المیزان جلد۱۳ بخش۲۸
پس اجمال قصه سه رکن دارد، که هر يک از اين آيات سه گانه، يکى را بيان نموده است. و بر همين منوال است آيات بعدى که تفصيل داستان را بيان مى کند، جز اين که آن آيات، مطلب ديگرى را هم اضافه مى کند، و آن پاره اى از جزئيات است که پس از علنى شدن داستان ايشان رُخ داده، و آيه «کَذَلِکَ أعثَرنَا عَلَيهِم...» - تا آخر آيات قصه - متضمن آن جزئيات است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۴۸
«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْک نَبَأَهُم بِالْحَقِّ...»:
از اين جا، تفصيل نکات مهم داستان شروع مى شود، و معناى اينه فرمود: «إنَّهُم فِتيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِم»، اين است که اصحاب کهف جوانانى بودند که به پروردگار خود ايمانى آوردند که مورد رضايت او بود. و اگر منظور افاده چنين ايمانى نبود، مسلما ايمان را به آنان نسبت نمى داد و نمى فرمود: ايمان آوردند به پروردگارشان.
«وَ زِدنَاهُم هُدىً» - هدايت بعد از اصل ايمان، ملازم با ارتقاى درجه ايمانى است که باعث مى شود انسان به سوى هر چيزى که منتهى به خشنودى خدا است، هدايت گردد. همچنان که فرموده: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤتِکُم کِفلَينِ مِن رَحمَتِهِ وَ يَجعَل لَکُم نُوراً تَمشُونَ بِهِ».
«وَ رَبَطنَا عَلى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا... عَلى اللَّهِ کَذِباً»:
کلمۀ «رَبط» به معناى محکم بستن است. و «ربط بر دل ها»، کنايه از سلب اضطراب و قلق از آن ها است. و کلمۀ «شَطَط»، به معناى خروج از حد و تجاوز از حق است. و کلمۀ «سُلطَان»، به معناى حجت و برهان است.
اقرار به توحيد پروردگار و نفى ربوبيت ارباب و آلهه، در گفتگوى اصحاب کهف با خود
اين آيات سه گانه، قسمت اول از گفتگوى اصحاب کهف را حکايت مى کند، که وقتى عليه بت پرستى قيام نمودند و با آن به مبارزه برخاستند، با يکديگر گفتند: «إذ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوات وَ الأرضِ لَن نَدعُوا مِن دُونِهِ إلَهاً لَقَد قُلنَا إذاً شَطَطاً * هَؤُلَاءِ قَومُنَا اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً لَولا يَأتُونَ عَلَيهِم بِسُلطَانٍ بَيِّن فَمَن أظلَمُ مِمَّن افتَرَى عَلَى اللّهِ کَذِباً: هنگامى که قيام کردند، گفتند پروردگار ما، پروردگار آسمان ها و زمين است، ما به غير او، اله ديگرى را نمى خوانيم، چرا که اگر بخوانيم، در اين هنگام از راه حق تجاوز کرده ايم. ببين که مردم ما چگونه غير خدا خدايانى گرفته اند. اين ها اگر دليل قاطعى بر ربوبيت ايشان نياورند، ستمکارترين مردم اند، زيرا ستمکارتر از کسى که بر خدا افتراء و دروغ ببندد، کيست»؟
اين قسمت از گفتگوى اصحاب کهف، مملو از حکمت و فهم است، و در اين فراز از گفتگوى خود، خواسته اند ربوبيت ارباب بت ها از ملائکه و جن و مصلحان بشر را که فلسفه وثنيت الوهيت آن ها را اثبات کرده، باطل کنند، نه ربوبيت خود بت ها را که مشتى مجسمه و تصويرى از آن ارباب و خدايان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۴۹
شاهد بر اين معنا کلمۀ «عَلَيهِم» است که مى رساند منظورشان ابطال ربوبیت ملائکه و جن و کمّلین از بشر بوده، و گرنه اگر منظورشان ابطال ربوبيت مجسمه ها بود، مى فرمود: «عَلَيها: اگر دليل قاطعى بر ربوبيت آن ها نياورند».
آرى، اصحاب کهف در اين قسمت از محاوره خود، ابتداء با جملۀ «رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوات وَالأرض» توحيد را اثبات نموده و ربوبيت تمامى عالَم را منحصر به ربّ واحدى کرده اند که شريک ندارد، و اين غير آن چيزى است که وثنيت مى گويد. وثنيت براى هر نوع از انواع مخلوقات، إله و ربّى قائل هستند. الهى براى آسمان ها و الهى براى زمين و ربّى براى انسان ها و همچنين براى هر قسم از موجودات ربّى جداگانه قائل اند.
