المیزان جلد۱۳ بخش۲۹
ليکن اين سخن، سخن قابل توجهى نيست.
اولاً براى اين که: از سياقى چون «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ»، به هيچ وجه چنين معنايى استفاده نمى شود. صرفن ظر از سياق، اصلا در قرآن کريم، عين اين عبارت از شخص واحد نقل شده، که گفته است: «لَبِثتُ يَوماً أو بَعضَ يَومٍ»، که پُر واضح است در آن عبارت معنا ندارد کلمۀ «أو»، براى تفصيل باشد.
و ثانيا، براى اين که: ترديد اصحاب کهف ناشى از استدلالى بوده که از شواهد و قرائن مشهود گرفتند، و چنين مردانى بزرگ، شأنشان اجلّ از اين است که از روى تحکم و هوا و هوس و گزافه گويى حرفى بزنند. و شواهد و قرائن خارجى که انسان به وسيله آن استدلال مى کند، از قبيل آفتاب و سايه و نور و ظلمت و امثال آن، آن هم از کسانى که تازه از خواب برخاسته اند، امورى نيست که مقدار دقيق زمانى که به خواب رفته اند را مشخص سازد. حال چه اين که ما کلمۀ «أو» را براى ترديد بدانيم، يا براى تفصيل.
پس مقصود از کلمۀ «یوم»، در هر دو حال، زيادتر از يک شبانه روز است، و استعمال کلمه «يک روز»، در يک روز و اندى شايع است و تازگى ندارد.
«قَالُوا رَبُّکُم أعلَمُ بِمَا لَبِثتُم» - يعنى: بعضى ديگر ايشان، در ردّ آن هايى که گفتند «يک روز و يا پاره اى از يک روز خوابيديم» گفتند: «پروردگار شما، بهتر مى داند که چقدر خوابيده ايد». چون اگر منظورشان ردّ آن کلام نبوده باشد، جا داشت بگويند: «پروردگار ما بهتر مى داند».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :.۳۶
اين را بدان جهت گفتيم، تا روشن گردد که عبارت مذکور، صرفا براى رعايت ادب نسبت به خداى تعالى نبوده - آن طور که بعضى از مفسران پنداشته اند - بلکه براى بيان حقيقتى از حقايق معارف توحيد بوده است، و آن، اين است که:
اصولا علم - به معناى حقيقى کلمه - جز علم خدا نيست. زيرا انسان، گذشته از خودش، محجوب از هر چيز ديگرى است، حتى نه تنها مالک نفس خود نيست، بلکه احاطه به خويش هم ندارد، مگر آن که خدايش اجازه داده باشد، و اگر به غير خود احاطه اى پيدا کند و علمى به هم رساند، به آن مقدار مى تواند که امارت و نشانه هاى خارجى برايش کشف نموده، پرده بردارى کند، و اما احاطه به عين موجودات و عين حوادث که علم حقيقى هم همان است، علمى است مخصوص خداى تعالى، که محيط به هر چيز و شاهد و ناظر بر هر چيز است، و آيات قرآنى هم که بر اين معنا دلالت کند، بسيار زياد است.
پس شخص موحد، اگر عارف به مقام پروردگار خود باشد، بايد در هر امرى تسليم او گردد، و علم را از آن او بداند، و به خودش نسبت علم ندهد، نه تنها علم، بلکه هيچ کمالى، چون علم و قدرت را به خود نسبت ندهد، مگر در جائى که ناچار شود که در آن صورت، حقيقت علم و قدرت را به خدا نسبت مى دهد و آنگاه آن مقدارى را براى خود اثبات مى کند که خداى تعالى تمليکش کرده، و اجازه اش داده. همچنانک ه خودش فرموده: «عَلَّمَ الإنسَانَ مَا لَم يَعلَم». و نيز فرموده: «قَالُوا سُبحَانَکَ لَا عِلمَ لَنَا إلّا مَا عَلَّمتَنَا»، و نيز آياتى ديگر.
از همين جا مى توان فهميد که گويندگان جملۀ «رَبُّکُم أعلَمُ بِمَا لَبِثتُم»، در مقام معرفت و خداشناسى از گويندگان جملۀ «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ» برتر بوده اند، و مقصودشان از گفته خود، تنها اظهار ادب نبوده، بلکه همان طور که گفتيم، به يکى از معارف توحيد آشنايى داشته اند، و گرنه ممکن بود بگويند: «رَبُِّنَا أعلَمُ بِمَا لَبِثنَا: پروردگار ما بهتر مى داند که چقدر خوابيده ايم». آن وقت اين دسته آن عده اى نمى بودند که خداى تعالى در باره شان فرمود: «ثُمَّ بَعَثنَاهُم لِنَعلَمَ أىُّ الحِزبَينِ أحصَى لِمَا لَبِثُوا أمَداً: آنان را مبعوث کرديم تا بدانيم کدام طایفه، بهتر تشخيص مى دهند که چقدر خوابيده اند». براى اين که صرف اظهار ادب، ملازم با بهتر تشخيص دادن نيست، و اظهار کردن ادب غير از تشخيص دادن و گفتن است.
