واحد»، واحد عددى باشد، و معناى آيه اين است که: قوم ثمود، پيامبر خود صالح را تکذيب کرده، گفتند: آيا بشرى را که از نوع خود ما يک نفر تک و تنها است، نه نيرويى دارد و نه جمعيتى با اوست، پيروى کنيم؟ راستى اگر کار ما بدين جا بکشد، خيلى بيچاره هستيم، و به ضلالتى عجيب و جنونى غريب دچار گشته ايم. در نتيجه، اين سخن توجيهى است از قوم ثمود براى پيروى نکردن از صالح. و از آن بر مى آيد که قوم نامبرده، عادت کرده بودند از کسى پيروى کنند که مانند ملوک و اعاظم قوم، داراى نيرو و جمعيت باشند و صالح که يک نفر بی عِدّه و عُدّه بود، ايشان را دعوت مى کرد به اين که او را اطاعت کنند، و اطاعت عظما و بزرگان خود را رها سازند. همچنان که همين معنا را در جاى ديگر از قول خود صالح «عليه السلام» حکايت کرده که گفت: «فَاتّقُوا اللّهَ وَ أطِيعُونِ وَ لَا تُطِيعُوا أمرَ المُسرِفِين». و اگر کلمۀ «واحد» را به معناى واحد نوعى بگيريم، معناى آيه چنين مى شود: آيا بشرى را که خود يکى از ماست، يعنى او نيز مثل ما و از نوع ماست، پيروى کنيم؟ که در اين صورت، آيه بعدى مفسّر اين آيه مى شود. «أَ ءُلْقِىَ الذِّکْرُ عَلَيْهِ مِن بَيْنِنَا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ»: اين استفهام نيز، مانند استفهام سابق انکارى است، و معناى آيه اين است که: آيا از ميان همۀ ما، وحى تنها بر او نازل شده، و او به اين امتياز مختص گشته، با اين که هيچ فضيلتى بر ما ندارد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۱ نه، چنين چيزى هرگز شدنى نيست. و اين که تعبير به القاء ذکر کرد و نفرمود: «ءأُنزِلَ الذّکرُ عَلَيه»، و يا تعبيرى نظير آن، براى اين بوده که بفهماند چطور يک مرتبه و به عجله چنين شد - اين طور گفته اند. احتمال هم دارد منظور اين نباشد که چرا او به چنين خصيصه اى اختصاص يافته، بلکه منظور اين باشد که چرا ما مثل او مورد وحى قرار نگيريم؟ وقتى بنا باشد که وحى به يک انسان - که مانند ساير انسان ها است - ممکن باشد، بايد نزول آن بر همه جايز و ممکن باشد. پس چه معنا دارد که تنها بر او چيزى نازل شود، که مى تواند بر همه نازل گردد. در نتيجه، آيه شريفه نظير آيه در سوره «شعراء» است، که مى فرمايد: «مَا أنتِ إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا». «بَل هُوَ کَذّابٌ أشِر» - «کَذّاب» يعنى دروغ پرداز، و «أشِر»، يعنى پر افاده و متکبّر. مى گويند: او مى خواهد بدين وسيله بر ما بزرگى کند. «سَيَعْلَمُونَ غَداً مَّنِ الْکَذَّابُ الأشِرُ»: اين جمله، حکايت کلام خداى تعالى است به صالح «عليه السلام»، همان طور که دو آيه بعد هم، دنبال همين کلام است. و منظور از کلمۀ «غَد - فردا»، عاقبت است. (مثل اين که به فارسى هم مى گوييم: فردا که پير شدى، چنين و چنان مى شود. در عربى هم مى گويند: با امروز، فردايى است)، و خداى تعالى، در اين جمله اشاره مى کند به عذابى که به زودى بر آنان نازل مى شود، و آن وقت به عيان مى دانند که کذّاب و اشر، صالح است يا ايشان؟! ناقه صالح و آزمايش الهى قوم ثمود «إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَّهُمْ فَارْتَقِبهُمْ وَ اصطَبرْ»: اين آيه، در مقام تعليل همان خبرى است که داد و فرمود: به زودى عذاب بر آنان نازل مى شود. و مفاد اين تعليل اين است که: اين که گفتيم به زودى عذاب بر ايشان نازل مى شود، علتش اين است که ما بنا داريم چنين و چنان کنيم. و کلمۀ «فتنه»، به معناى امتحان و ابتلاء است. و معناى آيه اين است که: ما - بر طريقه اعجاز - و به عنوان امتحان ايشان، ماده شترى را که درخواست کرده اند، خواهيم فرستاد، ايشان را منتظر بگذار، و بر آزار و اذيتشان صبر کن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۲ «وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسمَةُ بَيْنهُمْ کُلُّ شِرْبٍ محْتَضرٌ»: ضمير جمع اولى به قوم ثمود و ناقه هر دو بر مى گردد، و اگر نفرمود: «نَبّئهُمَا»، از باب غلبه دادن جانب قوم بوده. و کلمۀ «قسمت»، به معناى مقسوم است. و کلمۀ «شِرب»، به معناى سهمى از نوشيدن آب است. و معناى آيه اين است که: به قوم خود خبر بده که بعد از آن که ما ناقه را فرستاديم، آب محل بين قوم و بين ناقه تقسيم شده است. هر يک از دو طرف، از سهم خودش بهره بگيرد. مردم در هنگام شرب خود، بر سرِ آب حاضر شوند، و ناقه هم در هنگام شرب خودش حاضر شود، و در اين باره در جاى ديگر فرموده: «قَالَ هَذِهِ نَاقَةً لَهَا شُربٌ وَ لَکُم شِربُ يَومٍ مَعلُومٍ». «فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطى فَعَقَرَ»: منظور از «صاحب» قوم ثمود، همان شخصى است که ناقه را کشت. و کلمۀ «تعاطى» - که مصدر فعل «تعاطى» است - به معناى دست به کار شدن است. و معناى آيه اين است که: قوم ثمود، قاتل ناقه را صدا زدند، پس او دست به کار شد، و ناقه را پى کرد و کشت. «فَکَيْف کَانَ عَذَابى وَ نُذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَکانُوا کَهَشِيمِ المُْحْتَظِرِ»: کلمه «مُحتَظر»، به معناى صاحب حظيره است. يعنى چهار ديوارى که براى دامدارى ساخته مى شود (و به زبان فارسى آن را قلعه و يا بهاربند گويند). و «هَشِيم مُحتَظ»، درخت هاى خشکيده و مانند آن است، که صاحب حظيره آن را براى مصرف کردن در قلعه خود جمع مى کند. و معناى آيه روشن است. مى فرمايد: فقط يک صيحه بر آنان فرستاديم، و همگى مانند چوب خشک روی هم ريختند. «وَ لَقَدْ يَسّرْنَا ...»" تفسير اين آيه گذشت. سرگذشت قوم لوط و عذابى که دامنگيرشان شد «کَذَّبَت قَوْمُ لُوطِ بِالنُّذُرِ»: تفسير اين آيه نيز، در نظير آن گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۳ «إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيهِمْ حَاصِباً إِلّا ءَالَ لُوطٍ نجَّيْنَاهُم بِسَحَرٍ»: کلمه «حاصب»، به معناى بادى است که با خود، ريگ و سنگ بياورد و مراد از آن، بادى است که بر قوم لوط مسلط شد، و «سجّيل منضود» بر سرِ آنان ريخت. در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «سَحَر»، زمانى که نکره باشد (و با تنوين استعمال شود)، به معناى سحرى از سحرها است. در اين حال گفته مى شود: «رَأيتُ زِيداً سَحَراً مِنَ الأسحَار - من زيد را در سحرى از سحرها ديدم»، ولى هنگامى که منظورت از آن «سحر»، همين امروز باشد (بدون تنوين استعمال مى شود). مثلا مى گويى: «أتَيتُهُ بِسَحَرٍ وَ أتَيتُهُ سَحَر». و معناى آيه روشن است. «نِّعْمَةً مِّنْ عِندِنَا کَذَلِک نَجْزِى مَن شکَرَ»: کلمه «نعمة»، مفعولٌ له براى فعل «نَجّينَاهُم» است، و معنى مجموع فعل و مفعولش اين است که: ما ايشان را نجات داديم، براى اين که «نجات»، نعمتى باشد از ناحيه ما. نعمتى که ايشان را بدان اختصاص داديم. چون ايشان نسبت به ما شاکر بودند، و جزاى شکر در درگاه ما نجات است. «وَ لَقَدْ أَنذَرَهُم بَطشتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ»: ضمير فاعلى در جملۀ «أنذَرَهُم» به لوط بر مى گردد، و معناى جمله این است که: لوط ايشان را انذار کرد. و کلمۀ «بطشه»، به معناى گرفتن و دستگير کردن با شدت است. و کلمۀ «تمارى» - که مصدر فعل تمارى است - به معناى اصرار بر جدال، و طرف را به شک انداختن است. و کلمۀ «نُذُر»، به معناى انذار است. و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که لوط، قوم خود را از دستگير کردن به شدّت ما زنهار داد، ولى آن ها با وى در انذار و زنهارش مجادله کردند. «وَ لَقَدْ رَاوَدُوهُ عَن ضَيْفِهِ فَطَمَسنَا أَعْيُنهُمْ فَذُوقُوا عَذَابى وَ نُذُرِ»: منظور از «مراودۀ قوم لوط از ميهمانان او»، اين است که از او خواسته اند ميهمانان خود را که همان فرشتگان باشند، تسليم ايشان کند. و منظور از «طمس ديدگان ايشان»، محو ديدگان ايشان است. و در جملۀ «فَذُوقُوا...»