آنگاه براى تأکيد توحيد اضافه کرده اند که: «لَن نَدعُوَا مِن دُونِهِ إلَهاً: ما به غير او، إله ديگرى نمى خوانيم»، و فایده اين تأکيد نفى آلهه ای است که وثنيت آن ها را اثبات مى کرد، و آن آلهه را مافوق ربّ النوع ها مى دانست، مانند عقول کليه اى که صابئين عبادت مى کردند، و مانند برهما و سيوا و وشنو، که براهمه و بودائيان آن ها را مى پرستيدند.
اصحاب کهف براى نفى الوهيت آن ها، آن تأکيد را آورده، مجددا تأکيد ديگرى آوردند که: «لَقَد قُلنَا إذاً شَطَطاً: اگر چنين کنيم، از راه حق تجاوز کرده ايم»، و با اين جمله فهماندند که خواندن غير خدا، تجاوز از حد و غلوّ در حق مخلوق و بالا بردن آن تا حد خالق است.
آنگاه به مردم عصر خود در پرستش غير خداى سبحان و اتخاذ آلهه حمله کرده، گفته اند: «هَؤلَاءِ قَومُنَا اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً لَولَا يَأتُونَ عَلَيهِم بِسُلطَانٍ بَيِّن»، و عقيده آنان را چنين رد کرده اند که: اينان، دليل روشنى بر آنچه ادعاء مى کنند، ندارند.
و اين دليلى که بت پرستان آورده اند که خداى سبحان، بزرگتر از آن است که ادراک خلق بر او احاطه يافته، توجهش به سوى او متوجه گردد، و يا عبادت خود به سويش تقرب جويد و لاجرم راه ديگرى جز اين نيست که مخلوق او، بعضى از موجودات شريف و محترم را عبادت کند تا آن موجود عبادت وى را به خدا برساند و او را به خدا نزديک کند، دليلى است که به ضرر خود آنان است. زيرا اولا احاطه نيافتن ادراک بشر به خداى تعالى، اشکالى است که ميان همه ما افراد بشر و آنچه عبادتش مى کنند، مشترک است.
به علاوه، ما هم که يکتاپرستيم، تنها او را به اسماء و صفاتش مى شناسيم، آن هم هر کس به قدر طاقتش به اسماء و صفات او آشنايى دارد. پس هر کس به قدر معرفتش بايد او را بپرستد.
علاوه بر اين که تمامى صفاتى که معبود را مستحق عبادت مى کند، از قبيل خلقت کردن، رزق دادن و مالکيت و تدبير عالَم و امثال آن، همه منحصرا صفات خداى تعالى است، و غير خدا چيزى از آن صفات را از خود ندارد. پس مشرکان هم، تنها او را بايد بپرستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۰
آنگاه گفتار گذشته، يعنى جملۀ «لَولَا يَأتُونَ عَلَيهِم بِسُلطَانٍ بَيِّن» را با اين کلام ديگر خود «فَمَن أظلَمُ مِمَّن افتَرَى عَلَى اللّهِ کَذِباً» رديف کردند تا حجت و برهانى که در رد کلام کفار اقامه کرده بودند، تمام گردد.
و معنايش اين است که: بر مشرکان است که برهانى قاطع بر صحت گفتارشان اقامه کنند، که اگر اقامه نکنند، سخنشان سخنى بدون دليل و علم بوده، دروغ و افترایى خواهد بود که به خدا بسته اند، و افتراء ظلم است، و ظلم بر خدا، بزرگترين ظلم ها است.
پس با اين کلام خود به ما فهمانده اند که مردمى عالم و خداشناس و داراى بصيرت بوده اند و وعده خداى تعالى را که در باره شان فرموده: «وَ زِدنَاهُم هُدىً» در حقشان عملى شده است.
جزئياتى از داستان اصحاب کهف که از آيات استفاده مى شود
در اين کلام با همه اختصارش، قيودى است که از تفصيل نهضت آنان و جزئيات آن در ابتداى امر خبر مى دهد. مثلا از قيد «وَ رَبَطنَا عَلَى قُلُوبِهِم» فهميده مى شود که گفتار بعدی شان را که گفتند: «رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاواتِ وَ الأرض...» از مشرکان پنهان نمى داشته اند، بلکه علنى در ميان آنان مى گفتند. در موقعيتى مى گفتند که دل شير در آن آب مى شد، و از وحشت دل ها به لرزه در مى آمده، پوست بدن ها جمع مى شده، در ميان جمعى از دشمنان اظهار مى داشتند که مى دانستند دنبال اظهاراتشان، خونريزى وعذاب و شکنجه و تطميع در کار است.
و از قيد «إذ قَامُوا فَقَالُوا» استفاده مى شود که اين عده از جوانان، ابتداى مخالفتشان در مجلسى بوده که دستور به عبادت و پرستش بت ها از آن جا صادر مى شده و اعضاى آن محفل، مردم را به بت پرستى مجبور نموده، از عبادت خدا باز مى داشتند و حتى استفاده مى شود که خداپرستان را شکنجه و آزار هم مى کردند، مى کشتند، عذاب مى دادند.