و ظاهر امر اين است که گويندگان «رَبُّکُم أعلَمُ بِمَا لَبِثتُم»، غير گويندگان «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ» است زيرا سياق - همان طور که ديگران هم گفته اند - سياق محاوره و پاسخ و پرسش است، که لازمه اش اين است که يک عده بپرسند و عده اى ديگر پاسخ گويند.
پس گويندگان جملۀ دومى، غير از گويندگان جمله اولى هستند، و اگر هر دو کلام از يک عده مى بود، جاى آن داشت که بفرمايد: «ثُمَّ قَالُوا رَبُّنَا أعلَمُ بِمَا لَبِثنَا» - پس خودشان در جواب خود گفتند: پروردگار ما داناتر است به اين که چقدر خوابيده ايم، نه اين که بفرمايد: «پروردگار شما بهتر مى داند...».
از اين جا استفاده مى شود که اصحاب کهف، هفت نفر يا بيشتر بوده اند، نه کمتر. زيرا در حکايت گفتگوى ايشان، يک جا تعبير به «قال» آمده، و دو جا: «قَالُوا»، و چون کمترين عدد جمع سه است، نتيجتا عددشان از هفت نفر کمتر نبوده و حداقل سه نفر سؤال کرده اند و حداقل سه نفر جواب داده اند، و يک نفر هم صاحب کلامى است که کلمه «قَالَ» در آغازش آمده.
گفتگوى اصحاب کهف بعد از بيدار شدن، درباره رفتن به شهر
«فَابعَثُوا أحَدَکُم بِوَرَقِکُم هَذِهِ إلَى المَدِينَةِ فَليَنظُر أيُّهَا أزکَى طَعَاماً فَليَأتِکُم بِرِزقٍ مِنهُ» - اين جمله نيز تتمه محاوره و گفتگوى ايشان است، که پيشنهاد مى کند يک نفر را به شهر بفرستند تا طعامى برايشان بخرد و غذايى تهيه کند.
ضمير در کلمۀ «أيُّهَا» به مدينه بر مى گردد، و مقصود اهل مدينه است. يعنى: کدام يک از اهل شهر طعام بهترى دارد، از او بخرد و بياورد، و اين قسم اضمار را «استخدام» گويند.
کلمۀ «أزکَى: پاکيزه تر»، از ماده «زکات» است، و زکات، طعام پاکيزه آن است. بعضى گفته اند: يعنى حلال تر آن. بعضى ديگر گفته اند: يعنى پاک تر آن، وليکن اين که کلمه را به صيغه افعل تفصيل (أزکَى) آورده، خالى از اين إشعار و اشاره نيست که مقصود از کلمه مذکور، همان معناى اول باشد.
ضمير در «مِنهُ» به طعامى بر مى گردد که از جملۀ «أزکَى طَعَاماً» استفاده مى شود، بعضى گفته اند به کلمۀ «أزکَى طَعَاماً» بر مى گردد، و کلمۀ «مِن» در «مِنهُ» براى ابتداء و يا تبعيض است، که اگر تبعيض باشد، معناى جمله اين مى شود که: «يکى را بفرستيد در شهر بگردد و ببيند کداميک از فروشگاه ها، جنس پاکيزه تر مى فروشد و مقدارى از آن برايتان خريدارى کند تا با آن ارتزاق کنيد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۶۲
بعضى ديگر گفته اند: ضمير به کلمۀ «وَرَق» بر مى گردد. آنگاه حرف «مِن» را بدلى گرفته و گفته اند: معناى آيه اين است که: «بياورد رزقى بدل از پول»، ولى اين احتمال بعيد است. چون مستلزم تقدير گرفتن ضمير ديگرى است که به جملۀ قبلى برگردد.
علاوه بر اين که ضمير مورد گفتگو، ضمير مذکر است، و اگر به «ورق» بر مى گشت، بايد مؤنث آورده مى شد، به شهادت اين که خود آيه، قبلا «ورق» را مؤنث دانسته، در باره اش اشاره مؤنث به کار برده و فرموده: «وَرَقِکُم هَذِهِ» «وَليَتَلَطَّف وَ لَا يُشعِرَنَّ بِکُم أحَداً» - «تلطّف»، به معناى اعمال لطف و رفق و اظهار مدارات است.
