المیزان جلد۱۳ بخش۲۷
بحث روایتی
در تفسير عياشى، از برقى روايت کرده که او، بدون ذکر سند، از ابوبصير، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جملۀ «لِيُنذِرَ بَأساً شَدِيداً مِن لَدُنهُ» فرموده: مقصود از «بأس شديد»، على «عليه السلام» است که از طرف رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مأمور به کشتن دشمنانش گرديد.
مؤلف: اين روايت را ابن شهرآشوب هم، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» نقل کرده است، ليکن معنايش اين نيست که آيه شريفه در اين خصوص نازل شده، بلکه منظور اين است که يکى از عذاب هاى شديد، داستان على «عليه السلام» است.
و در تفسير قمى، در حديث ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آورده که در تفسير آيه «فَلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَفسَکَ» فرموده: يعنى بکشى خود را در اثر مخالفت ايشان. و در باره کلمۀ «أسَفا» فرموده: يعنى از حزن و اندوه.
و در الدر المنثور است که ابن جرير، ابن ابى حاتم، ابن مروديه و حاکم در تاريخ از ابن عُمَر روايت کرده اند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آيه «لِنَبلُوَهُم أيُّهُم أحسَنُ عَمَلا» را تلاوت فرمود. من پرسيدم: يا رسول اللّه! معناى آن چيست؟
فرمود: يعنى تا آن که شما را بيازماييم که کداميک عقل بهتر و ورع بيشتر از محارم خدا داريد و کداميک سريع تر در اطاعت خدایيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۳۵
و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» نقل کرده که در معناى «صَعِيداً جُرُزا» فرمود: زمينى که گياه ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۳۶
آيات ۹ - ۲۶ سوره کهف
أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصحَابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِيمِ کانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَباً(۹)
إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلى الْکَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِن لَّدُنک رَحْمَةً وَ هَيِّىْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشداً(۱۰)
فَضرَبْنَا عَلى آذَانِهِمْ فى الْکَهْفِ سِنِينَ عَدَداً(۱۱)
ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَىُّ الحِْزْبَينِ أَحْصى لِمَا لَبِثُوا أَمَداً(۱۲)
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْک نَبَأَهُم بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنَاهُمْ هُدًى (۱۳)
وَ رَبَطنَا عَلى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ لَن نَّدْعُوَا مِن دُونِهِ إِلَهاً لَقَدْ قُلْنَا إِذاً شَططاً(۱۴)
هَؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً لَوْ لايَأْتُونَ عَلَيْهِم بِسُلْطانِ بَيّنٍ فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً(۱۵)
وَ إِذِ اعْتزَلْتُمُوهُمْ وَ مَا يَعْبُدُونَ إِلّا اللَّهَ فَأْوُا إِلى الْکَهْفِ يَنشُرْ لَکُمْ رَبُّکُم مِن رَّحْمَتِهِ وَ يُهَيِّىْ لَکُم مِنْ أَمْرِکُم مِرْفَقاً(۱۶)
وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذَا طلَعَت تَزَاوَرُ عَن کَهْفِهِمْ ذَات الْيَمِينِ وَ إِذَا غَرَبَت تَقْرِضُهُمْ ذَات الشّمَالِ وَ هُمْ فى فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِک مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَن يهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَن يُضلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُّرْشِداً(۱۷)
وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذَات الْيَمِينِ وَ ذَات الشمَالِ وَ کلْبُهُم بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطلَعْت عَلَيهِمْ لَوَلَّيْت مِنْهُمْ فِرَاراً وَ لَمُلِئْتَ مِنهُمْ رُعْباً(۱۸)