حال اين مجلس، يا مجلس سلطان بوده، يا مجلسى که از وزراء سلطان تشکيل مى شده، و يا مجلس عمومى بوده است. على أىّ حال، اين چند جوان بر مى خيزند، و علنا مخالفت خود را اعلام داشته، از آن مجلس بيرون مى آيند، و از مردم شهر کناره گيرى مى کنند، و در حالى اين قيام را کردند که در خطر عظيمى بودند، از هر سو مردم به ايشان حمله ور شدند. چون در آيه شريفه دارد که به غار پناهنده شدند، و فرموده: «وَ إذ اعتَزَلتُمُوهُم وَ مَا يَعبُدُونَ إلّا اللّهُ فَأوُا إلَى الکَهف: و چون از ايشان و آنچه که به غير خدا مى پرستيدند، کناره گيرى نموديد، به غار پناهنده شويد».
و اين، خود مؤيد رواياتى است که در داستان اصحاب کهف آمده و به زودى خواهد آمد که اصلا شش نفر از آنان جزء خواص سلطان بوده اند و شاه در امور خود با آنان مشورت مى کرده، همان ها بودند که از مجلسش برخاسته، اعلان اعتقاد به توحيد نموده، هر شريکى را از خدا نفى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۱
و اين با مضمون رواياتى که مى گويد اصحاب کهف ايمان خود را پنهان مى داشتند و با تقيه رفتار مى کردند، منافاتى ندارد. زيرا ممکن است عمرى اين چنين به سر برده و سپس به طور ناگهانى تقيه را شکسته، ايمان به توحيد را اعلام نموده، از مردم خود کناره گيرى نمودند، و ديگر مجالى برايشان نمانده که تظاهر به ايمان بکنند. زيرا اگر چنين مجالى بود، قطعا کشته مى شدند.
و چه بسا احتمال داده اند، که مراد از قيام اصحاب کهف قيامشان براى يارى حق بوده، و اين که گفته اند: «رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاواتِ وَ الأرض»، گفتارى بوده که در دل زمزمه مى کرده اند. و جملۀ «وَ إذ اعتَزَلتُمُوهُم»، گفتار ايشان در هنگام خروجشان از شهر بوده. و يا ممکن است مقصود از قيامشان، قيام براى خدا باشد، و همه اقوالى که از ايشان نقل شده، گفتگوهايى بوده ميان خودشان که بعد از بيرون شدن از شهر و دور شدن از مردم به ميان آورده اند.
و بنابر دو وجهى که ذکر شد، منظور از «ربط بر قلوب ايشان»، اين است که ايشان از عاقبت بيرون شدن از ميان مردم و فرار از شهر و دورى از مردم نهراسيده اند. وليکن از دو وجه مذکور، وجه اولى روشن تر است.
«وَ إِذِ اعْتزَلْتُمُوهُمْ وَ مَا يَعْبُدُونَ إِلّا اللَّهَ فَأْوُا إِلى الْکَهْفِ...»:
کلمۀ «اعتزال» و همچنين «تَعَزُّل»، به معناى دورى از چيزى است، و کلمۀ «نشر»، به معناى گستردن است، و «مِرفَق» - به کسره ميم و فتحه فاء، و همچنين بالعکس، و نيز به فتحه هر دو حرف - به معناى رفتار به نرمى و معامله به لطف است.
اين آيه، فراز دوم از محاوره آنان را بعد از بيرون شدن از ميان مردم و اعتزالشان از آنان و از خدايان آنان حکايت مى کند، که بعضى از ايشان پيشنهاد کرده که داخل غار شوند و خود را از دشمنان دين پنهان کنند.
و اين که اين پيشنهاد، خود الهامى الهى بوده که به دل ايشان انداخته که اگر چنين کنند، خدا به لطف و رحمت خود با آنان معامله مى کند، و راهى که منتهى به نجاتشان از زورگویی هاى قوم و ستم هاى ايشان باشد، پيش پايشان مى گذارد. و ما اين معنا را از جملۀ «فَأوُا إلَى الکَهفِ يَنشُر لَکُم رَبُّکُم مِن رَحمَتِهِ...» استفاده کرديم.