پس اين که فرمود: «وَ لَا يُشعِرَنَّ بِکُم أحَداً»، عطفى است تفسيرى، که مى خواهد همان جمله قبلى را معنا کند، و مقصود از اين کلام، به طورى که از سياق بر مى آيد، اين است که بايد اين شخص که مى فرستيد، در اعمال نازک کارى و لطف با اهل شهر در رفتن و برگشتن و معامله کردن خيلى سعى کند، تا مبادا خصومتى يا نزاعى واقع شود، که نتيجه اش اين شود که مردم از راز و حال ما سر در آورند.
بعضى ديگر اين طور معنا کرده اند که: در معامله، بسيار نازک کارى به خرج دهد. ولى کلام مطلق است و قيدى براى خصوص معامله در آن نيست.
نگرانى اصحاب کهف از فاش شدن رازشان و دست يافتن کفار به آنان
«إِنَّهُمْ إِن يَظهَرُوا عَلَيْکُمْ يَرْجُمُوکُمْ أَوْ يُعِيدُوکُمْ فى مِلَّتِهِمْ وَ لَن تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً»:
اين آيه، امر به تلطف را تعليل نموده و مصلحتش را بيان مى کند. جملۀ «يَظهَرُوا عَلَيکُم» به معناى «يَطَّلِعُوا عَلَيکُم: بر شما اطلاع يابند» است. چون ظهور بر هر چيز، اطلاع از آن و علم يافتن بدان و همچنين ظفر يافتن بر آن است، وآيه شريفه، به هر دو معنا هم تفسير شده، و کلمه مذکور، به طورى که راغب گفته، از کلمۀ «ظَهر» گرفته شده، که به معناى پشت و گرده آدمى است، در مقابل شکم آدمى. پس از آن به طور استعاره، در خصوص گردۀ زمين استعمال نموده، گفتند: «ظَهرُ الأرض: پشت زمين»، در مقابل «بَطنُ الأرض: دل زمين». آنگاه «ظُهُور» از آن گرفته شده، که به معناى پيدایى و هويدایى است، در مقابل «بُطُون»، که به معناى ناپيدایى است.
چون بودن شخص در روى زمين، ملازم است با ديدن و اطلاع يافتن و همچنين ميان بودن در روى زمين و ظفر يافتن و نيز ميان آن و غلبه يافتن ملازمه عادى هست. و لذاست که گفته شده: «ظَهَرَ عَلَيه» در معناى «اطلاع يافتن بر آن» و «مکان او را شناخت»، و «بر او ظفر يافت»، و «بر او غلبه کرد»، استعمال مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶۳
و از اين گذشته، در اشتقاقش هم توسعه اى قائل شده اند، به طورى که هم باب «إفعال» از آن گرفته اند، و هم باب «مُفَاعَله» و باب «تَفَاعُل» و باب استفعال و ابوابى ديگر.
و از سياق بر مى آيد که جملۀ «يَظهَرُوا عَلَيکُم» در خصوص اين داستان، به معناى همان اطلاع يافتن از مخفیگاه کسى سر در آوردن است. زيرا از ساير معانى جامع تر است. چون اصحاب کهف، قبلا مردمانى نيرومند و متنفذ بوده اند، و حال فرار نموده و خود را پنهان کرده اند. لذا سفارش مى کنند که چون ما مردمى سرشناسيم، سعى کن کسى از مخفیگاه ما خبردار نشود و اگر مطلع شوند، بر آنچه که مى خواهند ظفر مى يابند.
و اين که فرمود: «يَرجُمُوکُم»، معنايش کشتن با سنگ است، که بدترين کشتن ها است. زيرا علاوه بر کشتن، منفوريت و مطروديت کشته را هم همراه دارد، و در اين که خصوص «رجم» را از ميان همه اقسام قتل اختيار نمود، خود مُشعر بر اين است که اهل شهر، عموما با اصحاب کهف دشمنى داشته اند. زيرا اينان از دين آنان بيرون آمده بودند، با حرصى عجيب مى خواستند با ريختن خون ايشان، دين خود را يارى کنند.
بنابراين، اگر دستشان به ايشان برسد، بى درنگ خونشان را مى ريزند، و چون همه افراد مى خواهند در اين کار شرکت جويند، لاجرم جز با سنگسار ميسر نمى شود.
و اين که فرمود: «أو يُعِيدُوکُم فِى مِلَّتِهِم»، ظاهرش اين است که کلمۀ «اعاده»، متضمن معناى داخل کردن باشد. چون مى بينيم کلمه مذکور با لفظ «فِى» متعدى شده است، با اين که اين کلمه، همواره بايد با «إلى» متعدى شود.
