تفسیر المیزان

او کسى است که از آسمان، آبى نازل کرده که نوشيدنى شما است و از آن آب، درخت ها (و گياهانى) است که حيوانات خود را در آن مى چرانيد. (۱۰) با آن (آب) براى شما کشت و زيتون و نخل و انگور و همه گونه ميوه ها روياند که در اين، براى گروهى که انديشه کنند، عبرت ها است. (۱۱) و شب و روز را به خدمت شما گذاشت و خورشيد و ماه و ستارگان به فرمان وى، در خدمت شما هستند که در اين، براى گروهى که عقل خود را به کار برند، عبرت هاست. (۱۲) و نيز آنچه برايتان در زمين آفريده و رنگ هاى آن مختلف است که در اين، براى گروهى که اندرز پذيرند، عبرت هاست. (۱۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۸ اوست که دريا را به خدمت گرفت تا از آن گوشت تازه خوريد و از آن زيورى برون آريد که پيرايه و زينت خويش کنيد و کشتى را مى بينيد که آب را مى شکافد (تا شما تجارت کنيد) و از کرم وى فزونى جویيد و شايد سپاس داريد. (۱۴) و در زمين، لنگرهايى از کوه ها افکند تا شما را نلرزاند و جوی ها و راه هايى ايجاد کرد، تا شايد هدايت يابيد. (۱۵) و علامت هايى قرار داد که آن ها به وسيله ستارگان هدايت مى شوند. (۱۶) آيا آن که خلق کند و آن که خلق نکند، يکسان است، چرا اندرز نمى گيريد؟ (۱۷) اگر بخواهيد نعمت هاى خدا را بشماريد، نتوانيد شمرد، که همانا خدا آمرزگار و رحيم است. (۱۸) آنچه را نهان کنيد و آنچه را عيان کنيد، خدا مى داند. (۱۹) معبودهايى را که غير از خدا مى خوانند، چيزى را خلق نمى کنند، بلکه خودشان هم مخلوق اند. (۲۰) مُردگانند، نه زندگان و ندانند چه وقت از نو زنده مى شوند. (۲۱) «بیان آیات» بيان مفاد کلى سوره نحل اگر به دقت در اين سوره نظر کنيم، ظنّ قوى پيدا مى شود که صدر اين سوره از آياتى است که در روزهاى آخر توقف رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در مکه، در نزديکى هاى مهاجرتش به مدينه نازل شده است، و اين آيات، چهل آيه اول آن است، که خداى سبحان، در قسمتى از آن انواع نعمت هاى آسمانى و زمينى را که مايه حيات انسانى است و انسان در معاشش از آن بهره مند مى شود، خاطرنشان فرموده و از راه نظام متقن و تدبير يک نواختى که در آن هاست، بر وحدانيت خود در ربوبيت استدلال فرموده است. و در قسمتى ديگر، احتجاج مى کند بر بطلان پندارهاى مشرکان و بى ثمر بودن مساعى ايشان، و اين که به زودى کيفر ايشان را مى دهد، همچنان که امت هاى گذشته را که مثل اينان بودند، کيفر داد، و به زودى در روز قيامت، در حق آنان فصل قضاء مى کند. خداى سبحان، اين آيات را با جمله «أتَى أمرُ الله فَلَا تَستَعجِلُوهُ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشرِکُون» افتتاح نموده، و آيات احتجاج را بر تقديس و تنزيه و تسبيحى که در آن است، متفرع کرد، و از اين تفريع چنين فهميده مى شود که غرض عمده از آيات صدر سوره، اين است که از نزديک بودن امر الهى خبر دهد و هشدار دهد که به زودى بر آنان نازل مى شود. و نيز در اين تفريع، تهديدى است بر مشرکان که از درِ استهزاء مى گفتند: پس چرا عذابى که مى گويى نازل نمى شود تا ما را تهديد نمايد. و نيز با جملۀ «فَاعفُوا وَ اصفَحُوا حَتَّى يَأتِىَ اللهُ بِأمرِهِ» به مؤمنان بشارت مى دهد بر اين که به زودى حق بر باطل غلبه نموده و توحيد بر شرک، و ايمان بر کفر، ظفر مى يابد. اين فهرست آن مطالبى است که با دقت در آيات صدر سوره استفاده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۹ و اما آيات ذيل آن، که هشتاد و هشت آيه است و از آيه «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فِى اللهِ مِن بَعدِ مَا ظُلِمُوا» شروع مى شود، به خاطر اتصال و ارتباطى که در آن هاست، از سياقش چنين بر مى آيد که در اوائل هجرت