چون اصحاب کهف در اين جمله به طور جزم گفتند: «پروردگارتان از رحمتش براى شما مى گستراند»، و نگفتند: «اميد است پروردگارتان چنين کند»، و نيز نگفتند: «شايد پروردگارتان چنين کند»، و اين دو مژده، يعنى نشر رحمت و تهيه مرفق، که بدان ملهم شدند، همان دو خواهشى بود که بعد از دخول در کهف از درگاه خداى خود نموده - و به حکايت قرآن کريم - گفتند: «رَبَّنَا آتِنَا مِن لَدُنکَ رَحمَةً وَ هَيِّئ لَنَا مِن أمرِنَا رَشَداً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۲
استثناء در جملۀ «وَ مَا يَعبُدُونَ إلّا اللّه»، استثناء منقطع است. زيرا وثنى ها، خدا را با ساير خدايان خود نمى پرستيدند تا در نتيجه استثناء متصل باشد، و بعضى افرادى که داخل در مستثنى منه بوده، بيرون کند. پس اين که بعضى از مفسران گفته اند که مردم آن روز مثل ساير مشرکان، هم خدا را مى پرستيده اند و هم آلهه را.
و همچنين اين که بعضى ديگر گفته اند: ممکن است که در ميان آن مردم، بعضى بوده اند که خدا را با آلهه مى پرستيدند، و بدين جهت استثناء در آيه متصل است، سخنى بيجا است. زيرا هيچ وقت سابقه نداشته و معهود نبوده که وثنى ها، خداى سبحان را با بت هاى خود پرستيده باشند. و اصولا فلسفه وثنيت، چنين اجازه اى نمى دهد، و ما در صفحات گذشته، به فلسفه و حجت آن ها اشاره کرديم.
«وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَزَاوَرُ عَن کَهْفِهِمْ ذَات الْيَمِينِ وَ إِذَا غَرَبَت تَقْرِضهُمْ ذَات الشمَالِ...»:
کلمۀ «تَزَاوَرُ»، به معناى تمايل است که از ماده «زور»، به معناى ميل گرفته شده. و کلمه «قرض» به معناى قطع و بريدن است. و کلمه «فَجوة»، به معناى زمين پهناور و وسيع و فضاى خانه است، و مراد از «ذَاتَ اليَمِين وَ ذَاتَ الشِّمَال»، طرف دست راست و طرف دست چپ است، و يا طرفى است که به خود آن راست و چپ گفته مى شود. و به هر حال، همين طرف راست و چپ معروف است.
نظر مفسران، در بارۀ وضعيت جغرافيايى غار اصحاب کهف
اين دو آيه، غار اصحاب کهف و اوضاع جغرافيايى آن را و منزل کردن ايشان را در آن مجسم مى سازد، و مى فهماند که اصحاب کهف در غار، در آن روزگارى که آن جا بودند، چه حال و وضعى داشتند و وقتى به خواب رفتند، چگونه بودند.
خطاب در آيه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است. البته آن جناب شنونده خطاب شده، نه اين که مخصوص به خطاب باشد، بلکه روى سخن با همه مردم است، و از اين گونه خطاب ها، شايع است که يک نفر را مخاطب قرار داده، ولى همه را اراده مى کنند.
پس اين که آيه شريفه فرموده: «وَ تَرَى الشَّمسَ إذَا طَلَعَت تَزَاوَرُ عَن کَهفِهِم ذَاتَ اليَمِينِ وَ إذَا غَرَبَت تَقرِضُهُم ذَاتَ الشِّمَالِ وَ هُم فِى فَجوَةٍ مِنه»، محل غار را وصف و تعريف مى کند، و مى فهماند که اصحاب کهف بعد از به خواب رفتن، چه وضعى داشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۳
و اما اين که چطور شد که به خواب رفتند، و چقدر خوابشان طول کشيد، بيان نکرده، و به همان اشاراتى که در آيات قبل بود، و به اشاراتى که به زودى در ذيل جملۀ «وَ لَبِثُوا فِى کَهفِهِم» خواهد آمد، اکتفاء نموده است. و اگر به اين خصوصيات نپرداخته، به منظور اختصار بوده است.
و معناى آيه اين است که: تو مى بينى، و هر بيننده اى هم که فرض شود از کار آنان خبر داشته، مى بيند آفتاب را که وقتى طلوع مى کند، از طرف غار آنان به سمت راست متمايل مى شود، و در نتيجه، نورش به داخل غار مى افتد و وقتى غروب مى کند، به طرف چپ غار را قطع مى کند و در نتيجه، شعاعش به داخل غار مى افتد، و اصحاب غار در فضاى وسيع غار قرار دارند، که آفتاب به آنان نمى رسد.
خداى سبحان، با همين بيان کوتاه، اين معانى را فهمانده که:
اولاً: غار اصحاب کهف، شرقى و غربى قرار نگرفته بوده که از شعاع آفتاب، فقط يک وعده، يا صبح و يا بعد از ظهر، استفاده کند، بلکه ساختمانش قطبى بوده. يعنى درب غار به طرف قطب جنوبى بوده، که هم در هنگام طلوع و هم در هنگام غروب، شعاع آفتاب به داخل آن مى تابيده.
