تفسیر المیزان

علم غيب، به اصالت از آنِ خداست و به تعليم الهى، ديگران هم مى توانند از آن برخوردار شوند «إِلّا مَنِ ارْتَضى مِن رَّسولٍ»: اين استثنا، استثناى از کلمه «أحداً» است، و جمله «مِن رَسُول» بيان جمله «مَن ارتَضى» است. در نتيجه مى فهماند که خداى تعالى هر پيغمبرى از پيامبران را که بخواهد به هر مقدار از غيب مختص به خود که بخواهد، آگاه مى سازد. پس اگر اين آيه را ضميمه کنيم به آياتى که علم غيب را مختص به خداى تعالى مى داند، مانند آيه شريفه «وَ عِندَهُ مَفَاتِحُ الغَيبِ لا يَعلَمُهَا إلّا هُو» و آيه: «وَ لله غَيبُ السّماوَاتِ وَ الأرض»، و آيه «قُل لا يَعلَمُ مَن فِى السّماوَاتِ وَ الأرضِ الغَيبَ إلِا الله»، اين نتيجه به دست مى آيد که: علم غيب به اصالت از آن خداست، و به تبعيت خدا، ديگران هم مى توانند به هر مقدارى که او بخواهد، به تعليم او داشته باشند. پس مى توان گفت که: آيات راجع به غيب - که يک دسته آن را مختص به خدا مى داند، و دسته ديگر را درباره غير خدا هم ممکن مى داند - نظير آيات راجع به ميراندن است، که يک جا، آن را مختص خدا مى داند و مى فرمايد: «اللّهُ يَتَوَفّى الأنفُسَ»، و يک جا آن را به ملائکه نسبت مى دهد و مى فرمايد: «قُل يَتَوَفّيکُم مَلَکُ المَوتِ الّذِى وُکّل بِکُم»، و جايى ديگر آن را به رُسُل نسبت مى دهد و مى فرمايد: «حَتّى إذَا جَاءَ أحَدکُمُ المَوت تَوَفّتهُ رُسُلُنا». پس توفّى به اصالت منسوب به خداست و به تبعيت، منسوب به ملائکه و يا به عبارتى «رُسُل» است. چون ملائکه اسباب متوسطى هستند که مسخر خدا و تحت فرمان اويند. «فَإِنَّهُ يَسلُک مِن بَينِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصداً ... عَدَدَا»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۴ ضمير «فَإنّهُ» به خداى تعالى، و ضمير «يَدَيه» و «خَلفِهِ» به رسول «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد. و کلمه «رَصَد» به معناى مراقب و نگهبان است. اين کلمه و کلمه راصد، هم بر واحد اطلاق مى شود و هم، بر جماعت. و کلمه «رَصَد» در اصل مصدر است، و مراد از «ماَ بَينَ يَدَيه»، پيشِ روى رسول، و مردمى است که به سوى آنان فرستاده شده. و مراد از «خَلفِهِ» بين او و بين مصدر وحى، يعنى خداى سبحان است، و منشأ اين تعبير امتداد و مسافت موهومى است که انسان از شنيدن کلمه «رسالت» در ذهن خود تصور مى کند. وقتى مى گوييم مثلا فرمانده فلان مأمور را به سوى لشکريان فرستاد تا پيامش را به آنان برساند، فورا در ذهن مسافتى تصور مى شود که فرستنده در ابتداى آن و لشکر در انتهاى آن قرار دارد، و مأمور در بين راه است، لشکر در پيش روى او و فرمانده در پشت سرش قرار گرفته. وجوه مختلف درباره معناى آيه: «فَإنّهُ يَسلُکُ مِن بَين يَدَيه وَ مِن خَلفِهِ رَصَداً...» آيه شريفه راه رسيدن پيام غيبى، يعنى آن رسالت هايى که به رسول وحى مى شود را وصف مى کند، همچنان که جملۀ «تا بداند که رسالات پروردگارشان را رسانده اند»، به آن اشاره دارد. و معناى آيه اين است که: احدى را بر غيب خود مسلط نمى کند، مگر رسولى را که پسنديده باشد، که چنين رسولى را بر غيب خود مسلط مى کند. چون او نگهبانانى از ملائکه بين رسول و مردم دارد، و نگهبانانى هم بين رسول و خودش گمارده است. البته