نازل شده باشد. و بر اين مبنا مى توان گفت اين سوره از اول تا به آخر، پشت سرِ هم و يا نزديک به هم، نازل شده است. و دليل اين که در نزديکى بعد از هجرت نازل شده، مطالبى است که جز با پاره اى حوادث اوائل هجرت تطبيق نمى کند، نظير مطلبى که در آيه «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فِى الله...» است، و مطلبى که در آيه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّهُم يَقُولُونَ إنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَر...» آمده، که در باره کسانى که راجع به سلمان فارسى حرف هايى زده بودند، نازل شد، و واضح است که سلمان هم در مدينه اسلام آورد، و آيه «مَن کَفَرَ بِاللهِ مِن بَعدِ إيمَانِهِ إلِا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَان» که به شهادت روايات آينده، در باره عمار ياسر نازل شده، و همچنين آيات ديگر آن که در باره يهودی ها است، و آياتى که در باره احکام است، همه اين ها ظنّ غالب مى دهد بر اين که اين آيات، در مدينه نازل شده است. و علاوه بر وقايع و حوادث، خود آيات نيز ظهور دارد در اين که نزولشان از نظر مکّى و مدنى بودن مختلف است. مثلا آيه «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا...» و آيه «وَ إذَا بَدَّلنَا آيَةً مَکَانَ آيَة...» تا دو و يا پنج آيه بعدش، و همچنين آيه «مَن کَفَرَ بِاللهِ مِن بَعدِ إيمَانِهِ إلّا...» و تعدادى از آيات بعد آن، ظهور در اين دارند که در مدينه نازل شده اند. وليکن بعد از همه اين حرف ها، انصاف اين است که آيه «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا» تا آخر آيه بعدی اش، و آيه «مَن کَفَرَ بِاللهِ مِن بَعدِ إيمَانِهِ...» و پاره اى آيات بعد از آن، و نيز آيه «وَ إن عَاقَبتُم فَعَاقِبُوا...» و دو آيه بعدى آن مدنى هستند، و به شهادت سياقى که دارند در مدينه نازل شده اند و بقيه آيات آن به مکى بودن بيشتر شباهت دارند، تا مدنى بودن. و اين نظريه، هر چند که با روايات سازگار نيست، وليکن سياق شاهد آن است، و سياق آيه قرآن، سزاوارتر به پذيرفتن است تا روايات وارده در باره آن. و در تفسير آيه ۱۱۸ از سوره «انعام» هم احتمال داديم که آن سوره، بعد از سوره «نحل» نازل شده باشد، و با اين که سوره «انعام»، مکّى است و غرضى که به منزله جامع ذيل سوره است، امر به صبر و وعد حسن بر صبر در راه خدا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۰ و غرض سوره خبر دادن به نزديک شدن امر خداست که عبارت است از: غلبه دين حق بر کفار، که خداى تعالى، اين معنا را با بيان اين که: «تنها خداى تعالى، اله معبود است، نه ديگرى، چون تدبير عالَم مانند خلقتش، قائم به اوست، و نيز همه نعمت ها به او منتهى مى گردد و هيچ يک از آن ها مصنوع غير او نيست»، نتيجه مى گيرد. پس واجب است همان خدا به تنهایى عبادت شود. و همچنين با بيان اين که: «دين حق از خدا است، پس واجب است که غير دين او، دينى و قانونى ديگر تشريع نشود»، و باز با بيان امورى از دين الهى، توضيح مى دهد. اين، آن غرضى است که معظم آيات اين سوره، آن را دنبال نموده و با بيان هاى مختلفى تعقيب مى نمايد. در ضمن بيان اين غرض، آياتى هم هست که مسأله هجرت و پاره اى مطالب مناسب با آن را ايراد مى نمايد. مراد از «امر خدا»، و وجوهى که در اين باره گفته شده «أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَستَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالى عَمَّا يُشرِکُونَ»: از ظاهر سياق بر مى آيد که خطاب در اين آيه به مشرکان است. براى اين که آيات بعدى، همه در مقام احتجاج عليه ايشان است، و سياق آن ها تا آيه بيست و دوم که مى فرمايد: «إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ» چنين