و ثانياً: آفتاب به خود آنان نمى تابيده، چون از درِ غار دور بودند، و در فضاى وسيع غار قرار داشتند. خداوند به اين وسيله ايشان را از حرارت آفتاب و دگرگون شدن رنگ و رويشان و پوسيدن لباس هايشان حفظ فرموده.
و ثالثاً: در خواب خود راحت بوده اند. زيرا هواى خوابگاهشان حبس نبوده، بلکه همواره در فضاى غار، از طرف شرق و غرب در جريان بوده، و اصحاب غار هم، در گذرگاه اين گردش هوا قرار داشته اند.
و بعيد نيست که از نکره آمدن «فَجوَة» نيز اين يعنى دور بودن از شعاع آفتاب استفاده و گفته شود که نکره بودن «فَجوَة»، دليل بر اين است که چيزى در کلام حذف شده و تقديرش اين بوده: «وَ هُم فِى فَجوَةٍ مِنهُ لَا يُصِيبُهُم فِيهِ شُعَاعُهَا» که معنايش گذشت.
مفسران گفته اند که: درِ غار، روبروى قطب شمال بوده، که هم جهت با ستاره هاى بنات النعش است، و قهرا دست راست آن، به طرف مغرب نگاه مى کند، و شعاع آفتاب در هنگام طلوعش، بدان جا مى افتد، و طرف چپش به مشرق نگاه مى کند، و آفتاب در هنگام غروبش، بدان جا مى تابد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۴
البته اين در صورتى صحيح است که مقصود از طرف راست و چپ غار، راست و چپش براى کسى باشد که مى خواهد وارد آن شود. نه کسى که در داخل آن نشسته است.
و به نظر مى رسد اين تحديدى که مفسران کرده اند، روى اعتمادى بوده که به شهرتى در اين باب داشته اند. زيرا معروف بوده که غار اصحاب کهف، همان غارى است که در شهر «افسوس»، از شهرهاى روم شرقى قرار دارد، و آن غار، همين طور است که مفسران گفته اند. يعنى دهانه اش، قطبى است و درِ آن، مقابل قطب شمال است - و به طورى که گفته اند - کمى به طرف مشرق متمايل است.
ليکن معمول در اعتبار چپ و راست در خصوص غار و خانه و خيمه و هر چيز ديگرى که داراى در است، اين است که چپ و راست شخصى را که از آن بيرون مى شود، در نظر بگيرند، نه شخصى که وارد آن مى شود، و صحيح هم همين است.
براى اين که اولين احساسى که انسان نسبت به احتياج اعتبار جهات (بالا و پایين، چپ و راست، و عقب و جلو) دارد، احتياج خودش به اين جهات است. آنچه که بالاى سرش قرار دارد، بالا، و آنچه پایين پايش است، پایين، و آنچه پيش رويش قرار دارد، جلو و آنچه پشت سرش است، عقب و آنچه در سمت قوى تر بدنش، يعنى سمت راست او قرار دارد، يمين (راست)، و آنچه در طرف مخالف آن قرار گرفته، يسار (چپ) ناميده شده است. اين، اولين بارى است که احتياج به اين اعتبارات را احساس مى کند.
بعد از اين احساس، اگر احتياج پيدا کرد به اين که جهات مذکور را در چيز ديگرى اعتبار نموده، تعيين کند، خودش را جاى آن چيز قرار داده، آنچه از اطراف آن چيز با اطراف خود منطبق مى شود، همان را جهت آن مى نامد. مثلا جلو و نماى آن چيز را با روى خود منطبق کرده، پشت خود را پشت آن و راستش را راست آن و چپش را چپ آن اعتبار مى کند. و چون روى خانه و نماى خيمه و هر چيزى که در دارد، همان طرفى است که در، در آن طرف قرار گرفته، قهرا دست چپ و راست خانه هم، چپ و راست کسى خواهد بود که از خانه بيرون مى آيد، نه کسى که داخل مى شود.
و بنابراين، غار اصحاب کهف، با آن توصيفى که قرآن کريم از وضع جغرافيايى آن کرده، جنوبى خواهد بود. يعنى درِ غار، به طرف قطب جنوب بوده است. نه آن طور که مفسران گفته اند. البته اين بحث تتمه اى دارد که به زودى خواهد آمد - إن شاء اللّه.
و به هر حال، اين وضعى که اصحاب کهف به خود گرفتند، از عنايت الهى و لطف او نسبت به ايشان بوده، تا به همين حالت ايشان را زنده نگهدارد، تا وقتى که منظور بوده به سر رسد. و لذا دنبال آيه فرموده: «ذَلِکَ مِن آيَاتِ اللّهِ مَن يَهدِ اللّهُ فَهُوَ المُهتَدِ وَ مَن يُضلِل فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِيّاً مُرشِداً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۵
«وَ تَحسَبُهُم أيقَاظاً وَ هُم رُقُودٌ» - کلمه «أيقاظ»، جمع «يقظ» و «يقظان» (بيدار)، و کلمه «رُقُود»، جمع «راقد» (خواب رفته) است. و در کلام اشاره است به اين که در حال خواب، چشم هايشان باز بوده است. زيرا مى فرمايد: تو آنان را بيدار خيال مى کنى، ولى خوابند.
