تفسیر المیزان

گفتگوى نوح «ع» با قوم خود و... و معناى آيه اين است که : اى محمد! داستان و خبر عظيم نوح را براى مردم تلاوت کن که چگونه تک و تنها و از طرف خويش با مردم دنيا - که فرستاده ما به سوى آنان بود - سخن گفت و در سخنش عليه آنان تحدى کرد، يعنى يک تنه در برابر همه مردم دنيا ايستاد و به آنان گفت هر کارى که مى توانند با او بکنند. و در باب رسالت خود با آنان اتمام حجت نمود: «آن زمان که به قوم خود گفت : اى مردم اگر مقام رسالت من و يا اينکه من در امر دعوت به سوى توحيد قيام نموده ام و اينکه شما را به آيات خدا تذکر مى دهم بر شما گران مى آيد» با اينکه مى دانم اين تذکر من باعث کشته شدنم خواهد شد، و بالاخره شما درصدد برخواهيد آمد که خود را از دست من راحت نموده، به اين منظور به من آسيب بزنيد، ولى من از اين بابت هيچ نگران نيستم ، «زيرا توکل من بر خداى تعالى است». آرى ، من در قبال آن کينه هاى درونيتان که مرا تهديد مى کند، امر خود را به خداى تعالى واگذار نموده او را وکيل خود گرفته ام ، تا در همه شؤ ون من تصرف کند، بدون اينکه خودم در آن شوون تدبيرى بکار برم، «حال هر فکرى داريد به کار زنيد و هر کيد و نقشه اى داريد بريزيد و شرکاء و خدايان خود را» که مى پنداريد در شدايد شما را يارى مى کنند به يارى بخوانيد» و هر نقشه اى که به نظرتان رسيد درباره من عملى کنيد. اين امرى که نوح (عليه السلام ) به قوم خود کرده امر و دستور معمولى نيست ، بلکه امرى است تعجيزى که منظور از آن عاجز کردن طرف مقابل است. «و سپس امر شما بر شما غمه و کربت نباشد»، و دچار اندوه نگرديد که چرا براى از بين بردن نوح به همه وسايل و اسباب دست نزديد، «آنگاه کار مرا يکسره کنيد»، و مرا از خود دفع کرده به قتلم برسانيد، «و مهلتى به من ندهيد». نوح (عليه السلام ) در اين آيه شريفه قوم خود را تهديد مى کند به اينکه هر بلايى که مى توانند بر سر او بياورند و اظهار مى کند که پروردگارش ‍ قادر بر دفع آنان از وى است ، هر چند که دست به دست هم دهند و همه توان خود و خدايان دروغين خود را به کار برند. «فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سأَلْتُکم مِّنْ أَجْرٍ ...»: اين آيه شريفه تفريع و نتيجه گيرى از توکلش بر خداى تعالى است ، و جمله «فما سالتکم...» به منزله به کار بردن سبب در جاى مسبب است ، و تقدير کلام چنين است: «فان توليتم و اعرضتم عن استجابة دعوتى فلا ضير لى فى ذلک...». يعنى «اگر از پذيرفتن دعوت من اعراض کنيد من کمترين ضررى نخواهيم ديد، زيرا وقتى از اعراض شما متضرر مى شوم که از شما اجر و پاداشى خواسته باشم ، که با اعراض شما آن پاداش از من فوت شود، و با اينکه من هيچ مزدى از شما نخواسته ام و پاداشم به عهده خداى تعالى است ، ديگر چه باکى از اعراض شما داشته باشم». «و امرت ان اکون من المسلمين » - يعنى من ماءمورم از کسانى باشم که امور را تسليم خداى تعالى کرده اند، چه آن امورى که خداى تعالى به نفع آنان خواسته و چه به ضرر آنان ، و ماءمورم از کسانى باشم که از امر خدا استکبار ندارند و تسليم اسباب ظاهرى نگشته در برابر آنها خاضع نمى شوند و توقع نفع و ضرر از آنها ندارند. «فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَ مَن مَّعَهُ فى الْفُلْکِ وَ جَعَلْنَاهُمْ خَلَائف ...»: کلمه «خلائف» جمع «خليفه» است ، مى فرمايد: قوم نوح (عليه السلام ) او را تکذيب کردند و ما آنهايى را که در کشتى نوح قرار گرفتند و نجات يافتند خليفه هايى در زمين قرار داده ، و خلف