آرى، برداشتى که اصحاب کهف کردند، طورى نبوده که مردم دست از سر آنان بردارند، يا به صرف ادعاى اين که بگويند ما از دين توحيد دست برداشته ايم، از ايشان بپذيرند و جرمشان را ببخشند، بلکه به خاطر اين که جرمشان تظاهر به دين توحيد و خروج از دين بت پرستى بوده و علنا بت پرستى را خرافى و موهوم و افتراء بر خدا معرفى مى کردند، عادتا نبايد به صرف اعتراف به حقانيت بت پرستى قناعت کنند. بلکه بايد آن قدر تعقيبشان کنند و رفتارشان را زير نظر بگيرند، تا نسبت به صدق ادعايشان اطمينان پيدا کنند، و قهرا در بت پرستى يکى از بت پرستان شده و تمامى وظایف دينى ايشان را انجام داده، از انجام مراسم و شرايع دين الهى محروم شوند. حتى به يک کلمه از دين توحيد لب نگشايند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶۴
البته هيچ يک از اين ها، نسبت به کسى که در زير فشار کفار قرار گرفته و از هر سو او را محصور خود نموده، مانند يک اسير زيردست و مستضعف در ميان آنان زندگى مى کند، مانعى ندارد. هم عقل آن را تجويز مى کند، و هم نقل.
حتى قرآن کريم، صريحا تجويز نموده و فرموده: «إلّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَان».
و نيز فرموده: «إلَّا أن تَتَّقُوا مِنهُم تُقَاةً»، که چنين کسانى مى توانند به زبان، انکار حق نموده و در دل ايمان داشته باشند. ليکن همه اين ها براى کسى است که گفتيم در زير فشار کفار و زير نظر آنان و در چنگالشان قرار گرفته باشد، نه مانند اصحاب کهف که از ميان کفار نجات يافتند، و آزادى در عمل و اعتقاد به دست آوردند. براى آنان ديگر جایز نيست خود را در مهلکه ضلالت افکنده و دست بسته تحويل اجتماع کفر شوند، آن وقت نتوانند به کلمه حق لب بگشايند، و خود را از انجام وظایف دينى و انسانى محروم کنند، که اگر چنين کنند، سعادت را بر خود حرام نموده، ديگر هرگز روى رستگارى را نمى بينند.
همچنان که خداى تعالى فرموده: «إنَّ الَّذِينَ تَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَةُ ظَالِمِى أنفُسِهِم قَالُوا فِيمَ کُنتُم قَالُوا کُنَّا مُستَضعَفِينَ فِى الأرضِ قَالُوا ألَم تَکُن أرضُ اللّه وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِکَ مَأوَاهُم جَهَنَّمُ وَ سَائَت مَصِيراً».
و با همين بيان، وجه ترتب جملۀ «وَ لَن تُفلِحُوا إذاً أبَداً» بر جملۀ «أو يُعِيدُوکُم فِى مِلَّتِهِم» کاملا روشن مى گردد، و نيز اشکالى که در اين جا به نظر مى رسد، رفع مى شود.
و آن اشکال، اين است که: اظهار کفر از روى اکراه و پنهان داشتن ايمان در قلب و بين خود و خدا هميشه بخشوده است، و منحصر به زمانى معين نيست. پس چرا فرموده: «و هرگز تا ابد رستگار نمى شوند» و با اين که مجبور بودن اصحاب کهف از حالشان هويدا بوده، چرا برگشتن به کفر ملتشان را هلاکت ابدى خوانده؟
جوابى که گفتيم، از کلام ما به دست مى آيد، اين است که: اگر خود را بر مردم عرضه مى کردند و يا ايشان را به نحوى به مخفیگاه خود راهنمایى مى نمودند، خود را به اختيار گرفتار کفر و شرک نموده و عذرشان موجه نمى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶۵
(آرى، ناچارى و اضطرار به اختيار منافاتى با اختيار ندارد. مثلا کسى که خود را به اختيار از هواپيما پرتاب مى کند، ديگر در بين زمين و آسمان اختيارى ندارد. نه مى تواند برگردد و نه مى تواند از سقوط و متلاشى شدن خود جلوگيرى کند، ولى اين نتوانستن رفع ملامت از او نمى کند).
البته ديگران هم جواب هاى ديگرى از اين اشکال داده اند، که قانع کننده نيست. يکى گفته: اکراه بر کفر، گاهى سبب مى شود شيطان آدمى را به تدريج استدراج نموده و نظر او را برگرداند و راستى به کفر معتقدش کند، و در اين اعتقاد باطل پا برجايش سازد.
وليکن اين جواب صحيح نيست. براى اين که اگر چنين خوفى بود، مى بايست بفرمايد: «وَ يُخَافُ عَلَيکُم أن لَا تُفلِحُوا أبَداً». يعنى در اين صورت، ترس آن هست که هرگز رستگار نشويد. نه اين که به طور قطع بفرمايد هرگز رستگار نمى شويد.