«وَ نُقَلِّبُهُم ذَاتَ اليَمِينِ وَ ذَاتَ الشِّمَال» - مقصود اين است که آنان را يک بار از طرف شانه چپ به راست و بارى ديگر، از راست به چپ مى گردانيم، تا بدن هايشان که به زمين چسبيده، نپوسد، و زمين لباس ها و بدن هايشان را نخورد، و قواى بدنی شان در اثر رکود، و خمود و بى حرکتى در مدتى طولانى، از کار نيفتد.
«وَ کَلبُهُم بَاسِطٌ ذِرَاعَيهِ بِالوَصِيد» - کلمۀ «وَصيد»، به معناى درگاه خانه است و بعضى گفته اند به معناى آستانه خانه است. و معناى آيه، اين است که: اصحاب کهف که وضعشان را گفتيم، در حالى آن وضع را داشتند که سگشان، ذراع دست خود را روى زمين پهن کرده بود.
اين جمله، در ضمن از اين معنا هم خبر مى دهد که سگ اصحاب کهف، همراه ايشان بوده، و مادام که آنان در کهف بوده اند، آن حيوان نيز با ايشان بوده است.
وجه اين که با ديدن وضع اصحاب کهف، قلب انسان مملو از رعب و ترس مى شود
«لَو اطَّلَعتَ عَلَيهِم لَوَلَّيتَ مِنهُم فِرَاراً وَ لَمُلِئتَ مِنهُم رُعباً» - اين جمله، از اين معنا خبر مى دهد که وضع اصحاب کهف در همين حالى که به خواب رفته اند، آن قدر هائل و وحشتناک بوده که اگر کسى از نزديک ايشان را مى ديد، از ترس و از خطرى که از ايشان احساس مى کرد، پا به فرار مى گذاشت، تا خود را از مکروهى که گفتيم از ناحيه آنان احساس مى کند، دور بدارد.
و خلاصه، قلب آدمى از ديدن آنان سرشار از وحشت و ترس مى گردد، و از قلب به سراسر وجود انسان دويده، سراپاى او را پر از رعب و وحشت مى کند.
سخنى که ما در خطاب «لَوَلَّيتَ» و «لَمُلِئتَ»، داريم همان حرفى است که در خطاب «وَ تَرَى الشَّمسَ» گفتيم، و ديگر تکرار نمى کنيم.
از توضيحى که گذشت، دو نکته روشن گرديد:
يکى اين که: چرا فرمود «از ترس از ايشان پُر مى شوى»، و نفرمود «دلت پُر از ترس مى شود».
دوم اين که: چرا اول فرمود «لَوَلَّيتَ مِنهُم فِرَاراً»، و سپس فرمود: «وَ لَمُلِئتَ مِنهُم رُعباً».
نکته اولى احتياج به تکرار ندارد، ولى درباره دومى مى گوييم: «فرار»، به معناى دور کردن خويش است از مکروه. و فرار، معلول توقع رسيدن مکروه است، نه معلول ترس، که حالتى است درونى و تأثّرى است که در قلب پيدا مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۶
(چه بسيار مواقع که قلب دچار ترس مى شود، ولى انسان فرار نمى کند، و چه بسيار مى شود که بدون ترس بايد فرار کرد).
آرى، مکروهى که بنا است برسد، بايد از آن برحذر بود. يعنى بايد فرار کرد. چه اين که ترسى در دل ايجاد شده باشد و يا نشده باشد.
پس اين که فرار را از ترس و رعب جلوتر آورده، از باب تقديم مسبّب بر سبب نيست، بلکه از باب تقديم حکم خوف است، بر حکم رعب. چون خوف و رعب، دو حالت متغاير قلبى هستند، و اگر به جاى کلمه «رعب»، کلمه «خوف» را به کار مى برد، حق کلام اين مى شد که جمله دومى را اول و اولى را دوم بياورد. يعنى بفرمايد: «لَمُلِئتَ مِنهُم خَوفاً وَ لَوَلَّيتَ مِنهُم فِرَاراً». و اما بنابر آنچه ما گفتيم، هرچند خوف و رعب - هر دو اثر اطلاع يافتن بر منظره اى وحشتناک است - ليکن بليغ تر و بهتر است. زيرا کلمه «فرار»، دلالتش بر اين معنا روشن تر از کلمۀ مملو شدن از رعب است.