، التفاتى از «غيبت» به «خطاب» شده. چون در اول آيه، قوم لوط غايب فرض شده بودند، و در اين جمله، روى سخن به خود آنان کرده، مى فرمايد: پس بچشيد عذاب مرا. و غرض از اين التفات، اين بوده که بيشتر توبيخشان کرده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۴ و کلمۀ «نُذُر»، مصدرى است به معناى اسم مفعول (البته مفعولٌ به). يعنى آن چيزى که مردم را با آن انذار مى کنند، و آن عبارت است از عذاب، و معناى آيه روشن است. «وَ لَقَدْ صَبَّحَهُم بُکْرَةً عَذَابٌ مُّستَقِرُّ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «بُکرة»، ظرف زمان است. حال اگر ظرفى معين و شناخته شده باشد، مثلا منظورت از اين کلمه، صبح همين امروزت باشد، مى گويى: «أتَيتُهُ بُکرَةً وَ غُدوَةً» بدون تنوين - هرچند که گاهى همين نکره را نيز تنوين مى دهند. و مراد از «استقرار عذاب»، وقوع عذاب بر ايشان و دست بر نداشتن از ايشان است. «فَذُوقُوا عَذَابى ... مِن مُّدَّکِرٍ»: تفسير اين آيات، در سابق گذشت. «وَ لَقَدْ جَاءَ ءَالَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا کُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُّقْتَدِرٍ»: در اين جا نيز منظور از کلمۀ «نُذُر»، انذار است، نه اين که جمع «نذير» باشد. و اگر جملۀ «کَذّبُوا بِآيَاتِنَا» را بدون واو آورد، و در نتيجه عطف به ما قبل نکرد، براى اين بود که اين جمله پاسخى بود از سؤالى تقديرى. گويا بعد از آن که فرمود: «آل فرعون هم انذار شدند»، کسى پرسيده: خوب آن ها چه کردند؟ در پاسخ فرموده: «کَذّبُوا بِآيَاتِنَا - آيات ما را تکذيب کردند»، و آنگاه نتيجه گرفته که: «به همين جهت، ما ايشان را بگرفتيم، گرفتن سلطانى عزيز و مقتدر». بحث روایتی: (چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته) در روح المعانى، در ذيل آيه «وَ لَقَد يَسّرنَا القُرآنَ لِلذّکرِ» مى گويد: ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت کرده که گفت: اگر نبود که خداى تعالى، خواندن قرآن را بر زبان آدميان آسان کرد، هرگز احدى از خلايق نمى توانست لب به کلام خدا بگشايد. و نيز گفته: ديلمى در روايتى که سند آن را تا انس ذکر نکرده، نظير اين معنا را از انس نقل کرده، آنگاه خود ديلمى گفته: بعيد نيست که خبر انس اگر صحيح باشد، تفسير آيه نبوده، بلکه مطلبى بوده که خودش در ذيل اين آيه گفته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۵ مؤلف: بعيد هم نيست که مراد همان معناى دومى باشد که ما در تفسير آيه ذکر کرديم. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «فَفَتَحنَا أبوَابَ السّمَاء بِمَاءٍ مُنهَمِر» مى گويد: کلمۀ «مُنهَمِر»، به معناى ريختن آب است، نه باراندن قطره هاى باران. و در ذيل جملۀ «وَ فَجّرنَا الأرضَ عُيُوناً فَالتَقَى المَاءُ» گفته: يعنى آب آسمان و آب زمين به هم پيوستند، «عَلى أمرٍ قَد قُدِرَ وَ حَمَلنَاهُ»، يعنى: ما نوح را «عَلى ذَاتِ ألوَاحٍ وَ دُسُر» بر آن مرکبى که داراى تخته ها و ميخ ها بود، سوار کرديم، يعنى بر کشتى نشانديم. و نيز در همان کتاب، در ذيل آيه «فَنَادَوا صَاحِبَهُم» گفته: يعنى «قدار»، همان کسى که ناقه را پى کرد. و در معناى «هشيم»، گفته يعنى گياه خشک و تر. و در کافى، به سند خود، از ابى يزيد، از ابى عبداللّه روايت کرده که در ضمن حديثى - که داستان لوط را نقل کرده - فرموده: پس قوم لوط با او به مکابره و زورگويى پرداختند، تا آن که داخل خانه اش شدند. جبرئيل به لوط بانگ زد که رهاشان کن. همين که داخل شدند، جبرئيل با انگشت خود اشاره اى به آنان کرد، همه کور شدند. اين جاست که خداى تعالى مى فرمايد: «فَطَمَسنَا أعيُنَهُم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۶ آيات ۴۳ - ۵۵ سوره قمر أَ کُفَّارُکمْ خَيرٌ مِّنْ أُولَائکمْ أَمْ لَکم بَرَاءَةٌ فى الزُّبُرِ(۴۳) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُّنتَصِرٌ(۴۴) سيهْزَمُ الجَْمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ(۴۵) بَلِ السّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السّاعَةُ أَدْهَى وَ أَمَرُّ(۴۶) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فى ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ(۴۷) يَوْمَ يُسحَبُونَ فى النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسّ سقَرَ(۴۸) إِنَّا کُلَّ شَئٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ(۴۹) وَ مَا أَمْرُنَا إِلّا وَاحِدَةٌ کَلَمْح بِالْبَصرِ(۵۰) وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا أَشيَاعَکُمْ فَهَلْ مِن مُّدَّکرٍ(۵۱) وَ کُلُّ شَئٍ فَعَلُوهُ فى الزُّبُرِ(۵۲) وَ کُلُّ صَغِيرٍ وَ کَبِيرٍ مُّستَطرٌ(۵۳) إِنَّ المُْتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ نهَرٍ(۵۴) فى مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيکٍ مُّقْتَدِرِ(۵۵) «ترجمه آيات» آيا فکر مى کنيد کفار شما بهتر از آن کفارند (و به همين جهت گرفتار آن جزا نمى شوند)؟ و يا راستى در کتب آسمانى برائتى براى شما آمده ؟ (۴۳) و يا نه، بلکه مى گويند چون در کفر خود اتحاد داريم، از هر کس بخواهد عذابمان کند، انتقام مى گيريم(۴۴). (ولى بدانيد که) اين جمع متحد، به زودى در جنگى شکست مى خورند و پا به فرار مى گذارند (اين شکست دنيايى که چيزى نيست) (۴۵). بلکه قيامت، موعدشان است و قيامت، بلايى بس عظيم تر و تلخ تر است(۴۶). به درستى مجرمان از موطن سعادت، يعنى از بهشت گمراه و در آتش قرار دارند (۴۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳۷ در روزى که به سوى آتش با رخساره ها کشيده مى شوند، (و به آن ها گفته مى شود) بچشيد حرارت دوزخ را(۴۸). که ما هر چيزى را با اندازه گيرى قبلى آفريديم (۴۹). و امر ما تنها يکى، آن هم به سرعت چشم گرداندن است (۵۰). و با اين که ما امثال شما را هلاک کرديم، باز هم کسى نيست که متذکر شود (۵۱). بدانند که آنچه کرده اند، در نامه ها ضبط است (۵۲). و هر کوچک و بزرگى در آن نوشته شده (۵۳). به درستى مردم با تقوا در بهشت ها و در وسعت اند (۵۴). در جايگاهى که همه قرب و نعمت و سرور و بقا است، قرب مالکى مقتدر (۵۵). «بیان آيات» اين آيات، به منزله نتيجه گيرى از مطالب و اخبار عبرت انگيزى است که جلوتر آن را مکرر ذکر کرده بود، و آن اخبار، نخست راجع به قيامت بود. و بار دوم، راجع به داستان امّت هاى هالک بود. پس در حقيقت اين آيات، در درجۀ اول، انعطافى به اخبار امّت هاى هالکه دارد، و در نتيجه، خطابى است به قوم رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، که کفار شما بهتر از کفار امّت هاى طاغى و جبار گذشته نيستند. و همان طور که خداى تعالى، آن ها را به ذلت بارترين وجه هلاک کرد، اينان را نيز هلاک مى کند، و کفار شما برائتى از آتش دوزخ ندارند، و چنين مدرکى برايشان نوشته نشده، تا با کفار امت هاى گذشته فرق داشته باشند. عِدّه و عُدّه شان هم، در جلوگيرى از عقاب خدا سودى به حالشان نخواهد داشت. و در درجه دوم، به اخبار مربوط به قيامت که در سابق گذشت، انعطاف دارد. مى فرمايد: اگر همچنان مرتکب جرم شوند، و دعوت تو را تکذيب کنند، بلاى قيامتشان عظيم تر و تلخ ‌تر خواهد بود. و در آخر، اشاره اى به منزلگاه متقين در آن روز نموده، سوره را ختم مى کند. رده:تفسیر المیزان