بعضى ديگر از اشکال اين طور جواب داده اند که: ممکن است منظور اين باشد که کفار از راه دوستى و خواهش، شما را به دين خود برگردانند. ولى سياق با اين توجيه سازگارى ندارد.
بعضى ديگر جواب داده اند که: ممکن است در آن روز تقيه جایز نبوده، و به هيچ وجه کسى نمى توانسته اظهار کفر کند. قهرا در چنين فرضى، عود به ملت کفر، هرچند تقيةً باشد، عدم فلاح ابدى را مستلزم است.
اين جواب نيز ناتمام است. براى اين که دليلى بر آن نيست و صرف احتمال، کافى در رفع اشکال نمى باشد.
و سياق محاوره اى که از ايشان حکايت شده، يعنى از جملۀ «قَالَ کَم لَبِثتُم»- تا آخر دو آيه - سياق عجيبى است که از کمال محبتشان به يکديگر در راه خداى تعالى و برادريشان در دين و مساواتشان در بين يکديگر و خيرخواهى و اشفاق نسبت به هم خبر مى دهد.
همان طور که قبلا هم گفتگويش گذشت، در جملۀ «رَبُّکُم أعلَمُ بِمَا لَبِثتُم» بر موقفى از توحيد اشاره کرده اند که نسبت به صاحبان و گويندگان جملۀ «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ»، رفيع تر و کامل تر است.
و اما برادرى و مواساتشان، از اين جا فهميده مى شود که: يکى از ايشان وقتى مى خواهد پيشنهاد کند که کسى را بفرستيم شهر، به يکى از رفقايش نمى گويد تو برخيز برو. مى گويد: يکى را بفرستيد، و نيز نگفت فلانى را بفرستيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶۶
و وقتى هم خواست اسم پول را ببرد، نگفت پولمان را و يا از پولمان به او بدهيد برود، بلکه گفت: «پولتان را بدهيد به يک نفرتان»، و «ورق» را به همه نسبت داد. همه اين ها، مراتب برادرى و مواسات و ادب آنان را مى رساند.
بعلاوه، جملۀ «فَليَنظُر أيُّهَا أزکَى طَعَاماً...» و جمله «وَليَتَلَطَّف...»، مراتب خيرخواهى آنان نسبت به هم را مى رساند. و جملۀ «إنَّهُم إن يَظهَرُوا عَلَيکُم...»، اشفاق و مهربانى آنان را نسبت به يکديگر مى رساند که چقدر نسبت به نفوسی که داراى ايمان بودند، مشفق بودند، و براى آن نفوس ارزش قائل بودند.
و در جملۀ «بِوَرَقِکُم هَذِه» با در نظر گرفتن اضافه پول به آنان و به کار رفتن اشاره «هَذِهِ» که ورق مشخصى را تعيين مى کند، إشعار دارد بر اين که عنايت خاصى داشته اند بر اين که بدان اشاره کنند و بگويند «پولتان که اين است»، و گرنه سياق بيش از اين استدعا نداشت که چون گرسنه اند، شخصى را بفرستند قدرى غذا تهيه کند.
و اما اسم پول بردن و بدان اشاره کردن، بعيد نيست براى اين بوده که ما بدانيم جهت بيرون افتادن راز آنان همان پول بوده. چون وقتى فرستاده آنان پول را در آورد تا به فروشنده جنس بدهد، فروشنده ديد سکه اى است قديمى و مربوط به سيصد سال قبل. و در آيات اين داستان، غير از اين پول چيز ديگرى باعث کشف اين راز معرفى نشده است.
«وََ کذَلِک أَعْثرْنَا عَلَيهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لارَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنهُمْ أَمْرَهُمْ»:
در مفردات گفته: ماده «عَثر» به معناى سقوط است. وقتى مى گويند «فُلانٌ عَثَر»، معنايش اين است که فلانى افتاد، ولى مجازا در مورد کسى هم که به مطلبى اطلاع پيدا مى کند بدون اين که در پى آن باشد، استعمال مى کنند، و مى گويند: «عَثَرتُ عَلَى کَذا». يعنى به فلان مطلب اطلاع يافتم. در قرآن کريم، يک جا فرموده: «فَإن عُثِرَ عَلى أنَّهُمَا استَحَقّا إثماً»، و يک جا فرموده: «وَ کَذَلِکَ أعثَرنَا عَلَيهِم». يعنى اين چنين ايشان را بر جاى آنان واقف نموديم، بدون اين که خودشان در جستجوى آنان باشند.