وَ کذَلِک بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَساءَلُوا بَيْنهُمْ قَالَ قَائلٌ مِنهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُم بِوَرِقِکُمْ هَذِهِ إِلى الْمَدِينَةِ فَلْيَنظُرْ أَيَّهَا أَزْکى طَعَاماً فَلْيَأْتِکُم بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْيَتَلَطَّف وَ لا يُشعِرَنَّ بِکُمْ أَحَداً(۱۹)
إِنَّهُمْ إِن يَظهَرُوا عَلَيْکُمْ يَرْجُمُوکُمْ أَوْ يُعِيدُوکُمْ فى مِلَّتِهِمْ وَ لَن تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً(۲۰)
وَ کذَلِک أَعْثرْنَا عَلَيهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْب فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيهِم بُنْيَاناً رَّبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيهِم مَّسجِداً(۲۱)
سيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ کلْبُهُمْ وَ يَقُولُونَ خَمْسةٌ سَادِسُهُمْ کلْبهُمْ رَجْمَا بِالْغَيْبِ وَ يَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثَامِنهُمْ کلْبهُمْ قُل رَبِّى أَعْلَمُ بِعِدَّتهِم مَا يَعْلَمُهُمْ إِلّا قَلِيلٌ فَلا تُمَارِ فِيهِمْ إِلّا مِرَاءً ظاهِراً وَ لا تَستَفْتِ فِيهِم مِنْهُمْ أَحَداً(۲۲)
وَ لاتَقُولَنَّ لِشائٍ إِنّى فَاعِلٌ ذَلِک غَداً(۲۳)
إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ وَ اذْکُر رَبَّک إِذَا نَسِيتَ وَ قُلْ عَسى أَن يهْدِيَنِ رَبّى لاَقْرَب مِنْ هَذَا رَشداً(۲۴)
وَ لَبِثُوا فى کَهْفِهِمْ ثَلَاث مِائَةٍ سِنِينَ وَ ازْدَادُوا تِسعاً(۲۵)
قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسمِعْ مَا لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَلىٍّ وَ لا يُشرِک فى حُکْمِهِ أَحَداً(۲۶)
«ترجمه آیات»
مگر پنداشته اى از ميان آيه هاى ما، اهل کهف و رقيم شگفت انگيز بوده اند. (۹)
وقتى آن جوانان به غار رفتند و گفتند: پروردگارا! ما را از نزد خويش رحمتى عطا کن و براى ما در کارمان، صوابى مهيا فرما. (۱۰)
پس در آن غار، سال هاى معدود به خوابشان برديم. (۱۱)
آنگاه بيدارشان کرديم تا بدانيم کداميک از دو دسته مدتى را که درنگ کرده اند، بهتر مى شمارند. (۱۲)
ما داستانشان را براى تو به حق مى خوانيم. ايشان جوانانى بودند که به پروردگارشان ايمان داشتند و ما بر هدايتشان افزوديم. (۱۳)
و دل هايشان را قوى کرده بوديم که بپا خاستند و گفتند: پروردگار ما، پروردگار آسمان ها و زمين است و ما هرگز جز او پروردگارى نمى خوانيم، و گرنه باطلى گفته باشيم. (۱۴)
اينان، قوم ما که غير خدا خدايان گرفته اند، چرا در مورد آن ها دليل روشنى نمى آورند، راستى ستمگرتر از آن کس که دروغى در باره خدا ساخته باشد، کيست؟ (۱۵)
اگر از آن ها و از آن خدايان غير خدا را که مى پرستند، گوشه گيرى و دورى مى کنيد، پس سوى غار برويد تا پروردگارتان رحمت خويش را بر شما بگسترد و براى شما در کارتان گشايشى فراهم کند. (۱۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۳۸
و خورشيد را بينى که چون بر آيد، از غارشان به طرف راست مايل شود و چون فرو رود، به جانب چپ بگردد، و ايشان در فراخنا و قسمت بلندى غارند. اين از آيه هاى خداست، هر که را خدا هدايت کند، او هدايت يافته است و هر که را خدا گمراه کند، ديگر دوستدار و دلسوزى و رهبرى برايش نخواهى يافت. (۱۷)
چنان بودند که بيدارشان پنداشتى، ولى خفتگان بودند. به پهلوى چپ و راستشان همى گردانديم و سگشان بر آستانه، دست هاى خويش را گشوده بود. اگر ايشان را مى ديدى، به فرار از آن ها روى مى گرداندى و از ترسشان آکنده مى شدى. (۱۸)
چنين بود که بيدارشان کرديم تا از همديگر پرسش کنند. يکى از آن ها گفت: چقدر خوابيديد؟ گفتند: روزى يا قسمتى از روز خوابيده ايم. گفتند: پروردگارتان بهتر داند که چه مدت خواب بوده ايد. يکی تان را با اين پولتان به شهر بفرستيد، تا بنگرد طعام کدام يکی شان پاکيزه تر است و خوردنيى از آن جا براى شما بياورد، و بايد سخت دقت کند که کسى از کار شما آگاه نشود. (۱۹)