سياقى است، و روى سخن در آن ها به مشرکان است و همه آن ها به منزله فرع است براى جمله اى که در ذيل آيه مورد بحث است و مى فرمايد: «سُبحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشرِکُون»، و مقتضاى اين تفريع، اين است که مقصود از امرى که خبر از آمدنش داده و فرموده: «أتَى أمرُ الله»، امرى باشد که ساحت ربوبيت خداى را از شرک مشرکان پاک نموده، ريشه آن را از بيخ و بُن بر کند، و در هيچ جاى کلام خدا، از مؤمنان حکايت نشده که در امرى استعجال و عجله کرده باشند، بلکه هر جا که مسأله ساعت و قيامت و امر فتح مسلمين و امر نزول عذاب را تذکر مى دهد، حکايت استعجال مشرکان است. و از آن جمله، در آيه «قُل أرَأيتُم إن أتَيکُم عَذَابُهُ بَيَاتاً أو نَهَاراً مَاذَا يَستَعجِلُ مِنهُ المُجرِمُون... وَ يَستَنبِئُونَکَ أحَقٌّ هُوَ قُل إى وَ رَبِّى إنَّهُ لَحَقٌّ وَ مَا أنتُم بِمُعجِزِين» و همچنين آياتى ديگر، که روى سخن در همه آن ها، با مشرکان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۱ پس بنابراين، مقصود از امر آينده در آيه، همان وعده اى است که خدا به رسول گرامى خود و به مؤمنان داده بود، و همان تهديدهايى است که يکى پس از ديگرى به مشرکان داده و فرموده بود: به زودى مؤمنان را يارى مى کنيم، و به زودى کفار را خوار کرده و عذابشان مى کنيم، و دين خود را به امرى از ناحيه خود غلبه مى دهيم، همچنان که فرمود: «فَاعفُوا وَ اصفَحُوا حَتَّى يَأتِىَ اللهُ بِأمرِهِ»، ضمير در «فَلَا تَستَعجِلُوهُ» هم، به طورى که از سياق بر مى آيد، به همين امر بر مى گردد. ممکن هم هست مقصود از آمدن امر خدا، نزديکى آن باشد، و اين در محاورات عرفى شايع است. مثلا به کسى که منتظر آمدن امير است و مى خواهند به او بگويند آمدنش نزديک است، مى گويند: «اين امير است، دارد مى آيد»، و حال آن که هنوز نيامده. و نيز با اين بيان معلوم شد که تعبير در جملۀ «سُبحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشرِکُون»، از باب التفات از خطاب به غيبت است. (چون قبلا مى فرمود «عجله مکنيد»، اما حالا مى فرمايد منزّه است از آنچه در باره اش شرک مى ورزند)، و اين التفات، اشاره است به اين که مرتکبان شرک آن قدر ساقط اند که سزاوار نيست مورد خطاب قرار گيرند، و استعجالشان نسبت به آمدن عذاب هم، ناشى از شرک ايشان و از باب سخريه و استهزاء به دعوت انبياء است. از آنچه گذشت، پنبه اين حرف که بعضى از مفسران زده و گفته اند: «خطاب در آيه، به مؤمنان و يا به مؤمنان و مشرکان، هر دو است»، زده مى شود، و معلوم مى شود که اين حرف با سياق آيه سازگارى ندارد. علاوه بر اين، خداى تعالى در جاى ديگر کلام خود، استعجال را صريحا از مؤمنان نفى کرده و فرموده است: «يَستَعجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ بِهَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا مُشفِقُونَ مِنهَا وَ يَعلَمُونَ أنَّهَا الحَقّ». و نيز پنبه اين حرف که بعضى ديگر گفته اند: مراد از «امر»، روز قيامت است، زده مى شود. زيرا مشرکان هرچند که به شهادت آيه «مَتَى هَذَا الوَعدُ إن کُنتُم صَادِقِين» نسبت به عذاب آخرت نيز استعجال مى کردند، وليکن سياق آيه مورد بحث، همان طور که فهميديد، با آن مساعدت ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۲ و عجيب اين جاست که بعضى از صاحبان اين نظريه استدلال کرده اند بر نظريه خود به اين که خداى تعالى از آن که در آخر سوره «حجر» فرموده: «فَوَ رَبِّکَ لَنَسئَلَنَّهُم أجمَعِين»، و در آن به حشر مشرکان و بازخواست آنان اشاره کرده، در اول اين سوره هم در جملۀ «أتَى أمرُ الله» به نزديکى روز قيامت اشاره نموده است، و نيز در