و تشبيهى که در جملۀ «وَ کَذَلِکَ أعثَرنَا عَلَيهِم» است، مانند تشبيهى است که در جملۀ «کَذَلِکَ بَعَثنَاهُم» قرار دارد، و معنايش اين است: همان طور که قرن ها به خوابشان کرديم و سپس بيدارشان نموديم، همين طور چنين و چنان کرديم. و به همين منوال جمله اولى معنا مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶۷
و مفعول «أعثَرنَا» در آن جمله، کلمۀ «اناس» است، که سياق بر آن دلالت دارد، و ذيل آيه هم که مى فرمايد: «لِيَعلَمُوا أنَّ وَعدَ اللّهِ حَقٌّ» شاهد بر اين دلالت است.
و جملۀ «رَبُّهُم أعلَمُ بِهِم» به بيانى که خواهد آمد، اين وجه را تأييد مى کند.
بعضى از مفسران بر اين وجه اعتراض کرده اند. اولا به اين که مستلزم اين است که تنازع و سر و صداى مردم بعد از واقف شدن بر حال اصحاب باشد، و حال آن که چنين نيست. و ثانيا به اين که تنازع و سر و صدا قبل از وقوف بر حال آنان بوده، و بعد از وقوف، ديگر سر و صدا برطرف شده است، و بنابر وجه بالا، تنازع و وقوف در يک وقت بوده و صحيح نيست.
از اين اعتراض پاسخ مى دهيم به اين که: بنابر اين وجه، تنازع مردم، تنازع در خصوص اصحاب کهف است که زمانا بعد از إعثار و وقوف بوده، و آن تنازعى که قبل از وقوف بوده، تنازع در مسأله قيامت بوده است، که بنابر اين وجه، مقصود از تنازع آن نيست.
«فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيهِم بُنْيَاناً رَّبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ»:
گويندگان اين حرف، مشرکان هستند. به دليل اين که دنبال آن چنين نقل فرموده: «قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أمرِهِم: گفتند آن هایى که بر امر ايشان اطلاع يافتند». و مراد از «بَناء»، بنيان بر ايشان است - و به طورى که بعضى گفته اند، منظور اين است که ديوارى کشيده شود تا اصحاب کهف پشت آن قرار گرفته، از نظر مردم پنهان شوند، و کسى بر حال آنان واقف نگردد. همچنان که گفته مى شود: «بَنَى عَلَيه جِدَاراً». يعنى آن را پشت ديوار قرار داد.
اين قسمت از آيات داستان اصحاب کهف به انضمام قسمت هاى قبل، از آن جا که فرمود: «وَ کَذَلِکَ بَعَثنَاهُم» و «وَ کَذَلِکَ أعثَرنَا عَلَيهِم»، اشاره به تماميت داستان مى کند. گويا فرموده است: بعد از آن که فرستاده اصحاب کهف به شهر آمد و اوضاع و احوال شهر را دگرگونه يافت و فهميد که سه قرن از به خواب رفتن آنان گذشته (البته اين را نفهميد که ديگر شرک و بت پرستى بر مردم مسلط نيست و زمان به دست دين توحيد افتاده)، لذا چيزى نگذشت که آوازه اين مرد در شهر پيچيده، خبرش در همه جا منتشر شد. مردم همه جمع شدند و به طرف غار هجوم و ازدحام آوردند و دور اصحاب کهف را گرفته، حال و خبر پرسيدند.
و بعد از آن که دلالت الهيه و حجت او به دست آمد، خداوند همه شان را قبض روح کرد. پس بعد از بيدار شدن، بيش از چند ساعت زنده نماندند. فقط به قدرى زنده بودند تا شبهه هاى مردم در امر قيامت برطرف گردد. بعد از آن همه مُردند و مردم گفتند: بنایى بر غار آنان بسازيد، که پروردگارشان اعلم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶۸
و در اين که گفتند: «پروردگارشان اعلم است»، اشاره است به اين که آن جمعيت وقتى آنان را در غار ديدند، باز بين خود اختلاف کردند و اختلافشان هرچه بوده، بر سر امرى مربوط به اصحاب کهف بوده است. زيرا کلام، کلام کسى است که از علم يافتن به حال آنان و استکشاف حقيقت حال مأيوس باشد.
و گويا بعضى از ديدن آن صحنه، شبهه شان نسبت به قيامت زايل گشته، آرامش خاطر يافتند، و بعضى ديگر آن طور که بايد قانع نشدند. لذا طرفين گفته اند: بالاخره يا حرف ما است، يا حرف شما. هر کدام باشد، سزاوار است ديوارى بر آنان بکشيم که مستور باشند، خدا به حال آنان آگاه تر است.
اختلاف و نزاع مشرکان و موحدان، در باره اصحاب کهف
پس جملۀ «رُبُّهُم أعلَمُ بِهِم» از نظر هر يک از اين دو وجه، معناى جداگانه اى به خود مى گيرد. براى اين که به هر حال، اين جمله نسبت به جملۀ «إذ يَتَنَازَعُونَ بَينَهُم أمرَهُم» که دو وجه در معنايش آورديم، تفرع دارد. به طورى که هر معنایى که آن جمله به خود بگيرد، در اين هم اثر مى گذارد.