اين را مى دانيم که سلوک رصد در پيش رو و پشت سرِ رسول، براى حفظ وحى از هر تخليط و تغيير دادن، يعنى کم و زياد کردن است، که ممکن است از ناحيه شيطان ها با واسطه و يا بى واسطه صورت بگيرد. در جمله «لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالاتِ رَبّهِم»، ضمير در «لِيَعلَم» به خداى سبحان بر مى گردد. و ضمير جمع در «أبلَغُوا» و در «رَبّهم» به کلمه «مَن: کسى که بر مى گردد»، به اعتبار اين که معناى اين کلمه جمع، و منظور از آن هر پيغمبرى است که او پسنديده باشد. ممکن هم هست به کلمه رسول بر گردد، به اعتبار اين که منظور از آن، جنس رسول است، نه يک رسول معين. و مراد از اين که فرمود: «تا خدا بداند» با اين که خدا هميشه و همه چيز را مى داند، علم فعلى خدا است، که عبارت است از تحقق ابلاغ در خارج، و اين گونه تعبيرها در قرآن کريم بسيار آمده. از آن جمله فرموده: «فَلَيَعلَمَنّ اللّه الّذِين صَدَقُوا وَ لَيَعلَمَنّ الکَاذِبِين». و اين جمله، علت سلوک رصد در پيشِ رو و پشت سرِ رسول را بيان مى کند. مى فرمايد: براى اين رصد مى گماريم تا محقق شود که رسولان بدون تغيير و تبديل، رسالات پروردگارشان را به مردم ابلاغ کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۵ احتمال هم دارد که ضمير در «بَينَ يَدَيه» و در «مِن خَلفِهِ» به کلمه «غَيبِهِ» بر گردد. در نتيجه نگهبان هاى گمارده شده در پيشِ رو و پشتِ سر غيب گمارده شده باشند، تا آن غيب بدون دستبرد به رسول برسد. ليکن اين احتمال ضعيف است. بدين جهت که با تعليل «لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالاتِ رَبّهم» به آن معنايى که گذشت، نمى سازد. چون محفوظ ماندن غيب از دستبرد، و سالم به دست رسول رسيدنش، ربطى به اين ندارد که خدا بداند رسول هم، آن را سالم به دست مردم رسانده و ابلاغ کرده. و مفسرى که ذيلا کلامش نقل مى شود، برگشت سخنش به همين احتمال است. او گفته: دو ضمير «بَينَ يَدَيه» و «مِن خَلفِهِ» به جبرئيل حامل وحى و حامل غيب بر مى گردد. و ضعف اين قول علاوه بر مطالب گذشته، در اين است که اين سخن وقتى درست است که قبلا نامى از جبرئيل ذکر شده باشد، در صورتى که نشده. بعضى هم گفته اند: ضمير در «لِيَعلَمَ» به رسول، و دو ضمير در «قَد أبلَغُوا» و در «رَبّهِم» به ملائکه نگهبان بر مى گردد. و معناى آيه اين است که: ملائکه خدا وحى او را همچنان نگهبانى مى کنند تا رسول بداند که ملائکه، رسالت هاى خدا يعنى وحى خدا را همان طور که صادر شده، به او رسانده اند، و دلش مطمئن شود که وحى خدا از دستبرد شيطان ها سالم مانده، چون لازمه ابلاغ ملائکه، بلوغ وحى است. هرچند ذکر کلمه «رَسُول» قبل از کلمه «لِيَعلَمَ» مؤيد اين احتمال است، و اشکالى که به وجه قبلى وارد بود که قبلا کلمه جبرئيل ذکر نشده، به اين وجه وارد نيست، الا اينکه ظاهر سياق اين احتمال را بعيد مى سازد. چون از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از رسالات، رسالاتى است که رسول آن را حمل مى کند تا به مردم برساند. نه آنچه که فرشته وحى حمل مى کند تا به رسول برساند. پس ضمير در «رَبّهِم» به رسولان بر مى گردد، نه به ملائکه. علاوه براين، آيه شريفه اشاره به ملائکه دارد، و آنان را در تحت عنوان رصد ذکر کرده، و معلوم است که عنوان «رصد»، غيرِ عنوان رسالت است. شأن «رصد» نگهبانى و حفظ است، نه رسالت. بعضى ديگر گفته اند: معناى جمله اين است که: تا محمّد «صلوات اللّه عليه» بداند که رسولان قبل از وى، رسالات پروردگارشان را ابلاغ کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۶ و اين، وجه سخيفى است که هيچ دليلى بر آن نيست. و از آن سخيف تر اين است که بعضى گفته اند: معناى جمله اين است که: تکذيب گرانِ رسولان بدانند که رسولان، رسالات پروردگار خود را به ايشان ابلاغ کردند. و در جمله «وَ أحَاطَ بِمَا لَدَيهِم»، ضمير جمع بنابر وجهى که ما اختيار کرديم، به رسولان بر مى گردد، و ظاهرا اين جمله، متمم معناى حراست سابق الذکر است. پس جمله «مِن بَين يَدَيهِ» به نگهبانان بين رسول و مردم، و جمله «َو مِن خَلفِهِ» به نگهبانان بين رسول و خدا اشاره مى کند. و جمله «وَ أحَاطَ بِمَا لَدَيهِم» به اين که خداى تعالى احاطه علمى به دل و نفس رسول «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دارد، اشاره مى کند. در نتيجه، آيه شريفه مى فهماند که وحى خدا - از مصدر وحى گرفته تا نفس رسول و از رسول گرفته تا مردم - از هر گونه تغيير و تبديلى ايمن است. ممکن هم هست مراد از جمله مورد بحث، تنها نفس رسول نباشد، بلکه هم آن را شامل باشد و هم مسير وحى را، و هم همه امورى را که به نحوى با رسول و رسالت تعلق و ارتباط دارد. همچنان که جمله بعدى که مى فرمايد: «وَ أحصى کُلّ شَئ عَدَداً»، در صدد اين است که عموميت علم خدا به اشيا را افاده کند. البته علم به عدد اشيا و تميز آن ها از يکديگر. نکات سه آیه اخیر، در باره علم غیبِ خاصّ خدای تعالی پس از آنچه در باره سه آيه اخير گذشت، چهار نکته به دست آمد: اوّل اين که: علم به غيب، بالأصاله و مستقلا خاص خداى تعالى است، به آن معنايى که توضيح داديم. پس خداى تعالى به ذات خودش عالم به غيب است، و ديگران اگر علمى به غيب داشته باشند، به تعليم او دارند. با اين نکته که از آيه استفاده کرديم، روشن مى شود که هرجا خداى تعالى از انبيا حکايت کرده که منکر علم غيب خود شده اند، منظور اين بوده که بفهمانند ما رسولان، بالاصاله و مستقلا، علم به غيب نداريم. نه اين که با وحى خدا هم، داناى به غيب نمى شويم. مانند آن جا که فرموده: «قُل لا أقُولُ لَکُم عِندِى خَزَائِنُ اللّه وَ لا أعلَمُ الغَيبَ». و آن جا که فرموده: «وَ لَو کُنتُ أعلَمُ الغَيبَ لَاستَکثَرتُ مِنَ الخَير». و آن جا که فرموده: «قُل مَا کُنتُ بِدعاً مِنَ الرُّسُل وَ مَا أدرِى مَا يُفعَلُ بِى وَ لا بِکُم إن أتّبِعُ إلّا مَا يُوحى إلىّ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۷ دوم اين که: بعد از آن که عموميت جمله «فَلا يُظهِرَ عَلى غَيبِهِ أحداً» به وسيله جمله «إلّا مَن ارتَضى مِن رَسُول» شکسته شد، به صورت عام مخصص در آمده که مى تواند باز هم تخصيص بخورد. همچنان که در مورد بحث درباره انبيا تخصيص خورده. چون آيات قرآنى دلالت دارد بر اين که بر آن حضرت وحى مى شود. مثلا فرموده: «إنّا أوحَينَا إلَيکَ کَمَا أوحَينَا إلى نُوحٍ وَ النّبِييّن مِن بَعدِهِ»، و نيز دلالت دارد بر اين که وحى، يکى از مصاديق غيب است. بنابراين، يک پيغمبر دسترسى به غيب دارد، همچنان که رسول دارد. البته اين در صورتى است که مراد از رسول در جملۀ «إلّا مَنِ ارتَضى مِن رَسُول» مقامى مقابل مقام نبوت باشد. و اما اگر منظور مطلق کسانى باشد که از ناحيه خدا به سوى خلق گسيل مى شوند، «نبى» هم از همان کسان است. همچنان که آيه زير بر اين معنا شهادت مى دهد: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رَسُولٍ وَ لا نَبِىّ...»