آخر سوره «حجر» فرموده بود: «وَ اعبُد رَبَّکَ حَتَّى يَأتِيَکَ اليَقِين»، و با در نظر داشتن اين که مقصود از «يقين»، مرگ است، بسيار مناسب است که مراد در اين سوره هم، همان روز قيامت باشد، نه عذاب هاى دنيوى. و از جمله شواهدى که اين مناسبت را تأکيد مى کند، جملۀ «يَأتِيَکَ» در آن سوره و جملۀ «أتَى» در اين سوره است، که در هر دو جا به يک ماده تعبير شده است. و از اين قبيل اقاويل به هم بافته اى که نبايد بدان اعتناء نمود. نظير اين استدلال، گفتار بعضى ديگر از مفسران است که گفته اند: مراد از «امر»، واحد «أوامر» است، و معنايش حکم است. - و گويا خواسته است به احکامى که در اين سوره در باره عهد و سوگند و محرمات و غير آن آمده، اشاره کند - پس معناى «أتَى أمرُ الله»، اين است که در اين سوره احکام خدا آمده، و به همين جهت خطاب «فَلَا تَستَعجِلُوهُ» هم مختص به مؤمنان خواهد بود، وليکن اين حرف مخدوش است. اشاره به آنچه که از اين آيات قرآنى درباره حقيقت «روح» استفاده مى شود «يُنزِّلُ الْمَلَائکَةَ بِالرُّوح مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ...»: مردم، چه در گذشته و چه در حال، با همه اختلاف شديدى که در باره حقيقت روح دارند، در اين معنا هيچ اختلافى ندارند که از کلمه «روح» يک معنا مى فهمند، و آن معنا عبارت است از: «چيزى که مايه حيات و زندگى است». البته حياتى که ملاک شعور و اراده باشد، و همين معنا مراد در آيه مورد بحث است. و اما حقيقت آن چيست؟ می توان به طور اجمال از آيات کريمه قرآن استفاده نمود. مثلا از آيه: «يَومَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلَائِکَةُ صَفّاً»، و از آيه: «يَعرُجُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ إلَيه» و از آيات ديگر، به دست مى آيد که «روح»، حقيقت و موجود مستقلى است، و موجودى است داراى حيات و علم و قدرت. نه اين که از مقوله صفات و احوال بوده و آن طور که بعضى پنداشته اند، قائم به موجودى ديگر باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۳ قرآن کريم، از سوى ديگر، «روح» را معرفى مى کند به اين که از امر پروردگار است، و مى فرمايد: «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى»، و سپس امر پروردگار را با امثال آيه: «إنَّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُون * فَسُبحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلّ شَئ» معرفى نموده، و مى رساند که: «امر خدا»، همان کلمه ايجادى است که خداى سبحان، هر چيزى را با آن ايجاد مى فرمايد. و به عبارت ديگر: «امر خدا»، همان وجودى است که به اشياء افاضه مى فرمايد. اما نه وجود از هر جهت، بلکه از اين جهت که مستند به خداى تعالى است، و آميخته با ماده و زمان و مکان نيست، همچنان که آيه: «وَ مَا أمرُنَا إلّا وَاحِدَةٌ کَلَمحٍ بِالبَصَر»، به اين مجرد از ماده و زمان و مکان اشاره دارد. زيرا تعبير مذکور در جايى گفته مى شود که تدريج در کار نباشد. يعنى مادى و محکوم به حرکت مادى نباشد. خواننده عزيز اين اجمال را در نظر داشته باشد، تا إن شاء الله، بيان مفصل آن در تفسير سوره «إسراء» بيايد. از بيان مختصرى که گذشت، اين معنا معلوم شد که «روح»، کلمه حيات است، که خداى سبحان، آن را در اشياء به کار مى برد و آن ها را به مشيت خود زنده مى کند، و به همين جهت، آن را در آيه «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا» وحى ناميده، و القاى آن را بر رسول و نبى، «إيحاء» خوانده. پس معناى القاى کلمه خداى متعال (کلمه حيات) به قلب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اين است که «روح» را به سويش وحى کند. دقت فرماييد. پس اين که فرمود: «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ»، چه حرف «باء» را سببيه بگيريم و چه مصاحبت، معنايش يکى مى شود و تفاوت زيادى ميان آن دو نخواهد بود. و اين، خود با دقت و تأمل روشن مى شود. چون که تنزيل ملائکه با مصاحبت و همراهى «روح»، عبارت است: از القاى آن در قلب پيامبر، تا قلب وى با داشتن آن روح، آماده گرفتن معارف الهى گردد. و همچنين تنزيل ملائکه به سبب «روح»، به همين معنا است. چون کلمه خداى تعالى، که همان کلمه حيات باشد، در ملائکه اثر گذاشته و آنان را مانند انسان ها زنده کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۴ و ضمير در «يُنَزِّلُ» به خداى تعالى بر مى گردد، و جمله، استينافى و ابتدايى است، که تعليل جملۀ «سُبحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشرِکُون» را که در آيه قبلى بود، تعليل مى نمايد. و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، منزّه و برتر از شرک ورزيدن، و از شريکى که ايشان برايش گرفته اند، مى باشد، و به خاطر همين تعالى و تنزهش از شريک است که ملائکه را با همراهى روح، که از سنخ امر او است و از کلمه ايجاد وى است - و يا به سبب امر او و کلمۀ او است - بر هر کس از بندگانش که بخواهد نازل مى کند، تا آن ها بشر را انذار کنند که معبودى جز من نيست، و زنهار دهد از اين که معبود ديگرى بگيريد. وجوه مختلفى که مفسران، در پيرامون معناى آيه فوق ذکر کرده اند بعضى از مفسران گفته اند که: مراد از «روح»، وحى و يا قرآن است، و اگر آن را «روح» ناميده، از اين باب است که با وحى و با قرآن، دل ها زنده مى شود، همچنان که روح حقيقى نيز مايه حيات بدن ها است. آن وقت، همين مفسر گفته: و اين که فرمود: «مِن أمرِهِ»، معنايش «بِأمرِهِ» است. و نظير اين تعبير، در آيه «يَحفَظُونَهُ مِن أمرِ الله» آمده، که معنايش «بِأمرِ الله» است. چون مى دانيم، کسى نيست که کسى را از امر خدا حفظ کند. و اما اين که گفت: «مِن» به معناى «باء» است، و به آيه «يَحفَظُونَهُ مِن أمرِ الله» استناد جست، پاسخش همان بيانى است که ما در آيه مذکور، در تفسير سوره «رعد» گذرانديم، و در آن جا گفتيم که حرف «مِن»، به همان معناى خودش است، نه به معناى «باء». زيرا پاره اى از امر خدا، موجودات را از پاره اى ديگر حفظ مى کند، و در آيه مورد بحث هم، معناى «بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ»، همان روحى است که از امر خدا است - علاوه بر اين، ظرف جار و مجرور «مِن أمرِهِ»، مستقر است، نه لغو - همچنان که در آيه «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى»، اين چنين است، و با آيه «يَحفَظُونَهُ مِن أمرِ الله» فرق دارد. و بر فرض هم که در آن معناى «باء» باشد، نمى توانيم بگوييم در اين دو مورد هم به معناى «باء» است. و اما اين که گفت: «روح»، به معناى وحى و يا قرآن است. و يا به قول بعضى ديگر، به معناى نبوت است، از نظر نتيجه، خالى از وجه نيست. چون نتيجه نزول ملائکه با روحى از امر خدا، همان وحى و نبوت است، ولى فِى نَفسِه که بخواهيم وحى و نبوت را روح بناميم و هر دو را با اشتراک لفظى به يک معنا بگيريم و يا مجازا آن را به اين معنا گرفته و قرينه را مجازا عبارت از اين بدانيم که روح، قلب را زنده مى کند، آن چنان که روح حقيقى، بدن را زنده مى دارد، صحيح نيست. براى اين که ما مکرر گفته ايم که طريق تشخيص مصاديق کلمات قرآنى، رجوع به ساير موارد قرآن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۵ مواردى که صلاحيت تفسير دارند. نه رجوع به عرف و آنچه را که عرف مصاديق الفاظ مى داند. و آنچه از ساير موارد قرآن به دست مى آيد، اين است که: «روح»، خود مخلوقى از مخلوقات خداست، و حقيقت واحدى است که داراى مراتب و