اگر تنازع مستفاد از جملۀ «إذ يَتَنَازَعُون...»، تنازع و اختلاف درباره قيامت باشد، يکى اقرار و يکى انکار کرده باشد، قهرا معناى جملۀ مورد بحث ما نيز اين مى شود که مردم درباره قيامت اختلاف نموده، سر و صدا را انداخته بودند، که ناگهان ايشان را از داستان اصحاب کهف مطلع کرديم، تا بدانند که وعدۀ خدا حق است و قيامت آمدنى است، و شکى در آن نيست.
وليکن مشرکان با اين که آيت الهى را ديدند، دست از انکار برنداشتند و گفتند: ديوارى بر آنان بسازيد تا مردم با آنان ارتباط پيدا نکنند. چه از امر آنان چيزى براى ما کشف نشد و يقين پيدا نکرديم، پروردگار آنان به حال آنان، داناتر است.
موحدان گفتند: امر ايشان ظاهر شد، و آيت آنان روشن گرديد، و ما به همين آيت اکتفاء نموده، ايمان مى آوريم، و بر بالاى غار آنان مسجدى مى سازيم، که هم خدا در آن عبادت شود و هم تا آن مسجد هست، اسم اصحاب کهف هم زنده بماند، تا بدانند وعدۀ خدا حق است.
و مراد از «وعدۀ خدا»، به طورى که از سياق استفاده مى شود، مسأله معاد و قيامت است. پس در حقيقت، جملۀ «وَ أنَّ السَّاعَةَ لَا رَيبَ فِيهَا»، عطف تفسيرى آن است.
و ظرف «إذ» در جملۀ «إذ يَتَنَازَعُونَ بَينَهُم أمرَهُم»، ظرف براى «أعثَرنَا» و يا براى «لِيَعلَمُوا» است. و کلمۀ «تَنَازُع»، به معناى تخاصم و دشمنى است. بعضى گفته اند: اصل اين کلمه، به معناى تجاذب است که در تخاصم استعمال مى شود و به همین جهت، به اعتبار معنای اصلی اش، متعدی به نفس به کار
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶۹
مى رود. همچنان که به اعتبار معناى تخاصم، به وسيلۀ «فِى» نيز متعدى مى شود. مانند تنازع در جملۀ «فَإن تَنَازَعتُم فِى شَئٍ».
و مراد از «تنازع مردم در بين خود و در باره امر خود»، تنازعشان در مسأله قيامت است. و اگر قيامت را به ايشان نسبت داده، به خاطر اعتناء زيادى است که درباره آن داشتند. اين بود حال آيه مورد بحث از نظر مفردات آن، و دلالت و شهادتى که بعضى کلمات آن بر معناى بعضى ديگر دارد.
و معنايش بنابر آنچه گذشت، اين مى شود: همان طور که ما آنان را به خواب کرديم و سپس براى منظورى چنين و چنان بيدارشان نموديم، همچنين مردم را از حال آنان باخبر کرديم تا درباره قيامت که درباره آن با هم نزاع داشتند، روشن گشته، بدانند که وعده خدا به آمدن قيامت حق است، و در فرارسيدن آن، شک و ريبى نيست.
و يا معنايش اين مى شود که: ما مردم را بر جاى آنان واقف ساختيم، تا مردم مقارن نزاعى که بين خود قيامت داشتند، بدانند که وعده خدا حق است.
وجه دلالت داستان اصحاب کهف، بر حق بودن معاد
خواهى پرسيد که: از خواب بيدار شدن اصحاب کهف، چه دلالتى دارد بر اين که قيامت حق است؟
در جواب مى گویيم: از اين جهت که اصحاب کهف در عالَم خواب، جانشان از بدن هايشان کنده شد، و در اين مدت طولانى، مشاعرشان به کلى تعطيل گشته بود و حواس از کار باز ايستاده و آثار زندگى و قواى بدنى همه از کار افتاد. يعنى بدن ها ديگر نشو و نما نکرد. موى سر و رويشان و ناخن هايشان ديگر بلند نشد. شکل و قيافه شان عوض نگرديد. اگر جوان بودند، پير نشدند و اگر سالم بودند، مريض نگشتند. ظاهر بدن ها و لباس هايشان پوسيده نشد.
آن وقت پس از روزگارى بس طولانى، يک بار ديگر که داخل غار شده بودند، برگشتند، و اين خود بعينه نظير قيامت است، و نظير مُردن و دوباره زنده شدن است، وهر دو در اين که خارق العاده اند، شريک اند. کسى که آن را قبول داشته باشد، نمى تواند اين را قبول نکند، و هيچ دليلى بر نفى آن جز استبعاد ندارد.