اسلافشان کرديم ، تا قائم مقام اسلاف خود باشند. بقيه الفاظ آيه روشن است. «ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِ رُسلاً إِلى قَوْمِهِمْ...»: منظور آيه شريفه از کلمه «رسل» پيغمبرانى است که بعد از نوح و تا زمان موسى (عليه السلام) آمدند. و ظاهر سياق اينست که منظور از «بينات»، آيات معجزه آسائى است که امتها از پيغمبران خود درخواست کردند. آرى ، امت هر پيغمبرى بعد از آمدن پيغمبرش و ادعاى نبوت کردن و به دعوت آنان پرداختن نوعا او را تکذيب مى کردند و از او معجزه مى خواستند، و او به ناچار معجزه مى آورد، و در همين معجزه ها بود که خداى تعالى بين انبياء و امتهاى آنان داورى کرده امتهاى تکذيب کننده را هلاک مى کرد. مؤيد اين معنا جمله بعدى است که مى فرمايد: «فما کانوا ليؤ منوا بما کذبوا به من قبل...»، «بعد از آن هم که معجزه را ديدند باز به آنچه قبلا تکذيب کرده بودند ايمان نياوردند». دليل بر اين تاءييد اين است که از جمله مذکور اين معنا به ذهن خطور مى کند که انبياء معجزاتى روشن براى مردم خود آورده بودند، و ليکن از آنجا که ياغيگرى در دلهاى آنان طبيعت ثانوى شده بود نمى توانستند به آنچه قبلا تکذيب کرده بودند ايمان بياورند. آرى ، خدا به کيفر همان ياغيگرى ، مهر بر دلهايشان زده بود. و لازمه اين معنايى که گفتيم به ذهن خطور مى کند اينست که تکذيب امتها قبل از آمدن معجزات به دست انبياء (عليهم السلام ) بوده ، و همين طور هم بوده ، چون رسولان الهى دعوت خود را در بين مردم منتشر مى کردند و آنان را به سوى توحيد دعوت مى نمودند و امتها دعوت آنان را و دين توحيد را تکذيب مى کردند (و براى اينکه از قيد منطق محکم و مستدل انبياء رهايى يابند از در بهانه جويى ) پيشنهاد معجزه مى کردند. انبياء (عليهم السلام ) معجزه پيشنهادى آنان را ارائه مى کردند، و باز ايمان نمى آوردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۲ و ما پاره اى مطالب مربوط به اين آيه را در تفسير آيه «فما کانوا ليؤمنوا بما کذبوا من قبل» در جلد هشتم اين کتاب ايراد نموده ، در آنجا گفتيم که اين آيه به عالم ذر اشاره دارد، و آنچه در اينجا مى خواهيم تذکر دهيم اينست : مطلبى که در آنجا گفتيم منافاتى با اين مطلب ما ندارد، و کسى گمان نکند که آنچه اينجا از آيه استفاده کرديم با آنچه آنجا از آن فهميديم منافات دارد. بحث روایتی: (رواياتى درباره عالم ذر و کفر و ايمان انسان در آن عالَم) در کافى از محمد بن يحيى از محمد بن حسين از محمد بن اسماعيل از صالح بن عقبة از عبد اللّه بن محمد جعفى و عقبة ، هر دو از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت کرده اند که فرمود: خداى عزوجل خلق را بيافريد و هر کس را که دوست ميداشت خلق کرد، از جمله ، چيزهايى که دوست داشت از گل بهشت آفريد و کسى را که دشمن داشته از چيزى آفريده که آن را دشمن داشت ، و چيزى که او دشمنش مى داشت از گل دوزخ بود، آنگاه همه را در «ظلال»: سايه» برانگيخت. من عرضه داشتم سايه چيست؟ فرمود: مگر سايه خودت را در آفتاب نديده اى که چيزى است و در عين حال چيزى نيست. نگاه از ميان آنان انبياء را مبعوث نمود، و انبياء، بشر را دعوت کردند به اينکه به خداى عزوجل اقرار کنند، و در اين باب فرموده: «و لئن سالتهم من خلقهم ليقولن اللّه - و اگر از آنان بپرسى چه کسى خلقشان کرده حتما خواهند گفت اللّه»، آنگاه دعوتشان کردند به اقرار به نبوت انبياء، که بعضى اقرار کردند و بعضى انکار، آنگاه دعوتشان کردند به قبول ولايت ما، که به خدا سوگند تنها کسانى پذيرفتند که خداى تعالى دوستشان داشت، و آنان را که دشمنشان مى داشت انکار کردند، که در اين باب فرموده: «ما کانوا ليومنوا بما کذبوا به من قبل». سپس امام ابى جعفر (عليه السلام) فرمود: تکذيب از پيش بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۳ مولف : اين روايت را صاحب علل الشرايع به سند خود از محمد بن اسماعيل از صالح از عبداللّه و عقبه از آن جناب نقل کرده ، و عياشى آن را از جعفى از آن جناب روايت کرده است... و در تفسير عياشى از زراره و حمران از امام ابى جعفر باقر و امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمودند: خداى تعالى خلق را بيافريد در حالى که سايه اى بودند، آنگاه در همان عالم رسول خود محمد (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) را فرستاد، بعضى به وى ايمان آورده ، بعضى تکذيبش کردند، آنگاه در خلقتى آخرين (که همين عالم ماده است ) آن جناب را مبعوث فرمود، در اين عالم آن عده اى به وى ايمان آوردند که در «عالم اظله» به وى ايمان آورده بودند، و کسانى نبوتش را انکار کردند که در آن عالم او را تکذيب کرده بودند، و آيه شريفه «ما کانوا ليؤمنوا بما کذبوا به من قبل» به همين دو عالم اشاره دارد. مؤلف : ما در تفسير آيه شريفه: «و اذ اخذ ربک من بنى آدم من ظهورهم ذريتهم و اشهدهم على انفسهم الست بربکم قالوا بلى...» بحث مفصلى پيرامون عالم قبل از دنيا که به «عالم ذر» ناميده شده گذرانديم ، و در آنجا روشن کرديم که آيات راجع به عالم ذر براى انسانيت عالمى ديگر اثبات مى کند غير اين عالم مادى و محسوس و تدريجى و آميخته با آلام و مصايب و گناهان و آثار سوء گناهان. عالمى که به نوعى مقارنت ، مقارن اين عالم محسوس است ، و در عين حال محکوم به احکام ماديت نيست، يعنى تدريجى نيست ، آميخته با آلام و مصايب و گناهان و آثار سوء گناه نيست ، و از طريق حس مشاهده نمى شود، و تقدمش بر عالم ما تقدم زمانى نيست ، بلکه تقدمش به نوعى ديگر از تقدم است ، نظير آن تقدمى که از آيه شريفه: «ان يقول له کن فيکون». استفاده مى شود چون دو کلمه «کن - باش» و «يکون - بود مى شود»، هر دو از مصداق يک هستى براى هر چيز خبر مى دهند، و آن مصداق وجود خارجى آن چيز است. چيزى که هست ، اين مصداق واحد، دو رو و دو سو دارد، يکى آن سوئى که به طرف خداى تعالى است ، و ديگر آن سوئى که جنبه ماديت دارد، و معلوم است که جنبه ربانى هر چيزى مقدم بر جنبه مادى آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۴ و جنبه ربانى هر موجودى محکوم به غير تدريج است ، و نه زمانى است و نه غايب از پروردگارش و نه منقطع از او، به خلاف جنبه ماديش که محکوم به آن احکامى است که بر شمرديم. توضيحى درباره تعبير «ضلال» در مورد عالم ذر و روايتى که ما در اين بحث روايتى آورديم اشاره به همان عالم ذرى دارد که در سابق گذشت ، با اين تفاوت که اين روايت مزيتى مخصوص ‍ به خود دارد، و آن تعبير لطيف «ظلال» است ، چون اگر به خوبى و دقت در آن نظر شود منظور از آن بيشتر روشن مى گردد. آرى ، در موجودات اين عالم امورى است که از جهتى شبيه به سايه اشياء است ، و آن اينست که مانند سايه ملازم با اشياء و حاکى از خصوصيات و آثار وجود اشياء است ، و در عين حال هم عين اشياء است و هم نيست. براى اينکه ما وقتى به اشياء نظر کنيم و نظر خود را تجريد نموده صرفا از اين نظر اشياء را ببينيم که صنع خدا و فعل محض او است ، و منفک و جدائى پذير از او نيست - که البته نظرى است حق و نگرشى است