درجات مختلفى است. يک درجه از آن، در حيوان و در غير مؤمنان از انسان ها است، و درجه بالاتر آن، در افراد مؤمن انسان ها است. همچنان که فرمود: «وَ أيَّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ». و يک درجه ديگر آن، روحى است که انبياء و رسل، به وسيله آن تأييد مى شوند، و در آن باره فرمود: «وَ أيَّدنَاهُ بِرُوحِ القُدُس»، و نيز فرمود: «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا»، که إن شاء الله، تفصيل اين جريان بعدا خواهد آمد. اين، آن مطلبى است که از آيات کريمه قرآن استفاده مى شود. و اما بحث از اين که اطلاق کردن لفظ «روح» بر اين معنا، آيا اطلاق حقيقى است، يا مجازى، و دقت در اين که آيا در صورت مجاز بودن، از باب استعاره تصريحى است و يا استعاره به کنايه است، و يا جملۀ «بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ» از قبيل تشبيه و به منظور ذکر مشبه و تصريح به اسم آن است - که البته اين احتمال، بنابر بيانيه بودن «مِن» درست است، همچنان که در آيه «حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکُمُ الخَيطُ الأبيَضُ مِنَ الخَيطِ الأسوَدِ مِنَ الفَجر» تصريح کرده اند بر اين که از باب تشبيه و به منظور تصريح به مشبه در متن کلام است، ابحاثى است ادبى که جنبه فنى دارد، ولى در پى بردن به حقايق، اثر چندانى نمى بخشد. بعضى ديگر گفته اند: حرف «مِن» در جملۀ «مِن أمرِهِ»، بيانيه و جمله مزبور بيان «روح» است، و مراد از «روح»، وحى است، همچنان که گذشت. اشکال اين حرف، صرف نظر از اشکال هاى سابق، اين است که: اين آيه و آيه «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى» در سوره «إسراء» يک مسلک دارند، و ظاهر غيرقابل انکار آيه سوره «إسراء» اين است که لفظ «مِن» در آن، ابتدائيه و يا نشويّه است، نه بيانيه. و مراد از آن، اين است که بفهماند «روح»، از سنخ امر (خدا) و شانى از شؤون آن است، و قريب به اين مسلک است آيه «تَنَزَّلُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِإذنِ رَبِّهِم مِن کُلّ أمر». بعضى ديگر گفته اند: مراد از «روح»، جبرئيل است، و گفته خود را با آيه «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ عَلَى قَلبِکَ: روح الامين، آن را به قلب تو نازل کرد»، تأييد کرده، و گفته که مسلما مراد از روح الامين، جبرئيل است، و «باء» در آن آيه، به معناى مصاحبت است، و مراد از «ملائکه»، ملائکه وحى است که از اعوان جبرئيل اند، و مقصود از کلمه «أمر» واحد «أوامر» است، و معنايش اين است که: خداى تعالى، ملائکه وحى را به همراهى جبرئيل نازل مى کند، تا اوامرش را به انبياء برسانند. اشکال اين توجيه هم، اين است که: آيه مورد بحث، همان مطلبى را مى رساند که آيه «يُلقِى الرُّوحَ مِن أمرِهِ عَلَى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ لِيُنذِرَ يَومَ التَّلَاق» در مقام بيان آن است، و ظاهر اين آيه، با جبرئيل بودن معناى روح نمی سازد. (چون اگر معناى «روح»، جبرئيل باشد، معناى آيه اين مى شود که: خداوند، جبرئيل را از امر خود بر هر که از بندگانش که بخواهد، القاء مى کند تا آن بنده، مردم را در روز تلاقى بترساند. و چون اين معنا در اين آيه صحيح نيست، قطعا در آيه مورد بحث هم صحيح نيست). و از همه وجوه بدتر، وجهى است که بعضى ذکر کرده اند که: مراد از «روح»، ارواح مردم است که هيچ ملکى، نازل نمى شود مگر آن که روح يک نفر از مردم را همراه مى آورد. و اين وجه از مجاهد نقل شده و فسادش واضح است. بعثت پيامبران و انزال ملائکه منوط به مشيت خداوند است و اين که فرمود: «عَلَى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ»، معنايش اين است که: بعثت رسل و نازل کردن ملائکه