زيرا محققا اگر بر شما آگهى و ظفر يابند، شما را يا سنگسار خواهند کرد و يا به آيين خودشان بر مى گردانند و هرگز روى رستگارى نخواهند ديد. (۲۰)
بدينسان، کسانى را از آن ها مطلع کرديم تا بدانند که وعده خدا حق است، و در رستاخيز ترديدى نيست، وقتى که ميان خويش در کار آن ها مناقشه مى کردند. گفتند: بر غار آن ها، بنایى بسازيد، پروردگار به کارشان داناتر است، و کسانى که در مورد ايشان غلبه يافته بودند، گفتند: بر غار آن ها عبادتگاهى خواهيم ساخت. (۲۱)
خواهند گفت: سه تن بودند، چهارمی شان، سگشان بود. و گويند: پنج تن بودند، ششم آن ها، سگشان بوده، اما بدون دليل و در مَثَل، رجم به غيب مى کنند. و گويند: هفت تن بودند، هشتمى آن ها، سگشان بوده. بگو: پروردگارم، شمارشان را بهتر مى داند و جز اندکى، شماره ايشان را ندانند، در مورد آن ها مجادله مکن، مگر مجادله اى به ظاهر، و در باره ايشان، از هيچ يک از اهل کتاب نظر مخواه. (۲۲)
در باره هيچ چيز مگو که فردا چنين کنم. (۲۳)
مگر آن که خدا بخواهد، و چون دچار فراموشى شدى، پروردگارت را ياد کن، و بگو شايد پروردگارم مرا به چيزى که به صواب نزديکتر از اين باشد، هدايت کند. (۲۴)
و در غارشان، سيصد سال به سر بردند و نُه سال بر آن افزودند. (۲۵)
بگو: خدا بهتر داند چه مدت به سر بردند، دانستن غيب آسمان ها و زمين خاص او است، چه او بينا و شنوا است، جز او دوستى ندارند و هيچ کس را در فرمان دادن خود شريک نمى کند. (۲۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۳۹
«بیان آیات»
اين آيات، داستان اصحاب کهف را ذکر مى کند که يکى از سه سؤالى است که يهود به مشرکان ياد دادند تا از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بپرسند و بدين وسيله، او را در دعوى نبوتش بيازمايند. و دو سؤال ديگر - به طورى که در روايات آمده - يکى داستان موسى و آن جوان همسفر او است، و ديگرى داستان ذى القرنين است.
چيزى که هست، در اين آيات داستان کهف را مانند آن دو داستان ديگر، طورى نقل نفرموده که صريح باشد در اين که آن را از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيده اند، همان طور که در آن دو دارد: «يَسألُونَکَ»، گو اين که در آخر آيات مربوط به داستان کهف نيز چيزى که اشاره به اين معنا داشته باشد، هست، و آن اين است که مى فرمايد: «در باره هيچ چيز مگو اين کار را فردا مى کنم، مگر آن که دنبالش بگويى إن شاء اللّه».
سياق آيات سه گانه اى که داستان مزبور با آن ها شروع شده، إشعار به اين دارد که قصه کهف قبلا به طور اجمال، در بين مردم معروف بوده. مخصوصا اين إشعار در سياق آيه «أم حَسِبتَ أنَّ أصحَابَ الکَهفِ وَ الرَّقِيمِ کَانُوا مِن آيَاتِنَا عَجَباً» بيشتر به چشم مى خورد، و مى فهماند که نزول اين آيات براى تفصيل قضيه است که از جملۀ «نَحنُ نَقُصُّ عَلَيکَ نَبَأهُم بِالحَقّ...» شروع مى شود.
رابطه آيات داستان اصحاب کهف، با آيات قبل
و وجه اتصالش به آيات قبل اين است که:
با اشاره به اين داستان و اين که جاى تعجب در آن نيست، همان مطالب گذشته را تأييد مى کند، که اگر خداى تعالى موجودات روى زمين را در نظر بشر جلوه داده، و دل هاى آدميان را مجذوب آن ها نموده تا بدان ها رکون و اطمينان کنند، و توجه خود را بدان ها معطوف دارند، همه به منظور امتحان است.
و همچنين اگر پس از گذشتن اندک زمانى همه آن ها را با خاک يکسان نموده، از نظر انسان مى اندازد و به صورت سرابى جلوه مى دهد، همه و همه آياتى است الهى، نظير آيتى که در داستان اصحاب کهف هست، که خدا خواب را بر آنان مسلط نمود و در کنج غارى، سيصد سال شمسى به خوابشان برد، و وقتى بيدار شدند، جز اين به نظرشان نرسيد که يا يک روز در خواب بوده اند و يا پاره اى از روز.