، چون نبى را هم ارسال شده مى داند، و آيه «وَ مَا أرسَلنَا فِى قَريَةٍ مِن نَبِىّ». پس «نبى» هم مانند «رسول»، جزو استثنا شدگان از عموم نفى است، بدون اين که عموم مذکور، نيازمند به تخصيص جديدى بشود. و همچنين در مورد «امام» به آن معنايى که قرآن کلمۀ امام را در آن استعمال مى کند، چون خداى تعالى امام را به صفت صبر و يقين توصيف کرده، مثلا مى فرمايد: «وَ جَعَلنَا مِنهُم أئمةً يَهدُونَ بِأمرِنَا لَمّا صَبَرُوا وَ کَانُوا بِآيَاتِنا يُوقِنُون»، و نيز امامان را چنين توصيف کرده که: پرده و حجاب، از پيشِ رويشان برداشته شده. مثلا فرموده: «وَ کَذَلکَ نُرِىَ إبرَاهِيمَ مَلَکُوتَ السّماوَاتِ وَ الأرضِ وَ لِيَکُونَ مِنَ المُوقِنِين». و نيز فرموده: «کَلّا لَو تَعلَمُونَ عِلمَ اليَقِين لَتَرَوُنّ الجَحِيم». و ما در بعضى از مباحث سابق، در اين باره سخن گفتيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۸ و اما ملائکه آنچه از وحى آسمان که قبل از نزولش حمل مى کنند، و همچنين آنچه از عالم ملکوت مشاهده مى کنند، نسبت به خود آنان شهود است، نه غيب. هرچند که براى ما غيب مى باشد. پس نمى توان ملائکه را مشمول استثنا دانست. علاوه بر اين، جمله «فَلا يُظهِرُ عَلى غَيبِهِ أحداً»، تنها شامل اهل دنيا مى شود که در روى زمين زندگى مى کنند. و اگر بنا باشد از سکنۀ زمين تجاوز کنيم تا شامل ملائکه هم باشد، بايد مُردگان را هم - که امور آخرت را که به نص قرآن، «غيب اين عالَم» است، مشاهده مى کنند - مشمول استثنا بدانيم، و حال آن که قطعا مشمول نيستند. براى اين که اگر مُردگان هم مشمول باشند، ديگر حتى يک نفر هم در تحت عموم «فَلا يُظهِرُ عَلى غَيبِهِ أحداً» باقى نمى ماند. چون هر انسان زمينى روزى از دنيا مى رود و غيب عالَم را مى بيند، و در روز قيامت که «يَومٌ مَجمُوعٌ لَهُ النّاس»، و نيز «ذَلکَ يَومٌ مَشهُود» در باره اش فرموده، تمامى مردم يک جا مبعوث مى شوند، و غيب عالَم براى همه مشهود مى گردد. پس همان طور که اموات مشمول استثنا نيستند، به خاطر اين که عالَم اموات غير اين عالَم است، همچنين ملائکه هم مشمول نيستند، براى اين که عالَمشان، غير اين عالَم است. معصوم بودن پیامبران در گرفتن، حفظ و ابلاغ وحى سوّم اين که: جمله «فَإنّهُ يَسلُکُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ... عَدَداً» دلالت دارد بر اين که وحى الهى، از آن لحظه که از مصدر وحى صادر مى شود، تا زمانى که به مردم مى رسد و همچنين در طريق نزولش تا وقتى که به شخص مورد وحى برسد، از هر دستبرد و تغييرى محفوظ است. اما مصونيت آن از حين صدور تا وقتى که به رسول برسد، اگر هيچ دليلى به جز جملۀ «مِن خَلفِهِ» بر آن نباشد، همين جمله کافى است. البته اين در صورتى است که ضمير در آن، به رسول برگردد. و اما بنابر آن احتمال که مرجع ضمير «غيب» باشد، دليل بر مدعاى ما مجموع دو جملۀ «مِن بَين يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ» خواهد