با روحى از امر خود بر ايشان، تنها و تنها موقوف بر مشيت الهى است، و هيچ قاهرى بر مشيت او چيره نمى شود و او را مجبور به اين کار و يا منع از اين کار نمى کند، همچنان که در ساير کارهايش، کسى نيست که او را مجبور و يا ممنوع کند، بلکه هرچه مى کند، به مشيت و حکم خود مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۷ پس اين که گفتيم: چيزى و کسى او را مجبور نمى کند، منافات ندارد با اين که کارهاى او از روى حکمت و مصلحت و به خاطر اختلاف استعدادهاى گوناگون مختلف باشد و جز بر طبق استعداد محل و صلاحيت قبول صادر نشود. چون استعداد مستعد، در حقيقت همان سؤال سائل است، همان طور که سؤال سائل، او را به مسؤول و عطاى او نزديک مى کند. (البته تنها نزديک مى کند، نه اين که مجبورش هم بسازد)، استعداد مستعد هم، افاضه خداى تعالى را نزديک مى کند، و غير مستعد از آن محروم مى ماند. پس خداى عزوجل، هرچه بخواهد، مى کند، بدون اين که چيزى او را مجبور و يا از انجام کارش ممنوع سازد، و در همين حال، هيچ کارى نمى کند و هيچ رحمتى افاضه نمى فرمايد، مگر به قدر استعداد و صلاحيت محل. و اين معنا را قرآن کريم در خصوص فيض رسالت افاده کرده و فرموده است: «وَ إذَا جَاءَتهُم آيَةُ قَالُوا لَن نُؤمِنَ حَتّى نُؤتَى مِثلَ مَا أُوتِىَ رُسُلُ الله اللهُ أعلَمُ حَيثُ يَجعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أجرَمُوا صَغَارٌ عِندَ الله وَ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا کَانُوا يَمکُرُون». زيرا آيه ظاهر در اين است که موردها در قبول کرامت رسالت، مختلف است، و خدا داناتر است به اين که چه موردى لياقت و اهليت رسالت را دارد، و اين مجرمان مکار، اهليت رسالت و آوردن را ندارند، بلکه بر عکس، در نزد خدا خوارى و عذابى شديد دارند، چون مجرم و مکارند. (دقت فرمایيد). و از اين جا فساد گفته بعضى روشن مى شود که با اين آيه مورد بحث، استدلال کرده اند بر اين که: در مسأله رسالت، هيچ مرجح و قابليتى شرط نيست. چون آيه، رسالت را تنها منوط بر مشيت خدا کرده و هيچ قيد ديگرى به آن نزده. پس رسول، رسالت را به مشيت خدا پيدا مى کند، نه به خاطر اختصاص به صفاتى که او را قابل و مستعد درک آن کند و بر ديگران مقدم و مرجح بدارد. چون خداى تعالى در آنچه مى کند، محکوم به هيچ چيز (حتى لياقت اکتسابى رسول) نمى شود. وجه فساد اين گفتار، از آنچه قبلا گفته شد، ظاهر مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۸ و نظير مورد بالايى در فساد، استدلال به آيه است بر اين که رسالت عطایى غير کسبى است. زيرا در اين که خدا هرچه مى کند، به مشيت خود مى کند، فرقى ميان رسالت و غير رسالت، و امور عطایى و کسبى نيست. امور اکتسابى هم، همين طور به مشيت خدا تحقق مى پذيرد، و هيچ چيز در عالَم وجود، واقع نمى شود، مگر به اذن او. جملۀ «أن أنذِرُوا أنَّهُ لَا إلَهَ إلّا أنَا فَاتَّقُون»، بيان است براى جملۀ «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ». چون جمله مزبور، يا در معناى وحى است، و يا بيان است براى روح - بنابر اين که «روح» به معناى وحى باشد- و «انذار»، به معناى خبر دادن از چيزى است که در آن تخويف باشد، همچنان که «تبشير»، به معناى اخبار از چيزى است که در آن مسرت باشد. «راغب»، اين طور معنا کرده، ولى ديگران گفته اند: «انذار» به معناى اعلام خطر است. و بنابر معناى «راغب»، تقدير آيه چنين مى شود: «أن أنذِرُوا وَ أخبِرُوهُم مَخُوفَينِ بِوَحدَانِيَّتِى فِى الإُلُوهِيّة وَ وُجُوبِ تَقوَاىَ: ايشان را انذار کنيد و خبر دهيد، خبر توأم با خوف و ترس به وحدانيت من در الوهيت و وجوب پرهيز از من». و تقدير آيه، بنابر معناى ديگران چنين مى شود: «به ايشان