پس مکث هر انسان در دنيا و اشتغالش به زخارف و زينت هاى آن و دلباختگى اش نسبت به آن ها و غفلتش از ماسواى آن، خود آيتى است نظير آيتى که در داستان اصحاب کهف است. همان طور که آن ها وقتى بيدار شدند، خيال کردند روزى و يا پاره اى از روز خوابيده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۴۰
انسان ها هم، وقتى روز موعود را مى بينند، خيال مى کنند يک روز و يا پاره اى از يک روز، در دنيا مکث کرده اند، و چنانچه از اصحاب کهف سؤال شد «کَم لَبِثتُم»، و آن ها گفتند: «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ»، از همه انسان ها نيز، در روز موعود سؤال مى شود: «کَم لَبِثتُم فِى الأرضِ عَدَدَ سِنِين قَالُوا لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ». و نيز مى فرمايد: «کَأنَّهُم يَومَ يَرَونَ مَا يُوعَدُونَ لَم يَلبَثُوا إلّا سَاعَةً مِن نَهَارٍ».
پس آيت اصحاب کهف در بين ساير آيات الهى، پيشامدى نوظهور و عجيب نيست، بلکه داستانى است که همه روزه، و تا شب و روزى هست، تکرار مى گردد.
پس گويا خداى تعالى، بعد از آن که فرمود: «فَلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَفسَکَ عَلَى آثَارِهِم إن لَم يُؤمِنُوا بِهَذَا الحَدِيثِ أسَفاً... صَعِيداً جُرُزاً»، رسول گرامى خود را خطاب مى کند که: گويا تو متوجه نشدى که اشتغال مردم به دنيا و ايمان نياوردنشان به اين داستان، به خاطر تعلقى که به زينت هاى زمين دارند، خود آيتى است نظير آيت خوابيدن اصحاب کهف در غار، و به همين جهت اندوهناک شدى، تا حدّى که خواستى از غصه خودت را بکشى، و خيال کردى که داستان اصحاب کهف، يک داستان استثنایى و نوظهور و عجيب است، و حال آن که اين داستان، عين داستان زندگى مردم دنياپرست است.
و اگر صريحا رسول گرامش را خطاب نکرد، خواست تا نسبت غفلت به ساحت مقدس او نداده باشد. علاوه بر اين که کنايه از تصريح رساتر است.
اين، آن معنايى است که با تدبّر در وجه و چگونگى اتصال اين داستان با آيات قبلش به دست مى آيد. و به همين منوال، آيات بعدى هم - که مربوط به آن دو مرد است که يکى از آن ها صاحب دو باغ بود و آيات بعد از آن، که مربوط است به قصه موسى و همسفرش - معنا مى شود که به زودى بيانش خواهد آمد.
البته مفسران ديگر، در وجه اتصال آيات اين قصه به ماقبل خود، وجوه ديگرى ذکر کرده اند که موجّه نيستند، و فایده اى در نقل آن ها نيست.
«أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصحَابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِيمِ کانُوا مِنْ آيَاتِنَا عجَباً»:
«حسبان»، به معناى پندار و مظنّه است، و «کهف»، به معناى مغاره اى است که در کوه باشد، و فرق آن را با «مغاره»، از نظر لغت، اين است که کهف از مغاره، وسيع تر و بزرگتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۴۱
و غار، همان کهف است، ليکن در صورتى که کوچک باشد. و کلمه «رقيم»، از «رقم» است که هم به معناى نوشتن است و هم به معناى خط.
پس «رقيم» در واقع، به معناى «مرقوم» است. چون در موارد بسيارى، وزن «فعيل» به معناى مفعول مى آيد. مانند «جريح»، که به معناى «مجروح» و «قتيل»، که به معناى مقتول است. و کلمۀ «عجب»، مصدر و به معناى «تعجب» است، که اگر به صورت وصف (عجب) تعبير شده، نه به صورت فعل (تعجب)، به منظور مبالغه است.
بيان اين که «اصحاب رقيم»، نام ديگر اصحاب کهف است
و از ظاهر سياق اين داستان بر مى آيد که اصحاب «کهف» و «رقيم»، جماعت واحدى بوده اند که هم اصحاب کهف ناميده شدند، وهم اصحاب رقيم. اصحاب کهف ناميده شدند به خاطر اين که در کهف (غار) منزل کردند، و اصحاب رقيم شان ناميدند، زيرا - به طورى که گفته شده - داستان و سرگذشتشان در سنگ نبشته اى در آن ناحيه پيدا شده است، و يا در موزه سلاطين ديده شده. به همين جهت «اصحاب رقيم» ناميده شدند.
بعضى ديگر گفته اند: «رقيم»، نام کوهى در آن ناحيه بوده، که غار مزبور، در آن قرار داشته است. و يا نام واديى بوده، که کوه مزبور، در آن جا واقع بوده. و يا نام آن شهرى بوده که کوه نامبرده، در آن جا بوده است، و اصحاب کهف، اهل آن شهر بوده اند. و يا نام سگى بوده که همراه آنان به غار در آمده است.