واقعى - در چنين نظرى چيزى در اشياء جز اين نمى بينيم که تسليم خدا و خاضع در برابر اراده خدا، و متذلل در برابر کبريائى او، و وابسته محض به رحمت او و امر ربوبى اويند، و به وحدانيت او و به آنچه به وسيله رسولانش فرستاده و به دينى که بر آنان نازل کرده ايمان دارند. و اين خصوصيات ، وجودهائى همچون سايه براى اشياء عالمند و در عين اينکه سايه آنهايند عين آنها نيستند. البته اين زمانى است که همانطور که گفتيم به اشياء مادى نظر کنيم ، و عالم ماده را اصل و معيار قياس قرار دهيم ، همچنانکه آيات قرآنى هم که غرضش بيان ثبوت تکليف به توحيد و بيان اين معنا است که احدى از اين تکليف مستثناء نيست و روز قيامت همه از آن سؤ ال خواهند شد، همين نظر را زير بناى بيانات خود قرار داده است. حال ، اگر موجودات را از جنبه يلى الربى (ارتباط با خدا) اصل قرار داده ، عالم ماده را با موجوداتى که در آن است بر آن قياس کنيم - که البته اين نظر نيز نظرى است حق و نگرشى است واقعى - در چنين نظرى اين عالم همان سايه خواهد بود، و جنبه يلى الربى موجودات اصل و شخص صاحب سايه خواهد بود، همچنان که آيه شريفه «کل شئ هالک الا وجهه» و آيه «کل من عليها فان و يبقى وجه ربک»، به اين جنبه اشاره دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۵ و اما آن روايتى که عياشى از ابى بصير از امام صادق (عليه السلام ) آورده که در تفسير آيه «فما کانوا ليومنوا بما کذبوا به من قبل» فرموده: «خدا رسولان را مبعوث به سوى خلق کرد، در حالى که خلق در صلب پدران و رحم مادران بودند، کسى که در آن حال تصديق کرد بعد از آن هم تصديق کرد، و کسى که در آن حال تکذيب کرد در دنيا نيز تکذيب نمود»، روايتى است که حکم بديهى عقل ، مضمون آن را رد مى کند، براى اينکه ظهور در اين معنا دارد که نطفه انسانها در حالى که در پشت پدران و رحم مادران است ، هم زنده است و هم عقل دارد و هم تکليف ، و ما بالضرورة مى دانيم که چنين نيست ، و ما اين حديث را در بحثى که پيرامون آيه «ذر» داشتيم نقل و مورد ايراد قرار داديم. پس اين حديث به ظاهرش قابل قبول نيست مگر آنکه آن را حمل کنيم بر اينکه مى خواهد بگويد: عالم ذر محيط به اين عالم مادى تدريجى زمانى است ، زيرا خود آن عالم ، زمانى نيست ، و وجود موجودات آن عالم بستگى به اين زمان و آن زمان ندارد، و ليکن حمل اين معنا بر روايت بعيد است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۶ آيات ۷۵ - ۹۳ سوره يونس ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسى وَ هَارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ بِآيَاتِنَا فَاستَکْبرُوا وَ کانُوا قَوْماً مجْرِمِينَ(۷۵) فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِاحْرٌ مُّبِينٌ(۷۶) قَالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَکمْ أَ سِحْرٌ هَذَا وَ لا يُفْلِحُ الساحِرُونَ(۷۷) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ ءَابَاءَنَا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبرِيَاءُ فى الاَرْضِ وَ مَا نحْنُ لَکُمَا بِمُؤْمِنِينَ(۷۸) وَ قَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونى بِکلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ(۷۹) فَلَمَّا جَاءَ السحَرَةُ قَالَ لَهُم مُّوسى أَلْقُوا مَا أَنتُم مُّلْقُونَ(۸۰) فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسى مَا جِئْتُم بِهِ السحْرُ إِنَّ اللَّهَ سيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ(۸۱) وَ يحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِکلِمَتِهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُجْرِمُونَ(۸۲) فَمَا آمَنَ لِمُوسى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِّن قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِّن فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِمْ أَن يَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فى الاَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسرِفِينَ(۸۳) وَ قَالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِن کُنتُمْ ءَامَنتُم بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَکلُوا إِن کُنتُم مُّسلِمِينَ(۸۴) فَقَالُوا عَلى اللَّهِ تَوَکلْنَا رَبَّنَا لا تجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظالِمِينَ(۸۵) وَ نجِّنَا بِرَحْمَتِک مِنَ الْقَوْمِ الْکَافِرِينَ(۸۶) وَ أَوْحَيْنَا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَکمْ قِبْلَةً وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ بَشرِ الْمُؤْمِنِينَ(۸۷) وَ قَالَ مُوسى رَبَّنَا إِنَّک ءَاتَيْت فِرْعَوْنَ وَ مَلاَهُ زِينَةً وَ أَمْوَلاً فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَن سبِيلِک رَبَّنَا اطمِس عَلى أَمْوَالِهِمْ وَ اشدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتى يَرَوُا الْعَذَاب الاَلِيمَ(۸۸) قَالَ قَدْ أُجِيبَت دَّعْوَتُکمَا فَاستَقِيمَا وَ لا تَتَّبِعَانِّ سبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ(۸۹) وَ جَاوَزْنَا بِبَنى إِسرائيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً حَتى إِذَا أَدْرَکهُ الْغَرَقُ قَالَ ءَامَنت أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِى ءَامَنَت بِهِ بَنُوا إِسرائيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسلِمِينَ(۹۰) ءَالْئََنَ وَ قَدْ عَصيْت قَبْلُ وَ کُنت مِنَ الْمُفْسِدِينَ(۹۱) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيک بِبَدَنِک لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَک ءَايَةً وَ إِنَّ کَثِيراً مِّنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ(۹۲) وَ لَقَدْ بَوَّأْنَا بَنى إِسرائيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَ رَزَقْنَاهُم مِّنَ الطيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّک يَقْضى بَيْنهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا کانُوا فِيهِ يخْتَلِفُونَ(۹۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۷ «ترجمه آیات» سپس (داستان موسى را از قرآن بر ايشان بخوان که ) ما بعد از قوم نوح ، موسى و هارون را مبعوث به نبوت نموده ، به سوى فرعون و درباريانش و با معجزاتى از معجزاتمان گسيل داشتيم ، ولى از پذيرفتن دعوت ما استکبار ورزيدند، چون مردمى مجرم بودند (۷۵) پس همينکه حق از ناحيه ما برايشان آمد گفتند: اين از آن سحرهاى روشن است (۷۶) موسى گفت : آخر به چه جراتى حق را که برايتان آمده سحر ميخوانيد؟ با اينکه ميدانيد ساحران رستگار (و پيروز) نميشوند (۷۷) گفتند: مثل اينکه شما با اين نقشه به سراغ ما آمدهاى که ما را از دينى که پدران خود را بر آن دين يافتهايم منصرف کنى ، تا در نتيجه سرورى بر ما و بر سرزمين ما را بدست آوريد، و چون چنين است ابدا به شما ايمان نخواهيم آورد (۷۸) فرعون دستور داد: هر چه ساحر دانا و ماهر هست نزد من حاضر کنيد (۷۹) همينکه ساحران جمع شدند موسى به ايشان گفت : سحر خود را هر چه آوردهايد بيندازيد (۸۰) همينکه انداختند موسى گفت : اينها که شما براى مبارزه با من آوردهايد سحر است ، و خدا به زودى باطلش مى کند، چون خدا عمل مفسدان را اصلاح نميکند (۸۱) خدا حق را با کلمات خود محقق مى سازد، هر چند که مجرمها نخواهند (۸۲) (در آغاز) جز گروهى از فرزندان قوم او به موسى ايمان نياوردند، آنهم با ترس از اينکه فرعون و درباريانش آنان را گرفتار سازند، چون فرعون در آن سرزمين تسلطى عجيب داشت و (در خونريزى ) از اسرافکاران بود (۸۳) موسى گفت : اگر به راستى به خدا ايمان آوردهايد و تسليم او هستيد بايد بر او توکل کنيد (۸۴) گفتند ما بر خدا که پروردگارمان است توکل مى کنيم ، پروردگارا ما را وسيله داغ دل گرفتن مردم ستمگر قرار مده (۸۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۸ و به رحمتت ما را از شر مردم کافر نجات ببخش (۸۶) و ما به موسى و برادرش وحى کرديم که : در مصر براى مردمتان فکر خانه کنيد و خانههايتان را پهلو و مقابل يکديگر قرار دهيد، و نماز بخوانيد و مؤ منين را بشارت ده (۸۷) موسى (بعد از آنکه به کلى از به راه آوردن قومش مايوس شد از سوى خودش و برادرش ) گفت : اى پروردگار ما! تو به فرعون و درباريانش در زندگى دنيا زينت و اموال دادهاى اى پروردگار ما! مثل اينکه خواستهاى از راه خودت گمراهشان کنى ، اى پروردگار ما اموالشان را در مسير فناء قرار بده و دلهايشان را نيز سخت کن تا ايمان نياورند، تا در آخرت عذابى دردناک بچشند (۸۸) خداى تعالى (در جواب نفرين موسى و هارون ) گفت : نفرين شما مستجاب شد، پس شما بر کار پيشبرد دعوتتان همچنان استوار باشيد و راه کسانى را که علم ندارند پيروى نکنيد (۸۹) (اين داستان موسى را نيز از قرآن برايشان بخوان که ما) بنى اسرائيل را از دريا عبور داديم ، فرعون و لشکريانش که به انگيزه بغى و ياغى گرى آنها را دنبال مى کردند غرق کرديم ، فرعون در آن لحظه که داشت غرق مى شد گفت : ايمان آوردم به خدايى که جز او معبودى نيست ، همان خدايى که بنى اسرائيل به وى ايمان آوردند، و اينک من از مسلمانانم (۹۰) (خطاب رسيد) حالا ايمان آوردى ؟! در حالى که قبلا نافرمانى کردى و از مفسدان بودى ؟ (۹۱) اينک امروز بدنت را از آب بيرون مياندازيم ، تا براى آيندگانت آيت و عبرتى باشى ، هر چند که بسيارى از مردم از آيتهاى ما غافلند (۹۲) (به شهادت اينکه ) ما بنى اسرائيل را در منزلگاهى که همه آثار منزلى را داشت سکنى داديم ، و از انواع رزق طيب و پاک روزى داديم ، ولى (به جاى اينکه متوجه آيتهاى ما شوند) اختلاف کردند، آن هم بعد از آنکه به حقانيت آيات ما يقين پيدا کردند. آرى ، پروردگار تو در روز قيامت در بين آنان و درباره موارد اختلافشان داورى خواهد کرد (۹۳) فهرستی از وقایع زمان پيامبر اسلام «ص» و مسلمانان خداى تعالى بعد از ذکر داستانى از نوح (عليه السلام ) و اجمالى از داستان انبياء بعد از نوح و قبل از موسى (عليه السلام ) در آيات قبل ، اينک در اين آيات رشته سخن را به داستان موسى و برادر و وزيرش، هارون و سرگذشتى که با فرعون و درباريانش داشتند کشيده ، و در عين اينکه داستان را بطور اختصار و کوتاه آورده ، با سياقى آورده که همه فصول آن با سرگذشت رسول اسلام و دعوتش از فرعونصفتان قومش و طاغيان قريش منطبق است، و به فهرستى از سرگذشت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) و مسلمين که ذيلا ايراد مى شود اشاره