المیزان جلد۱۳ بخش۳۰
==مقصود از: «الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أمرِهِم»==
و اگر مى بينيد جمله مورد بحث با فصل و بدون عطف آمده، بدين جهت است که کلام به منزله جواب از سؤالى مقدر است. گويا سائلى پرسيده: غير مشرکان چه گفتند؟ در جوابشان گفته شد: آن ها که بر امر اصحاب کهف غلبه کردند، چنين گفتند.
و منظور از «غلبه بر امر ايشان»، اگر مقصود از «امر ايشان»، همان مسأله مورد مشاجره در جملۀ «يَتَنَازَعُونَ...» باشد و ضمير «هم» به «ناس» برگردد، مراد غلبه موحدان خواهد بود، به وسيله پيروزى خود با معجزه کهف. و اگر ضمير به «فِتيَة» برگردد، مقصود از غلبه بر امر ايشان (فتيه)، غلبه از نظر به دست گرفتن کار ايشان خواهد بود، که باز در اين صورت، همان موحدان بودند که متصدى امر کهف و ساختن مسجد بر بالاى آن بودند.
بعضى گفته اند: غالبين بر امر ايشان، پادشاه زمان و دستيارانش بودند، نه موحدان. بعضى ديگر گفته اند: اولياء و فاميل هاى خود اصحاب کهف بودند. و اين قول از هر قولى ديگر، سخيف تر است.
و اگر منظور از امر ايشان، امر مذکور در «يَتَنَازَعُونَ...» نبوده باشد، در اين صورت، اگر ضمير به «ناس» برگردد، معناى غلبه عبارت از زمامدارى خواهد بود. و معناى «قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أمرِهِم»، «آن هايى که زمام امر مردم را در دست داشتند، چنين و چنان گفتند» خواهد بود.
و اين زمامدارى، هم با حاکم زمان قابل انطباق است و هم با موحدان. هم ممکن است حاکم اين حرف را زده باشد، و هم موحدان. و اگر ضمير به موصول «الّذِينَ... - آن هایى که غلبه کردند»، برگردد، ديگر منظور از غالبون، خيلى روشن است، و مقصود از «غلبه زمامداران بر امر خويش»، اين است که ايشان هر کارى را بخواهند، مى کنند. اين بود وجوه محتمل در اين آيه، ولى از همه وجوه بهتر، همان وجه اول است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۲
اين آيه از آياتى است که معرکه آراء مختلف مفسران شده. اختلافات زيادى در مفردات آيه دارند. اختلاف هایى در مرجع ضمير جمع در آن و در ضمن، اختلافات عجيبى درباره جملات آيه از ايشان ديده مى شود، که اگر اين اختلافات را با آن اختلافات در هم ضرب کنيم، آن وقت مى توان گفت در اين آيات، هزاران قول پيدا شده، و از اين اقوال آنچه که با سياق آيه مناسب بود، آورديم. چنانچه خواننده عزيز بخواهد به همه آن اقوال پى ببرد، بايد به کتب تفسيرى مطول مراجعه نمايد.
اختلاف مردم در عدد اصحاب کهف
«سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ...ثَامِنُهُمْ کَلْبهُمْ»:
خداى تعالى در اين آيه، اختلاف مردم را در عدد اصحاب کهف و اقوال ايشان را ذکر فرموده، و بنا به آنچه که خداوند در قرآن نقل کرده - وَ قَولُهُ الحَقّ - مردم سه قول داشته اند، که هر يک، مترتب بر ديگرى است:
يکى اين که: اصحاب کهف، سه نفر بوده اند، که چهارمى سگ ايشان بوده.
دوم اين که: پنج نفر بوده اند و ششمى، سگشان بوده که قرآن کريم بعد از نقل اين قول، فرموده: «رجم به غيب مى کردند». يعنى بدون علم و اطلاع سخن مى گفتند.
و اين توصيفى است بر هر دو قول. زيرا اگر مختص به قول دوم به تنهايى بود، حق کلام اين مى بود که قول دومى را اول نقل کند و آنگاه اين ردّ خود را هم دنبالش بياورد، بعدا قول اول و بعد سوم را نقل کند.
قول سوم اين که: هفت نفر بوده اند، که هشتمى سگ ايشان بوده. خداى تعالى بعد از نقل اين قول، چيزى که اشاره به ناپسندى آن کند، نياورده، و اين خود، خالى از إشعار بر صحت آن نيست. قبلا هم که در پيرامون محاوره اصحاب کهف در ذيل آيه «قَالَ قَائِلٌ مِنهُم کَم لَبِثتُم قَالُوا لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ قَالُوا رَبُّکُم أعلَمُ بِمَا لَبِثتُم» بحث مى کرديم، گفتيم که اين صيغه هاى جمع و آن يک صيغه مفرد، نه تنها إشعار بلکه دلالت دارد بر اين که حداقل عدد ايشان هفت نفر بوده و کمتر از آن نبوده است.
و از جمله لطایفى که در ترتيب شمردن اقوال مذکور به کار رفته، اين است که از عدد سه تا هشت را پشت سر هم آورده، با اين که سه عدد را شمرده، شش رقم را نام برده، فرموده: «سه نفر، چهارمى سگشان، پنج نفر، ششمى سگشان. هفت نفر، هشتمى سگشان»، و اما کلمۀ «رَجماً»، تميزى است که به وصف دو قول اول به عبارت قول بدون علم مى پردازد.