بيان هدف از بعث و بيدار کردن اصحاب کهف
«وَ کذَلِک بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنهُمْ...»:
کلمۀ «يَتَسَائَلُوا»، از مصدر «تَسائُل» است، که به معنى پرسش عده اى از يکديگر است. و کلمه «ورق» - به فتحه حرف اول و کسره حرف دوم - به معناى پول است. بعضى گفته اند به معناى پول نقره است. چه سکه دار باشد، و چه بى سکه. و معناى جملۀ «إن يَظهَرُوا عَلَيکُم»، «اگر اطلاع يافتند بر شما»، و يا: «اگر ظفر يافتند بر شما» مى باشد.
و اشاره به «کَذَلِکَ»، اشاره به خواباندن اصحاب کهف به صورتى است که آيات سابق بيان نمود. يعنى همان طور که نامبردگان را روزگارى طولانى به آن صورت عجيب و مدهش، که خود يکى از آيات ما به شمار مى رود، خوابانديم، همان طور ايشان را مبعوث مى کنيم و بيدار مى سازيم، تا از يکديگر پرسش کنند.
اين تشبيه و همچنين اين که پرسش از يکديگر را هدف بيدار کردن قرار داده، با در نظر گرفتن دعایى که در هنگام ورودشان به غار کردند، و بلافاصله به خواب رفتند، خود دليل بر اين است که اصحاب کهف، براى اين از خواب بيدار شدند، تا پس از پرسش از يکديگر، حقيقت امر بر ايشان مکشوف گردد، و اصلا به خواب رفتنشان در اين مدت طولانى، براى همين بوده.
آرى، اصحاب کهف مردمى بودند که کفر بر جامعه شان استيلاء يافته بود، و باطل در ميان آنان غلبه کرده بود، و زورگویى اقوياء از هر سو مردم را احاطه کرده، سپاه يأس و نوميدى از ظهور کلمه حق و آزاد شدن اهل دين بر دل هاى آنان يورش برده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۷
حوصله ها از طول کشيدن عمر باطل و نيامدن دوران ظهور حق سر آمده بود، و مى خواستند دچار شک و ترديد شوند که خدا نجاتشان داد.
و بعد از آن که وارد غار شدند، از خداى تعالى درخواست رحمتى از ناحيه خودش و اهتدایى آماده نسبت به امر خود نمودند، که در هرچه زودتر از اين دو دلى و سرگردانى نجات يابند.
خداوند نيز، دعايشان را مستجاب نموده، اين طور هدايتشان کرد. همچنان که آن شخصى را که از خرابه دهى مى گذشت و ناگهان اين سؤال به نظرش رسيد که آيا خدا بار ديگر اينان را زنده مى کند و آيا چنين چيزى ممکن است، خداى تعالى براى اين که از آن سرگردانى نجاتش دهد، او را براى صد سال ميراند، و مجددا زنده اش کرد.
سخن کوتاه اين که: از آن جایى که اين پندار (که ديگر حق ظاهر شدنى نيست) در نظرشان قوت گرفت و از زوال غلبه باطل مأيوس شدند، خداوند سال هاى متمادى به خوابشان برده، آنگاه بيدارشان کرد تا از يکديگر بپرسند چقدر خوابيده ايم. يکى بگويد: يک روز. ديگرى بگويد: پاره اى از يک روز. آنگاه پيرامون خود نگريسته، ببينند اوضاع و احوال دنيا طور ديگرى شده و کم کم بفهمند که صدها سال است که به خواب رفته اند و اين چند صد سال که به نظر ديگران چند صد سال بوده، به نظر ايشان يک روز و يا بعضى از يک روز مى آيد.
از همين جا که طول عمر دنيا و با کمى آن چنان نيست که بتواند حقى را بميراند، يا باطلى را زنده کند و اين خداى سبحان است که زمينى ها را زينت زمين کرده، و دل هاى آدميان را مجذوب آن ها ساخته، قرن ها وروزگارها جريان داده، تا آنان را بيازمايد که کدام نيکوکارترند، و دنيا جز اين سمتى ندارد که طالبان خود را با زر و زيور خود بفريبد، و آن هايى را که پيرو هوا و هوس اند و دل به زندگى زمينى داده اند، گول بزند.
و اين، خود حقيقتى است که همواره براى انسان ها هر وقت که به عمر رفته خود نظر بيفکنند، روشن و مبرهن مى شود و مى فهمند آن هفتاد سالى که پشت سر گذاشته و آن حوادث شيرين و تلخى که ديده اند، تو گویى يک رؤيا بوده که در خواب و چرت خود ديده و مى بينند.
چيزى که هست، مستى هوا و هوس و گرمى و بازى با امور مادى دنيوى، نمى گذارد آنان متوجه حق بگردند، و پس از تشخيص حق، آن را پيروى کنند.
ليکن براى خدا روزى است که در آن روز، اين شواغل، ديگر آدمى را به خود سرگرم نمى کند و اين دنيا و زرق و برقش، آدمى را از ديدن حق باز نمى دارد و آن، روز مرگ است. همچنان که از على «عليه السلام» نقل شده که فرمود: «مردم در خوابند تا بميرند، وقتى مُردند، بيدار مى شوند». روز ديگرى نيز هست که خداوند در آن روز، بساط دنيا و زندگى هايش را بر مى چيند، و با فرمان قضايش، بشر را به سوى انقراض سوق مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۸
از آنچه گذشت، معلوم شد که چرا جملۀ «لِيَتَسَائَلُوا بَينَهُم»، غايت و هدف از بيدار شدن آنان قرار گرفته، و «لام» غايت بر سر آن آمده.
آرى، «لام» غايت در آمده تا غايت را تعليل کند، و اين غايت را با غايتى که در جملۀ «ثُمَّ بَعَثنَاهُم لِنَعلَمَ أىُّ الحِزبَينِ أحصَى لِمَا لَبِثُوا أمَداً» بود، منطبق سازد.
بعضى از مفسران گفته اند: در جمله مورد بحث، بعضى از غايت در جاى همه غايت قرار گرفته. يعنى مسأله پرسش از يکديگر، غايت منحصر نيست، بلکه غايت هاى بسيار ديگرى نيز هست که خود به خود، دنبال آن غايتى که ذکر شده، بروز مى کند. مثلا تنها پرسش از يکديگر را اسم برده، ولى به دنبال آن، پى بردن به حقيقت مطلب نيز هست، علم به قدرت کامله خدا نيز هست. ليکن علاوه بر اين که از ظاهر لفظ آيه، دليلى بر اين تفسير نيست، مستلزم تکلف نيز هست، همچنان که بر کسى پوشيده نيست.
بعضى ديگر گفته اند: «لام» در جملۀ «لِيَتَسَائَلُو»، لام عاقبت است، نه لام غايت. چون استبعاد کرده اند از اين که تسائُل که يک مسأله پيش پا افتاده است، هدف از جريان اصحاب کهف بوده باشد. ليکن به فرض هم که «لام»، لام عاقبت باشد، باز استبعاد او به حال خود باقى است.
براى اين که همان طور که يک امر پيش پا افتاده، بعيد است غايت و هدف از صحنه اصحاب کهف باشد، عاقبت بودن آن هم بعيد است. معقول نيست که چنين امر بى ارزشى، منظور از يک صحنه اى بس خطير و معجزه اى بس عظيم بوده باشد. علاوه بر اين که شما خواننده محترم ملتفت شديد که غايت قرار گرفتن تسائُل براى داستان اصحاب کهف، هيچ بُعدى نداشته، بلکه امرى طبيعى است.
«قَالَ قَائِلٌ مِنهُم کَم لَبِثتُم» - اين جمله، دليل بر اين است که يک نفر از ايشان بوده که از ديگران از مدت مکث در غار پرسيده که چقدر خوابيده ايم. و از آن بر مى آيد که گويا سائل، خودش احساس طولانى بودن مدت مکث را کرده. چون آن کسالتى را که معمولا بعد از خواب هاى طولانى به آدمى دست مى دهد، در خود ديده، لذا حداقل به شک افتاده و پرسيده: «کَم لَبِثتُم».
معناى جمله: «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ»
«قَالُوا لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ» - در جواب وى، مردد شده، گفتند: يا يک روز، يا بعضى از يک روز. و گويا اين ترديدى که در جواب از خود نشان دادند، بدين جهت بوده که ديده اند جاى آفتاب تغيير کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵۹
مثلا اگر صبح به خواب رفته بودند، وقتى بيدار شدند، ديده اند آفتاب در اواسط آسمان و يا اواخر آن است، آنگاه شک کردند در اين که در اين بين شبى را هم در خواب گذرانده اند، تا در نتيجه خوابشان يک روز طول کشيده باشد، و يا چنين نبوده، و در نتيجه پاره اى از روز را در خواب بوده اند.
بدين جهت، جواب خود را با ترديد دادند که يا يک روز در خواب بوده ايم، و يا پاره اى از يک روز. و به هرحال، جوابى که دادند، يک جواب است.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: دو جواب است. برخى از آن ها نظرشان اين بوده که يک روز در خواب بوده اند. و برخى ديگر، آن شق ديگر را تشخيص داده اند.
دليل اين مفسران، اين است که اگر جواب يکى بوده، به آن بيانى که گذشت، بايد گفته باشند که ما پاره اى از روز خواب بوده ايم و يا يک روز و اندى، نه يک روز. به همين دليل، کلمۀ «أو»، بايد براى تفصيل باشد، نه ترديد. يعنى از آن فهميده مى شود که يکى از آنان گفته يک روز در خواب بوده ايم، و ديگران گفته اند: بعضى از يک روز را.
رده:تفسیر المیزان