اين پنج قول است که در باره معناى «اصحاب رقيم» گفته شده و به زودى، در بحثى که پيرامون داستان کهف مى آيد، خواهيد ديد که قول اول مؤيد دارد.
بعضى ديگر گفته اند: «اصحاب رقيم»، مردمى غير از اصحاب کهف بوده اند و داستانشان، غير از داستان ايشان است، و خداى تعالى، نام آنان را با اصحاب کهف ذکر کرده است، ولى فقط تفصيل داستان اصحاب کهف را فرموده است اين عده از مفسران، براى داستان اصحاب رقيم روايتى هم نقل کرده اند که به زودى در بحث روايتى خواهد آمد.
ليکن اين قول بسيار بعيد است. زيرا خداى تعالى در کلام فصيح و بليغش، هرگز به داستان دو طايفه از مردم اشاره نمى فرمايد، مگر آن که تفصيل هر دو را بيان کند. نه اين که اسم هر دو را ببرد و آن وقت، تنها به داستان يکى پرداخته، ديگرى را مسکوت بگذارد، و مورد توجه اجمالى يا تفصيلى قرار ندهد.
علاوه بر اين که آن داستانى که گفتيم در روايت راجع به اصحاب رقيم آمده، با سياق آيات سابق سازگار نيست و آن مناسبتى را که داستان اصحاب کهف با آن سياق دارد، ندارد.
پس از آنچه که در وجه اتصال آيات قصه کهف با آيات قبل گفتيم، چنين بر مى آيد که معناى آيه، اين است که: «تو گمان کرده اى داستان اصحاب کهف و رقيم - که خدا صدها سال به خوابشان برد و سپس بيدارشان نموده و گمان کردند يک روز و يا پاره اى از يک روز خوابيدند - آيت عجيبى از آيات ما است؟ نه هيچ عجيب و غريب نيست. زيرا آنچه که بر عامه خلق مى گذرد، که سال ها فريفته زندگى مادى و زرق و برق آن شده، غافل و بى خبر از معاد به سر مى برند و ناگهان به عرصه قيامت در آمده، زندگى چند ساله دنياى خود را، يک روز و يا ساعتى از يک روز مى پندارند، دست کمى از سرگذشت اصحاب کهف ندارند.
و ظاهر سياق - همان طور که قبلا هم اشاره کرديم - اين است که قصه اصحاب کهف، قبل از نزول اين آيات، به طور اجمال براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» معلوم بوده، و در اين آيات عنايت در بيان تفصيل آن است.
مؤيّد اين استظهار، اين است که بعد از اين آيه و سه آيه ديگر آمده که اجمال قصه را در بردارد و مجددا مى فرمايد: «نَحنُ نَقُصُّ...»، يعنى ما تفصيل داستان ايشان را برايت ذکر مى کنيم.
«إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلى الْکَهْفِ... مِنْ أَمْرِنَا رَشداً»:
کلمۀ «أوى» از «اوى» است، که به معناى برگشتن است، البته نه هر برگشتنى، بلکه برگشتن انسان و يا حيوان به محل اقامت و زندگى اش، تا در آن جا دوباره استقرار يابد. و کلمۀ «فتية»، جمع سماعى «فتى» است، و «فتى»، به معناى جوان است، و اين کلمه خالى از شائبه مدح نيست و تقريبا منظور از آن، جوان خوب مى باشد.
کلمه «هَيّئ» از ماده «تهيه» و آماده کردن است. بيضاوى گفته است که: اصل تهيه هر چيزى، پديد آوردن هيأت آن است. و کلمه «رَشَد» - به فتحه راء و شين - و همچنين کلمۀ «رُشد» - به ضمۀ راء و سکون شين - راه يافتن به سوى مطلوب است. راغب گفته: «رَشَد» و «رُشد»، در مقابل «غَىّ» است، که در جاى کلمه هدايت استعمال مى شود.
مقصود از «رحمت» و «رشد»، در دعاى اصحاب کهف
و جملۀ «فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِن لَدُنکَ رَحمَةً»، تفريع دعاى ايشان است بر بازگشتن ايشان، گويا وقتى ناتوانى و بيچارگى خود را ديدند، مضطر به اين شدند که از درگاه خدا مسئلت نمايند، و اين تفريع را کلمۀ «مِن لَدُنکَ» تأييد مى کند. زيرا اگر دستشان از هر چاره اى قطع نشده باشد، و يأس و نوميدى از هر طرف احاطه شان نکرده باشد. رحمتى را که درخواست کردند، به قيد «لَدُنکَ» مقیّد نمى کردند، بلکه مى گفتند: «آتِنَا رَحمَةً: خدايا به ما رحمتى فرست»، همچنان که ديگران مى گويند: «رَبَّنَا آتِنَا فِى الدُّنيَا حَسَنَةً». و يا مى گويند: «رَبَّنَا وَ آتِنَا مَا وَعَدتَنَا عَلَى رُسُلِک».