و اين قضيه در زمانى رُخ داده که دو طایفه از انسان ها با هم اختلاف داشته اند. يک طایفه موحد بوده اند که مى گفتند روح بعد از مفارقتش از بدن، دوباره در روز قيامت به بدن ها بر مى گردد. طایفه ديگر، مشرک بودند و مى گفتند: روح اصلا مغاير بدن است، و در هنگام مرگ از بدن جدا مى شود، وليکن به بدن ديگرى مى پيوندد.
آرى، اعتقاد عموم بت پرستان، اين است که آدمى با مرگ دستخوش بطلان و نابودى نمى گردد، وليکن به بدن ديگرى ملحق مى شود و اين، همان تناسخ است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۷۰
پس در چنين عصرى، حدوث چنين حادثه اى، جاى هيچ شک و ريبى باقى نمى گذارد که اين داستان، آيتى است الهى که منظور از آن، از بين بردن شک و ترديد دل ها است، در خصوص امر قيامت. و منظور آوردن آيتى است تا بفهمند که آن آيت ديگر (قيامت) نيز ممکن است و هيچ استبعادى ندارد.
از همين جاست که در نظر، قوى مى آيد که اصحاب کهف بعد از چند ساعتى که مردم از حال آنان واقف شدند، از دنيا رفته باشند، و منظور خداى تعالى همين بوده باشد که آيتى از خود نشان داده، دهان به دهان در بشر منتشر شود، تا درباره قيامت تعجب و استبعاد نکنند.
از اين جا وجه ديگرى براى جملۀ «إذ يَتَنَازَعُونَ بَينَهُم أمرَهُم» پيدا مى شود و آن، اين است که بگویيم: در ضمير جمع اول، يعنى آن که در «يَتَنَازَعُون» است و آن که کلمۀ «بَين» بر آن اضافه شده، به «ناس» بر مى گردد، و سومى يعنى آن که «أمر» بر آن اضافه شده، به اصحاب کهف بر مى گردد. و کلمۀ «أذ» در اين صورت، ظرف براى «لِيَعلَمُوا» خواهد بود، و معنايش اين مى شود که:
مردم را به داستان اصحاب کهف آگاه کرديم، تا بدانند وعدۀ ما حق است، و در آن ترديدى نيست، و اين دانستنشان وقتى باشد که در ميان خود در خصوص اصحاب کهف سر و صدا مى کردند.
و اگر تنازع مزبور، تنازع در باره اصحاب کهف بوده باشد، و ضمير در «أمرَهُم»، به اصحاب کهف برگردد، معناى آيه چنين مى شود:
ما بعد از آن که اصحاب کهف را بيدار کرديم، مردم را بر حال آنان مطلع ساختيم، تا بدانند که وعدۀ خدا حق است و قيامت ترديدى ندارد، و مردم در باره آنان، بين خود نزاع کردند که آيا اين ها خوابند، يا مُرده اند، و آيا لازم است دفن شوند و برايشان قبر درست کنيم و يا به حال خودشان واگذاريم، تا در فضاى غار همچنان بمانند. مشرکان گفتند: بنایى بر آنان بنيان کنيم و به حال خودشان واگذاريم، پروردگارشان داناتر به حالشان است که آيا زنده اند و خواب و يا آن که مُرده اند، ولى موحدان گفتند: مسجدى را بالاى آنان بنا مى کنيم.
اين دو معنا بود که احتمال مى رفت، وليکن سياق، مؤيد معناى اول است. زيرا ظاهر سياق اين است که اين که موحدان گفتند: «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيهِم مَسجِداً»، در حقيقت رد کلام مشرکان است که گفته اند: «ابنُوا عَلَيهِم بُنيَاناً...»، و اين دو قول به طور يقين از دو طايفه است، و بايد با هم مختلف باشد، و اين اختلاف تنها بنا بر معناى اول تصور دارد. و همچنين جملۀ «رَبُّهُم أعلَمُ بِهِم»، آن هم با اين تعبير که بگويند: «رَبُّهُم» و نگويند: «پروردگار ما»، با معناى اول مناسب تر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۱
«قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيهِم مَسجِداً»:
اين جمله نقل کلام موحدان است. شاهدش اين است که گفتند مسجدى بنا کنيم، و نگفتند معبدى. چون مسجد، در عرف قرآن، محلى را گويند که براى ذکر خدا و سجده براى او مهيا شده است، و قرآن، بتکده و يا ساير معابد را مسجد نخوانده، همچنان که خداوند در سوره «حج»، «مسجد» را در مقابل «صومعه» و «بِيَع» و «صلوات» قرار داده و فرموده: «وَ مَسَاجِدُ يُذکَرُ فِيهَا اسمُ اللّه».
رده:تفسیر المیزان