بود، وليکن در سابق که اين احتمال را نقل کرديم، گفتيم اين احتمال ضعيف است. و اما مصونيت وحى در آن حال که رسول آن را از فرشته وحى دريافت مى کند، دليلش جملۀ «لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالاتِ رَبّهِم» است، که از آن مى فهميم رسول طورى وحى الهى را دريافت مى کند که در گرفتنش، اشتباه رُخ نمى دهد و ذهنش آن را فراموش نمى کند و شيطان در دل او دست نمى اندازد. در نتيجه، وحى خدا دچار تغيير و تبديل نمى گردد. و نيز در رساندن وحى به مردم نيز اين مصونيت هست، و شيطان در اين مرحله هم، کارى نمى تواند بکند. جمله مذکور بر همه اين مصونيت ها دلالت دارد. چون مى فرمايد: غرض از گماردن «رصد» اين است که بداند انبيا رسالات پروردگار خود را رساندند. يعنى اين ابلاغ در خارج محقق شد و لازمۀ آن، مصونيت وحى در همه مراحل و رسيدن آن به مردم است. و اگر رسول در جهات سه گانۀ بالا (گرفتن و حفظ کردن و رساندن) مصونيت نداشته باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۹ غرض خداى تعالى حاصل نمى شود. و اين کاملا روشن است. و چون خداى تعالى براى حاصل شدن اين غرض، غير از مسأله سلوک رصد، طريقۀ ديگرى ذکر نکرده، مى فهميم که وحى، آن زمان هم که به دست رسول رسيده، به وسيله ملائکه حراست مى شود. همان طور که در طريق رسيدنش به رسول به وسيله آنان حراست مى شد. و جمله «وَ أحَاطَ بِمَا لَدَيهِم» اين دلالت ها را تأييد مى کند. و اما مصونيت وحى در مسيرش از ناحيه رسول تا رسيدنش به مردم، اگر دليلى به جز جملۀ «مِن بَينِ يَدَيهِ» نباشد، همين جمله کافى است. البته به شرطى که جمله را به آن معنايى بگيريم که ما ذکر کرديم. البته جمله «لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالاتِ رَبّهِم» به آن تقريبى که ما برايش کرديم، نيز بر اين معنا دلالت دارد. از اين بيان، اين نتيجه عايد مى شود که: «نبى» و «رسول» در گرفتن وحى از پروردگار و در حفظ آن و در رساندنش به مردم، مؤيّد به عصمت و محفوظ از خطا در هر سه جهت اند. براى اين که گفتيم آيه شريفه دلالت دارد بر اين که آنچه خدا از دين خودش بر مردم و از طريق رسالت و وحى نازل مى کند، مصون در همه مراحل است تا به دست مردم برسد. و يکى از آن مراحل، مرحلۀ گرفتن وحى و دوم مرحلۀ حفظ آن و سوم مرحلۀ تبليغ آن به مردم است. و تبليغ رسالت به مردم، تنها به زبان نيست، بلکه تبليغ عملى هم تبليغ است. پس رسول بايد در مرحله عمل از هر معصيت و ارتکاب هر گناه و ترک واجب دينى معصوم باشد. چون اگر معصوم نباشد، نقيض و ضد دين را تبليغ کرده. پس پيغمبر از ارتکاب معصيت معصوم است، همچنان که از خطاى در گرفتن وحى معصوم است، و همچنان که از فراموش کردن آن و از خطاى زبانى در رساندنش به مردم معصوم است. و ما در سابق اشاره کرديم که نبوت هم، در اين که دائر مدار وحى است، مثل رسالت است. پس «نبى» هم، در خصوصيت عصمت، مانند «رسول» است. و با اين بيان معلوم شد که اصحاب وحى، چه «نبى» باشند و چه «رسول»، در گرفتن وحى و حفظ کردنش، و در رساندن آن به مردم، چه رساندن به زبان و چه به عمل، معصوم هستند. عدم اختصاص علم غيب به پيامبران، به موردى خاص چهارم اين که: در آيه شريفه عموميت «فَلا يُظهِرُ عَلى غَيبِهِ أحداً» استثنا