دارد: ۱ - ايمان نياوردن طاغيان قريش. ۲ - ايمان آوردن ضعفاى قريش و غير قريش که تحت شکنجه آن طاغيان بودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۹ ۳ - ناگزير شدن جمعى از مسلمانان ضعيف به اينکه از شهر و وطن خود کوچ کنند. ۴ - هجرت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) با جمعى از مومنين به مدينه طيبه. ۵ - تعقيب مؤمنين به وسيله فرعونصفتان اين امت و درباريان آنان. ۶ - هلاکت آن فراعنه به کيفر گناهانشان. ۷ - منزل دادن خداى تعالى مؤمنان را به برکت اسلام در منزلگاهى صدق. ۸ - روزى دادن به آنان از طيبات. ۹ - اختلاف کردن مؤمنان بعد از آن که حق برايشان معلوم گشت. ۱۰ - این که خداى تعالى به زودى در بين آنان داورى خواهد کرد. پس بنابراين همه موارد مذکور تصديق آن اسرارى است که خداى سبحان در اين آيات به پيامبرش سپرده و به زودى امتش با تاءويل آن اسرار و خارجيت آنها روبرو خواهد شد، و نيز همه اينهائى که ذکر شد تصديق کلامى است که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) در خطاب به اصحاب و امتش فرمود، و آن اين بود که به زودى راه و روشى را که بنى اسرائيل پيش گرفتند پيش خواهيد گرفت ، حتى اگر بنى اسرائيل به سوراخ مارمولکى رفته باشند شما هم خواهيد رفت. «ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسى وَ هَارُونَ ...»: يعنى ما پس از آن ، يعنى بعد از نوح و رسولان بعد از او موسى و برادرش ‍ هارون را با آيات خود به سوى فرعون و درباريان او - مردمى از نژاد قبطه که با فرعون خصوصيت داشتند - گسيل داشتيم ، ولى فرعون و درباريانش از پذيرفتن آيات ما استکبار ورزيدند، و به ارتکاب جرم ادامه دادند. «فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا...»: از ظاهر کلام چنين بر مى آيد که منظور از کلمه «حق» آيات و معجزه حق است، از قبيل اژدها شدن عصا و يد بيضاء، که خداى تعالى آن دو را به حق آيت و دليل بر رسالت موسى (عليه السلام) قرار داد، و جمله مورد بحث ميفرمايد: همينکه معجزاتى به حق براى آنان آمد (به جاى اينکه شکر بيرون آمدن از حيرت را بجاى آورند) با لحنى مؤکد گفتند: «ان هذا لسحر مبين - محققا و قطعا اين سحرى است که سحر بودنش ‍ واضح است» و کلمه «هذا» اشاره به همان آيت حق مى کند. و علت اينکه آيت را حق خوانده در قبال تعبير نابجايى است که کفار کردند، و آن را سحر خواندند. گفتگوى موسى «ع» با فرعونيان و... «قَالَ مُوسى أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَکمْ أَسِحْرٌ هَذَا...»: ميفرمايد: موسى (عليه السلام ) وقتى سخنان آنان را شنيد که به معجزه حق ، تهمت سحر زدند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۰ آن هم سحرى واضح ، از در انکار به آنان پاسخ داد، پاسخى در شکل سوال و استفهام و پرسيد: «'اتقولون للحق لما جاءکم» که تقديرش: «اتقولون للحق لما جاءکم انه لسحر مبين - بعد از آنکه حق نزدتان آمد ميگوييد آن سحرى واضح است» ميباشد آنگاه همين استفهام انکارى را تکرار کرده ميپرسد: «اسحر هذا - آيا اين سحر است». بنابر اين ، مقول قول «يعنى جمله انه لسحر مبين» در جمله استفهامى به جهت اختصار حذف شده، چون استفهام دوم بر آن حذف شده دلالت ميکرد. و جمله «و لا يفلح الساحرون» ممکن است جملهاى حاليه باشد تا انکارى که جمله «اسحر هذا» بر آن دلالت مى کرد را تعليل کند، و بفهماند اگر تهمت شما مورد انکار ما واقع شده براى اينست که ساحران رستگار نميشوند. و ممکن هم هست جملهاى اخبارى و بيانى مستقل