پس مراد از «رحمت سؤال شده»، تأييد الهى بوده در جائى که مؤيدى غير او نيست.
ممکن هم هست مراد از «رحمت سؤال شده» از ناحيه پروردگار، پاره اى مواهب و نعمت هاى مختص به خدا باشد، از قبيل هدايت که در مواضعى از کلام مجيدش، آن را از ناحيه خودش به تنهايى دانسته است، تقييد به جملۀ «مِن لَدُنکَ» هم، خالى از إشعار به اين معنا نيست. و ورود نظير اين قيد در دعاى راسخين در علم که در قرآن آمده، باز اين احتمال را تأييد مى کند. چنانچه فرموده: «رَبَّنَا لَا تُزِغ قُلُوبَنَا بَعدَ إذ هَدَيتَنَا وَ هَب لَنَا مِن لَدُنکَ رَحمَةً» که مى دانيم در اين درخواست، جز هدايت چيزى را نخواسته اند.
و در جملۀ «وَ هَيِّئ لَنَا مِن أمرِنَا رَشَداً»، مراد از «أمرِنَا»، آن وصفى است که مخصوص به خود آنان بوده. و به خاطر همان وضع، از ميان قوم خود بيرون آمده و فرار کرده اند و حتما آن قوم در پى مردم با ايمان بوده اند، تا هر جا يافتند، آن ها را به قتل برسانند، و يا بر پرستش غير خدا مجبورشان کنند. و اين عده، به غار پناهنده شدند، در حالى که نمى دانستند سرانجام کارشان به کجا مى رسد، و چه بر سرشان مى آيد، و غير از پناهندگى به غار، هيچ راه نجات ديگرى نداشتند، و از همين جا معلوم مى شود که مراد از «رشد»، همان راه يافتن و اهتداء به روزنه نجات است.
پس اين جمله، يعنى جملۀ «وَ هَيِّئ لَنَا مِن أمرِنَا رَشَداً»، بنابر احتمال اول - از دو احتمالى که در سابق در معناى رحمت گذشت - عطف تفسير بر جملۀ «آتِنَا مِن لَدُنکَ رَحمَةً» خواهد بود، و بنابر احتمال دوم، درخواست ديگرى غير درخواست رحمت خواهد شد.
«فَضرَبْنَا عَلى آذَانِهِمْ فى الْکَهْفِ سِنِينَ عَدَداً»:
زمخشرى، در تفسير کشاف خود گفته: يعنى پرده اى بر آن غار زديم تا ديگر گوش هايشان صداهاى خارج را نشنود و از خواب بيدار نگردند. و به عبارت ديگر: خواب سنگينى بر آنان مسلط کرديم، که هيچ صدايى بيدارشان نکند. همچنان که اشخاصى که سنگين خواب هستند، همين طورند. هرچه بيخ گوششان فرياد بزنى، بيدار نمى گردند.
بنابراين، مفعول «ضَرَبنَا» - که همان حجاب باشد - در کلام حذف شده، همچنان که در عبارت معروف: «فُلَانٌ بَنَى عَلَى إمرَأتِهِ»، مفعول «بنى» حذف شده، و نمى گويند چه بنا کرد. چون مقصود معلوم است. همه مى دانند که اتاقى بنا کرد.
و در مجمع البيان گفته: معناى «ضَرَبنَا عَلَى آذَانِهِم»، اين است که: ما خواب را بر گوش هاى آنان مسلط کرديم. و اين تعبير، نهايت درجه فصاحت را دارد. همچنان که مى گويند: «ضَرَبَهُ اللّهُ بِالفَالِج». يعنى: خدا او را مبتلاى به فلج کرد.
قطرب گفته: اين تعبير، نظير تعبير عرب است که مى گويد: «ضَرَبَ الأمِيرُ عَلَى يَدِ فُلانٍ»، و منظور از اين تعبير، اين است که: امير، دست فلانى را از فلان کار کوتاه نمود. اسود بن يعفر، که مردى نابينا بود، گفته است:
وَ مِنَ الحَوَادِثِ لَا أباً لَکَ إنَّنِى * ضَرَبتُ عَلَى الأرضِ بِالأسدَادِ
يعنى: از حوادث بى پدر! از حوادث روزگار اين که من بر زمين زدم (يعنى جايى نمى روم).