شد، به اين که رسولان به غيب آگاه مى شوند. چيزى که هست اين را هم مى فهماند که رسولان در هر چيزى که تحقق يافتن رسالتشان مشروط به آن باشد که نسبت به آن علم غيب داشته باشند، اين علم را خواهند داشت. حال چه متن رسالتشان، از قبيل معارف اعتقادى و شرايع دين و قصص و عبرت ها و حکمت ها و مواعظ باشد، و چه اين که نشانی هاى رسالتشان باشد و مردم با ديدن آن نشانه و آن معجزه، به صدق رسول در ادعاى رسالتش پى ببرند. همچنان که در قرآن کريم از بعضى رسولان، نمونه هايى از اين قبيل حکايت کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۰ مثلا در باره صالح فرموده که به قوم خود گفت: «تَمَتّعُوا فِى دَارِکُم ثَلاثَةَ أيّامٍ ذَلکَ وَعدٌ غَيرُ مَکذُوبٍ». و در باره عيسى فرموده که به بنى اسرائيل فرمود: «وَ أُنَبّئُکُم بِمَا تَأکُلُونَ وَ مَا تَدّخِرُونَ فِى بُيُوتِکُم إنّ فِى ذَلکَ لَآيَةً لَکُم»، و نيز آياتى که در باره وعده هاى رسولان آمده، و پيشگويی هايى که در خود قرآن کريم آمده، همه اين ها، از موارد اظهار غيب است. بحث روایی: رواياتى راجع به معنای «مساجد، از آنِ خداست» در تفسير عياشى، از امام جواد «عليه السلام» روايت کرده که: معتصم (خليفۀ عباسى)، از بُريدن دست سارق پرسش نمود، که از کجا بايد دستش را قطع کنند؟ فرمود: بايد از آخرين بند انگشتان قطع کنند، و کفِ دست را باقى بگذارند. معتصم پرسيد: دليل بر اين معنا چيست؟ فرمود: کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است که فرمود: سجده بايد بر هفت موضع بدن واقع شود: پيشانى و دو کفِ دست و دو سرِ زانو و دو انگشت پا. پس اگر دست دزد را از مچ و يا از آرنج قطع کنند، دستى باقى نمى ماند تا با آن سجده کند. خداى تعالى هم فرموده: «أنّ المَسَاجِدَ لله»، و منظورش از «مساجد»، همان عضوهاى هفتگانه اى است که بر آن سجده مى شود. و معناى جمله «فَلا تَدعُوا مَعَ اللّه أحداً» هم، همين است که چيزى که خاصِّ خدا است، نبايد قطع شود (تا آخر حديث). و در کافى، به سند خود، از حمّاد بن عيسى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى گفت: و سجده کرد امام صادق «عليه السلام» بر هشت استخوان. يعنى دو کفِ دست، و دو سرِ زانو، و دو انگشتِ ابهام پا، و پيشانى و بينى، و آنگاه فرمود: هفت موضع آن واجب است، و آن ها همان مواضعى است که خداى تعالى، در کتابش آورده و فرموده: «وَ أنّ المَسَاجِدَ لله فَلا تَدعُوا مَعَ اللّه أحداً»، و آن عبارت است از: پيشانى و دو کفِ دست و دو سرِ زانو و دو ابهام پا، و اما نهادن بىنى بر خاک مستحب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۱ و از کتاب خرائج و جرائح، از محمد بن فضل هاشمى، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت شده که آن جناب نظر کرد به ابن هذاب، و سپس فرمود: اگر به تو خبر دهم که در همين روزها، يکى از ارحامت کشته مى شود، آيا تصديقم مى کنى؟ گفت: نه، براى اين که کسى به جز خداى تعالى، غيب نمى داند. فرمود: مگر اين خداى تعالى نيست که مى فرمايد: «عَالِمُ الغَيبِ فَلا يُظهِرُ عَلى غَيبِهِ أحداً إلّا مَنِ ارتَضى مِن رَسُولٍ». پس رسول اللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که مرضىِّ نزد خدا است، غيب مى داند. ما هم ورثۀ همان رسولى هستيم که خدا او را به هر مقدار از غيب خود خواسته، آگاه کرده. پس ما هم مى دانيم آنچه شده و آنچه که تا روز قيامت خواهد شد. مولف: روايات در اين باب از حدّ شمار بيرون است، و مدلول آن ها اين است که: رسول اللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، علم غيب را از راه وحى از خداى تعالى گرفته، و امامان «عليهم السلام» از آن جناب به ارث گرفته اند. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۲ «سوره مزّمل» آيات ۱ - ۱۹، سوره مزمّل * سوره «مزمّل»، مکّى است و بيست آيه دارد بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ(۱) قُمِ الَّيْلَ إِلا قَلِيلاً(۲) نِصفَهُ أَوِ انقُص مِنْهُ قَلِيلاً(۳) أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً(۴) إِنَّا سنُلْقِى عَلَيْک قَوْلاً ثَقِيلاً(۵) إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشدُّ وَطئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً(۶) إِنَّ لَک فى النهَارِ سَبْحاً طوِيلاً(۷) وَ اذْکُرِ اسمَ رَبِّک وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً(۸) رَبُّ المَْشرِقِ وَ المَْغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتخِذْهُ وَکِيلاً(۹) وَ اصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً(۱۰) وَ ذَرْنى وَ المُْکَذِّبِينَ أُولى النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلاً(۱۱) إِنَّ لَدَيْنَا أَنکالاً وَ جَحِيماً(۱۲) وَ طعَاماً ذَا غُصةٍ وَ عَذَاباً أَلِيماً(۱۳) يَوْمَ تَرْجُفُ الاَرْض وَ الجِْبَالُ وَ کانَتِ الجِْبَالُ کَثِيباً مَّهِيلاً(۱۴) إِنَّا أَرْسلْنَا إِلَيْکُمْ رَسولاً شاهِداً عَلَيْکُمْ کَمَا أَرْسلْنَا إِلى فِرْعَوْنَ رَسُولاً(۱۵) فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذاً وَبِيلاً(۱۶) فَکَيْف تَتَّقُونَ إِن کَفَرْتمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيباً(۱۷) السمَاءُ مُنفَطِرُ بِهِ کانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً(۱۸) إِنَّ هَذِهِ تَذْکرَةٌ فَمَن شاءَ اتخَذَ إِلى رَبِّهِ سبِيلاً(۱۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۳ «ترجمه آيات» به نام خداوند بخشايشگر و مهربان. هان! اى جامه به خود پيچيده! (۱). پاره اى از شب، به جز اندکى از آن را برخيز و زنده بدار (۲). يا نصف آن را و يا کمى کمتر از نصف را (۳). و يا اندکى بر نصف بيفزا و قرآن را شمرده شمرده بخوان (۴). آماده باش که به زودى کلامى سنگين بر تو نازل مى کنيم (۵). (کلامى که قبلا بايد خود را براى تحملش آماده کرده باشى) و بهترين وسيله براى صفاى نفس و سخن گفتن با حضور قلب هنگام شب است، که خدا آن را پديد آورده (۶). چون تو در روز، دوندگى و مشاغل بسيار دارى (۷). و ذکر خدا را بگو و دست حاجت به سويش دراز کن (۸ ). همان پروردگار مشرق ها و مغرب هاى عالَم که بجز او معبودى نيست، پس او را وکيل خود بگير(۹). و در برابر زخم زبان هاى مشرکان صبر کن، و اگر هم قهر مى کنى، قهرى ملايم و خوشايند و سازنده بکن (۱۰). و اما تکذيب گران که بجز داشتن نعمت من، انگيزه اى براى تکذيب آيات من ندارند، امرشان را به خود من واگذار کن و اندکى مهلتشان ده (۱۱). که نزد ما انواع شکنجه ها و در آخر