باشد، و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) خواسته است در اين جمله خود را مبراى از ارتکاب سحر و نزديک شدن به آن سازد، چون آن جناب معتقد بود که خودش رستگار و ساحران محروم از رستگاريند. «قَالُوا أَ جِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ ءَابَاءَنَا ...»: کلمه «لفت » مصدر و به معنى صرفنظر کردن از چيزى است ، و معناى جمله «لتلفتنا» در اين آيه اينست که فرعون و درباريان او موسى (عليه السلام ) را مورد عتاب و نکوهش قرار داده به او گفتند: «اجئتنا لتلفتنا - آيا به سر وقت ما آمدهاى تا ما را منصرف سازى»، «عما وجدنا عليه آباءنا - از آن دين و سنتى که پدرانمان را بر آن دين يافتيم؟» و منظورشان از کلمه «عما: از آنچه» همان سنت و طريقه نياکانشان بوده ، «و تکون لکما الکبرياء فى الارض - تا در نتيجه کبريايى در زمين از آن خودتان شود؟». منظورشان از کبريايى ، رياست و حکومت و گسترده شدن قدرت و نفوذ اراده است ، و خواسته اند بگويند: شما دو تن منظورتان از دعوت دينى اينست که آن را وسيله قرار دهيد براى اينکه طريقه ما را که در سرزمين ما مستقر گشته باطل و بى اعتبار ساخته ، طريقه جديدى که خودتان مبتکر آن هستيد جايگزين طريقه ما کنيد، و با اجراى آن در بين مردم و ايمان آوردن ما طبقه حاکم به شما و مطيع شدنمان براى شما کبرياء و عظمتى در مملکت کسب کنيد. و به عبارتى ديگر: شما آمده ايد براى اينکه دولت فرعونى و حکومت ريشه دار و چندساله قبطيان را مبدل به دولتى اسرائيلى کنيد، دولتى که قائم به امامت و قيادت شما دو تن باشد، و ما هرگز به شما ايمان نخواهيم آورد و نخواهيم گذاشت به آرزويى که از اين دعوت مزورانه داريد برسيد. «وَ قَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونى بِکلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ»: بطورى که از مشروح داستان که در قرآن کريم آمده و حتى از آيات بعدى استفاده مى شود، جمله مورد بحث دستورى بود که فرعون به درباريان خود داد تا با جمع آورى ساحران به معارضه با معجزات موسى بپردازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۱ «فَلَمَّا جَاءَ السحَرَةُ قَالَ لَهُم مُّوسى أَلْقُوا ...»: يعنى بعد از آنکه ساحران آمدند و رو در روى موسى قرار گرفته آماده معارضه شدند، موسى (عليه السلام ) به آنان فرمود: آنچه از طناب و چوب دستى که ميخواهيد بيندازيد (و نمايش دهيد). چون ساحران چوب دستى و طنابهائى آماده کرده بودند تا بيندازند و با افسونها که داشتند آنها را به صورت مار و اژدها در آورند. «فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسى مَا جِئْتُم بِهِ السحْرُ ...»: همين که انداختند موسى به آنان فرمود: آنچه شما آوردهايد سحر است . و اين فرمايش موسى بيان حقيقتى است از حقايق ، تا عملى که خودش ‍ انجام ميدهد بر آن حقيقت منطبق گردد، و آن عمل اين بود که عصاى خود را انداخت ، عصايش اژدهايى شد و تمامى چوب دستى و طنابهاى ساحران را بلعيد، و دوباره به صورت اولش برگشت. و حقيقتى که گفتيم عملش بر آن منطبق گرديد، اينست که سحر، کارش ‍ اين است که غير حق و غير واقع را در حس مردم و انظار آنان به صورت حق و واقع جلوه دهد، و چون اين عمل فى نفسه کارى است باطل ، و چون خداى تعالى طبق سنت جارييى که بر مستقر کردن حق و احقاق آن در عالم تکوين و نيز بر محو باطل دارد و زود آن را ابطال خواهد کرد، لاجرم دولت ، همواره براى حق بوده هر چند که باطل احيانا جولتى داشته باشد. رده:تفسیر المیزان