آنگاه قطرب اضافه کرده که: اين از تعابير فصيح قرآنى است، که به طور زيرنويسى نمى شود ترجمه اش کرد. اين بود کلام صاحب مجمع البيان.
اين معنایى که وى براى جمله مورد بحث کرده، از معناى زمخشرى بليغ تر است. البته معناى سومى هم مى توان کرد، هر چند مفسران، آن را نگفته اند و آن، اين است که مقصود از زدن بر گوش، اشاره به آن رفتارى باشد که زنان هنگام خواباندن بچه هاى خود انجام مى دهند، و آن، اين است که يا با کف دست و يا با سر انگشت به گوش بچه آرام مى زنند، تا حواسش از همه جا جمع شده، در يک جا متمرکز شود، و به اين وسيله خوابش ببرد.
پس جمله مذکور، کنايه از اين است که خداى تعالى، با شفقت و مدارا، آنان را به خواب برد، همان طور که مادر مهربان با بچه شيرخوار خود عمل مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۴۵
«سِنِينَ عَدَداً» - اين جمله، ظرف است براى «ضرب»، و «عدد»، مانند «عدّ»، مصدر به معناى معدود است. و بنابراين، معناى جمله مزبور سنين معدودا است. و بعضى گفته اند: مضافى در اين ميان حذف شده، و تقدير کلام «سِنِينَ ذَوَاتَ عَدَدٍ. يعنى سال هایى داراى عدد» بوده است.
ولى زمخشرى در کشاف گفته: توصيف سنين به عدد احتمال دارد به منظور تکثير و يا تقليل بوده باشد، و درهر حال معنا: «سال هاى بسيار» باشد. چون به منظور تقليل هم که باشد، کثير نزد ما نزد خدا قليل است، همچنان که عمر دنياى ما را يک ساعت از روز خوانده و فرموده: «لَم يَلبَثُوا إلّا سَاعَةً مِن نَهَارٍ: در دنيا مکث نکردند، مگر ساعتى از روزى». زجاج گفته: اين توصيف به منظور تکثير است، چون هر چيزى وقتى زياد باشد، محتاج به شمردن و عدد است و اما اندکش احتياج به عدد ندارد. اين هم خلاصه کلام زمخشرى بود.
و چه بسا عنايت در اين توصيف به اين بوده که کمى مقدار سال ها را برساند. چون هر چيزى وقتى زياد شد، ديگر قابل شمردن نيست و عادتا آن را نمى شمارند. پس اين که فرموده سال هایى معدود، يعنى اندک و قابل شمار. همچنان که همين قرآن کريم، اين عنايت را در داستان به فروش رفتن يوسف «عليه السلام» به بهاى اندک به کار برده و فرموده: «وَ شَرَوهُ بِثَمَنٍ بَخسٍ دَرَاهِمَ مَعدُودَة». يعنى درهم هایى اندک.
بعلاوه، اگر منظور از اين توصيف تقليل باشد، با سياق مناسب تر است. زيرا در سابق هم گفتيم که زمينه کلام، افاده اين معنا است که سرگذشت اصحاب کهف، امر عجيبى نيست. و با اين زمينه تقليل سازگارتر است، نه تکثير. و معناى آيه روشن است، و از آن استفاده مى شود که اصحاب کهف در اين مدت طولانى، در خواب بوده اند، نه اين که مُرده باشند.
معناى اين که فرمود: «سپس اصحاب کهف را بيدار کرديم»
«ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَىُّ الحِْزْبَينِ أَحْصىَ لِمَا لَبِثُوا أَمَداً»:
مراد از «بعث» در اين جا، همان بيدار کردن است، نه زنده کردن. به قرينه آيه قبلى که دلالت داشت بر اين که در اين مدت در خواب بودند، نه اين که مُرده باشند. راغب گفته: کلمۀ «حزب»، به معناى جماعت است، اما جماعتى که يک نوع فشردگى داشته باشند.
و نيز درباره کلمه «أمد» گفته: اين کلمه با کلمه «أبد» در معنا نزديک به هم اند، با اين تفاوت که «أبد»، مدت زمانى را گويند که حد محدودى نداشته باشد و مقيد به حدى نشده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۴۶
و لذا هيچ وقت نمى گويند: «أبد: چند سال»، به خلاف «أمد»، که به معناى مدت زمانى است که محدود باشد. اگر حدش در کلام آمده باشد که معين خواهد بود، ولى اگر به طور مطلق ذکر شده باشد، زمان محدودى است که حدّش مجهول است.