اعلام کنيد که معبودى جز من نيست». و در اين صورت، کلمه «أنَّهُ» مفعول دوم مى شود، نه منصوب به «نزع خافض». (حذف حرف جر)، به خلاف معناى اول، که منصوب به نزع خافض خواهد بود. دو مرحله ای بودن انذار پيامبران، از انحراف در عقيده و در عمل از اين بيان روشن گرديد که «فاء» تفريع در جمله «فَاتَّقُون» مى رساند که جمله مزبور، متفرع است بر جمله «لَا إلَهَ إلّا أنَا»، و هر دو جمله، مفعول دوم و يا به جاى مفعول دوم براى «أنذِرُوا» هستند، و اين معنا وقتى روشن تر مى شود که در نظر بگيريم معناى الوهيت او، اين است که هر موجودى از ناحيه او، آغاز و به سوى او انجام مى پذيرد. و يا اين است که او، معبود به حق است، و لازمه معبود به حق بودن او، اين است که خلق از او بترسند. چون هر خير و سعادتى به دست اوست. پس اگر فرض کنيم که او در الوهيت واحد است و شريکى ندارد، لازمه اش اين است که تنها از او بترسيم. چون تقوا که عبارت است از اصلاح عمل، فرع اصلاح اعتقاد و نظريه است، و اعتقاد به إله هاى متعدد و خضوع و پرستش آن ها با اعتقاد به إله واحد بى شريک که قيّوم بر هر چيز است و زمام هر چيز به دست اوست، سازگارى ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰۹ و لذا مى بينيم هيچ پيغمبرى مأمور نشد که قوم خود را تنها به توحيد دعوت کند، و ديگر کارى به اعمال آنان نداشته باشد. و يا تنها به اصلاح عمل آن ها بپردازد و ديگر کارى به اعتقاداتشان نداشته باشد. قرآن کريم هم مى فرمايد: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رَسُولٍ إلّا نُوحِى إلَيه أنَّهُ لَا إلَه إلّا أنَا فَاعبُدُون». پس آنچه پيغمبران، به انذار از آن مأمور شده اند، انذار از انحراف در هر دو مرحله است. هم از انحراف در عقيده و هم از انحراف در عمل. در حقيقت، انذار از مجموع «لَا إلَه إلّا أنَا فَاتَّقُون»، که باز در حقيقت تمام دين است. چون مسائل اعتقادى همه در جمله «لَا إلَه إلّا أنَا» مندرج، و مسائل عملى، همه در جمله «فَاتَّقُون» مندرج است. پس ديگر نبايد به گفته بعضى اعتناء کرد که گفته اند: در جمله «فَاتَّقُون»، روى سخن، تنها با کفارى است که در آيه قبلى به عذاب خدا استعجال مى کردند، و يا تنها با کفار قريش است و ربطى به انذار رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ندارد. «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضَ بِالْحَقِّ تَعَالى عَمَّا يُشرِکُونَ»: معناى به حق بودن خلقت آسمان ها و زمين گذشت، و لازمه به حق بودن خلقت آن ها، اين است که براى باطل خلق نشده باشند و حتى کوچکترين باطل در آن ها راه نداشته باشد. و لذا مى بينيم جملۀ مزبور را متعقب کرد به منزه بودن خدا از شرکائى که برايش تراشيده و آن ها را براى شفاعت به درگاه او مى خواندند، تا آن شرکاء، ايشان را به سوى خير رهنمون گشته و از شر، حفظ کنند. البته اين شرکاء از باطل هايى هستند که کمترين راهى به درگاه خدا و به خلقت آسمان و زمين ندارند. اين آيه و آيات بعدش، بر وحدانيت خدا در الوهيت احتجاج مى کند. هم از راه خلق کردن و هم از راه تدبير. و اين دو جهت، با هم فرق دارند. زيرا خلقت و ايجاد آيت، دليل بر الوهيت خدا است، ولى نعمت بودن بعضى از اين مخلوقات براى بعضى ديگر، آيت ربوبيت و تدبير خداست. چون يک موجود، نعمت براى موجود ديگر نمى شود، مگر وقتى که ميان آن دو يک نحوه ارتباط و اتصالى باشد. ارتباطى که باعث برقرارى نظامى بين آن دو گردد. نظامى واحد که حکايت از تدبيرى واحد کند، و وحدت تدبير، نشانه وحدت مدبر است. پس نعمت بودن همه موجودات که در آسمان ها و زمين است براى انسان ها، خود دليل است بر اين که خداى سبحان، به تنهایى، ربّ انسان و ربّ هر چيزى است. رده:تفسیر المیزان