عذاب دوزخ هست (۱۲). و طعامى گلوگير و عذابى دردناک است (۱۳). در روزى که زمين و کوه ها به لرزه در آيند و کوه ها، چون تلى از ماسه شوند (۱۴). هان اى انسان ها! ما رسولى به سوى شما گسيل داشتيم که شاهد بر شما نيز هست، همان طور که رسولى به سوى فرعون فرستاديم (۱۵). ولى فرعون از اطاعتش سر برتافت، پس او را به عذابى سخت بگرفتيم (۱۶). شما اگر کفر بورزيد، چگونه مى توانيد از عذاب قيامت خود را کنار بکشيد، روزى که کودکان را پير مى کند (۱۷). و آسمان به وسيله تحول آن روز شکافته مى شود و وعده خدا شدنى است (۱۸). و اين محققا تذکر است، پس اگر کسى خواست، مى تواند راهى به سوى پروردگارش اتخاذ کند (۱۹). «بیان آيات» اين سوره رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را امر مى کند به اين که نماز شب بخواند، تا به اين وسيله آماده و مستعد گرفتن مسؤوليتى گردد که به زودى به او محول مى شود، و آن قرآنى است که به وى وحى خواهد شد. و دستورش مى دهد در برابر حرف هاى بيهوده اى که دشمنان مى زنند، و شاعر و کاهن يا ديوانه اش مى خوانند، صبر کند، و به نحوى پسنديده از آنان کناره گيرى نمايد. و در اين آيات، تهديد و انذارى هم به کفار شده، و حکم صبر را به همه مؤمنان تعميم داده، در آخر تخفيفى را که براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنان قائل شده، ذکر مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۴ و اين سوره، از نخستين سوره هايى است که در اول بعثت نازل شده . حتى بعضى گفته اند: دومين يا سومين سوره اى است که بر قلب مقدس نبى اکرم «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شده است. مفاد خطاب «يا أيّها المزّمّل» «يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ»: کلمه «مُزّمّل» - با تشديد زاء و تشديد ميم - در اصل «مُتزمّل» بوده، اسم فاعل از باب تفعّل (تزمّل) است، و معنايش لفافه به خود پيچيده است. کسى که جامه يا چيزى به خود مى پيچد، تا بخوابد يا مثلا سرما را دفع کند، آن را «مُزّمّل» مى گويند. و از ظاهر اين جمله بر مى آيد، در آن ساعتى که اين سوره نازل مى شده، آن جناب جامه اى را به خود پيچيده بوده، از اين جهت به «مُزّمل» مورد خطاب قرار گرفته. اين را بدان جهت گفتيم که کسانى خيال نکنند اين خطاب جنبه توبيخ و يا تحسين دارد. بله ممکن است از سياق آيات استفاده شود که گويا آن جناب، در مقابل دعوتش مورد استهزا و اذيت قرار گرفته، و براى خاطر خدا اندوهناک شده، و براى دفع غم و اندوه خود، جامه اى به خود پيچيده، تا لحظه اى استراحت کند. در اين هنگام، خطاب شده که: اى جامه به خود پيچيده! بر خيز، نماز شب بخوان و در برابر آنچه به تو مى گويند صبر کن! همان طور که به عموم مسلمانان سفارش کرده: براى مقاوم شدن در برابر ناملايمات، از صبر و نماز کمک بخواهند: «إستَعِينُوا بِالصّبرِ وَ الصّلوة». با اين دستور به آن جناب فهمانده که بايد خود را در مقابل اندوه هاى بزرگتر و مصائب تلخ، به وسيله نماز و صبر مقاوم سازد، نه به وسيله پيچيدن جامه و خوابيدن. بعضى آيه را چنين معنا کرده اند: اى کسى که با مشقت و دشوارى نبوت مُتزمّل شده اى، يعنى متحمل دشواری هاى اين مقام گشته اى. وليکن از جهت لفظ، هيچ دليلى در آيه بر اين معنا نيست. رده:تفسیر المیزان