و فرق ميان «أمد» و «زمان»، اين است که «أمد» به اعتبار آخر زمان و نهايت آن به کار مى رود، ولى زمان عام است. هم در ابتداى مدت استعمال مى شود و هم در آخر آن. و به همين جهت است که بعضى از علماى لغت گفته اند: «مدى» و «أمد»، قريب المعنای اند.
مراد از اين که فرمود: «لِنَعلَمَ: تا بدانيم»، آن معناى معروف اين کلمه نيست تا کسى بگويد مگر خدا هم جاهل است، بلکه به معناى علم فعلى است. و «علم فعلى»، عبارت است از حضور معلوم و ظهورش با وجود مخصوص به خودش، در نزد خداى سبحان، و در قرآن کريم، علم به اين معنا زياد آمده. مانند آيه: «لِيَعلَمَ اللّهُ مَن يَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالغَيبِ». و آيه: «لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِم».
برگشت توجيه بعضى از مفسران هم که گفته اند: معناى «لِنَعلَمَ» عبارت است از: «تا معلوم خود را اظهار کنيم»، به همين معنايى است که ما کرديم.
و جملۀ «لِنَعلَمَ أىُّ الحِزبَينِ أحصَى...»، تعليل براى بعث است، و «لام» آن، لام غايت و مراد از «دو حزب»، دو طایفه از اصحاب کهف است که با هم اختلاف کردند. يکى پرسيد: «کَم لَبِثتُم»؟ ديگرى پاسخ داد: «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ». گفتند: پروردگارتان بهتر مى داند که چقدر خوابيديد.
جملۀ «وَ کَذَلِکَ بَعَثنَاهُم لِيَتَسَائِلُوا بَينَهُم»، که در آيات بعدى است همين معنا را تأييد مى کند که غرض از به خواب کردن اصحاب کهف همين بوده که وقتى بيدار مى شوند، اختلاف کنند و معلوم شود آيا به ذهن فردى از آنان مى رسد که چقدر خوابيده اند، يا نه؟
و اما اين احتمال که بعضى داده اند که منظور از «دو حزب»، «دو طایفه» از مردم بوده اند که درباره خواب اصحاب کهف اختلاف کرده اند، کفار به خطا نظر مى دادند، و مؤمنان به صواب، خدا خود اصحاب کهف را بيدار کرد تا حق مطلب را بگويند، و معلوم شود که کدام طایفه خطا کرده اند»، معناى بعيدى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۴۷
کلمۀ «أحصَى» در جملۀ «أحصَى لِمَا لَبِثُوا أمَداً»، فعل ماضى است که از باب «إفعال» گرفته شده. و کلمۀ «أمداً»، مفعول آن است و ظاهرا جملۀ «لِمَا لَبِثُوا»، قيد است براى «أمَداً»، و «مَا» در آن مصدريه است، و به آيه چنين معنا مى دهد: کداميک از دو طایفه، مدت مکثشان را شمرده اند.
بعضى ديگر از مفسران کلمۀ «أحصَى» را، اسم تفضيل از إحصاء دانسته و گفته اند که کلمه مذکور، اسم تفضيل است که زوایدش حذف شده، همچنان که مى گويند: «فُلَانٌ أحصَى لِلمَالِ وَ أفلَس مِن ابنِ المَذلَق». و کلمۀ «أمَداً»، منصوب به فعلى است که کلمۀ «أحصَى» بر آن دلالت دارد.
ليکن اين طرز معنا کردن، تکلف و بيهوده به خود زحمت دادن است. البته بعضى ديگر از مفسران، معناى ديگرى کرده اند.
و معناى آيات سه گانه، يعنى آيه «إذ أوَى الفِتيَةُ... أمَداً» اين است: وقتى جوانان در غار جا گرفتند، از پروردگار خود در همان موقع درخواست کردند که: پروردگارا! به ما از ناحيه خودت رحمتى عطا کن که ما را به سوى راه نجاتمان هدايت کند. پس سال هاى معدودى ايشان را در غار بخوابانديم و آنگاه بيدارشان کرديم تا معلوم شود کداميک از دو طایفه، مدت خواب خود را مى داند، و آن را شمرده است.
و اين آيات سه گانه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، اجمال داستان اصحاب کهف را يادآورى نموده و تنها جهت آيت بودن آن را و غرابت امر ايشان را بيان مى کند. آيه اولى، اشاره مى کند که چگونه به غار درآمدند، و درخواست راه نجات کردند، ودر دومى، به خواب رفتن آنان را در سال هايى معدود بيان نموده، در آيه سوم، به بيدار شدن و اختلافشان در مقدار زمانى که خوابيدند، اشاره شده است.
رده:تفسیر المیزان