و «رَجم»، همان سنگسار کردن است. و گويا مراد از «غيب»، غايب باشد. يعنى قولى که معنايش از علم بشر غايب است و قائلش نمى داند راست است، يا دروغ. آنگاه گوينده کلامى را که چنين شأنى و چنين وضعى دارد، به کسى تشبيه فرموده که مى خواهد با سنگ کسى را بزند، خم مى شود، چيزى را بر مى دارد که نمى داند سنگ است، يا چيز ديگر، و نمى داند که به هدف مى خورد، يا خير؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۳
و شايد در مَثَل معروف هم که مى گويند: «فلانى رجم به غيب کرد»، همين باشد. يعنى به جاى علم با مظنه رجم کرد، چون مظنون هم هر چه باشد تا حدى از نظر صاحبش غائب است.
بعضى در معناى «رجم به غيب» گفته اند: «ظنّ به غيب»، ولى قول بعيدى است.
خداى تعالى در اين سه جمله مورد بحث، در وسط دو جمله اول، آن واو نياورد، ولى در سومى آورده، فرموده: «ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُم کَلبُهُم»، «خَمسَةٌ سَادِسُهُم کَلبُهُم»، «سَبعَةٌ وَ ثَامِنُهُم کَلبُهُم».
در کشاف گفته: در اين سه جمله «ثَلَاثَةٌ» و «خَمسَةٌ» و «سَبعَةٌ»، هر سه خبرهايى هستند براى مبتداى حذف شده، و تقدير کلام چنين است: «هُم ثَلَاثَةٌ». «هُم خَمسَةٌ». «هُم سَبعَةٌ». همچنان که هر سه جمله «رَابِعُهُم کَلبُهُم» وَ «سَادِسُهُم کَلبُهُم» و «ثَامِنُهُم کَلبُهُم»، مبتدا و خبرهايى هستند که صفت خبر قبلى قرار گرفته اند.
خواهى پرسيد: اين که دليل بى «واو» آمدن آن دو جمله و با «واو» آمدن اين جمله نشد؟
در جواب مى گوييم: «واو» مزبور، واوى است که هميشه بر سر جمله اى در مى آيد که آن جمله، صفت نکره اى باشد، همچنان که بر سر جملاتى هم در مى آيد که حال از معرفه باشد. مانند صفت نکره در جمله «جَائَنِى رَجُلٌ وَ مَعَهُ آخَر: نزد من مردى آمد که با او ديگرى هم بود»، و صفت معرفه مانند: «مَرَرتُ بِزيدٍ وَ بِيَدِهِ سَيفٌ: زيد را در راه ديدم، در حالى که در دستش شمشيرى بود». واو در جمله «وَ مَا أهلَکنَا مِن قَريَةٍإ الّا وَ لَهَا کِتَابٌ مَعلُومٌ» نيز از همين باب است.
فائده اين «واو»، هم در نکره و هم در معرفه، تأکيد و يا به عبارتى، بهتر چسبيدن صفت به موصوف و دلالت بر اين است که اتصاف موصوف به اين صفت امرى است ثابت و مستقر.
همين «واو» است که در جمله سوم به ما مى فهماند که اين حرف صحيح است. زيرا مى رساند گويندگان اين سخن از روى علم و ثبات و اطمينان نفس سخن گفته اند، نه چون آن دو طایفه، که رجم به غيب کرده بودند.
دليل بر اين استفاده، اين است که خداى تعالى، بعد از دو جمله اول فرمود: «رَجماً بِالغَيب»، و بعد از جمله سوم فرمود: «مَا يَعلَمُهُم إلّا قَلِيلٌ». ابن عباس هم گفته: در دو جمله اول، «واو» نيامد، چون هنوز جاى شمردن بود. زيرا يک قول ديگر باقى مانده بود، ولى در جمله سوم، «واو» آورد تا بفهماند قول ديگرى در دنبال نيست. همين روايت هم، خود دليل قاطع و ثابت است بر اين که عدد اصحاب کهف، هفت نفر بوده، و هشتمى آنان، سگشان بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۴
و در مجمع البيان در ذيل خلاصه اى از کلام ابى على فارسى گفته: و اما کسى که گفته اين «واو»، واو ثمانيه است، و استدلال کرده به آيه: «حَتّى إذَا جَاؤُهَا وَ فُتِحَت أبوَابُهَا» که چون درهاى بهشت هشت عدد است، لذا «واو» آورده، سخنى است که علماى نحو معنايش را نمى فهمند، و از نظر علمى اعتبارى ندارد.
«قُل رَبّى أَعْلَمُ بِعِدَّتهِم مَّا يَعْلَمُهُمْ إِلّا قَلِيلٌ...»:
در اين جمله، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمان مى دهد که درباره عدد اصحاب کهف، صحيح ترين نظريه را اعلام بدارد و آن، اين است که: خدا به عدد آنان داناتر است. در کلام سابقش نيز به اين نظريه اشاره کرده. نظير اين که در جمله اى که از محاوره آنان حکايت کرده بود، و آن را کلامى صحيح هم دانسته بود.
يکى گفته بود: چه قدر خوابيدند؟ گفتند: «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ»، و در آخر حکايت کرده که گفتند: پروردگارتان بهتر مى داند که چقدر خوابيديد؟ با اين حال در کلام دلالتى است بر اين که بعضى از کسانى که با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مخاطب به اين خطاب، يعنى خطاب «رَبِّى أعلَمُ بِعِدَّتِهِم» بودند، اطلاعى از عدد آنان داشته اند. چون در اين کلام فرموده: «مَا يَعلَمُهُم إلّا قَلِيلٌ: نمى داند آن را مگر عدّه اى اندک»، و نفرموده: «لَا يَعلَمُهُم إلّا قَلِيلٌ». چون ميان «ما» و «لا» فرق است. اولى نفى حال را افاده مى کند و در نتيجه استثناء «إلّا قَلِيلٌ» بعد از آن اثبات در حال را مى رساند.
و از اين کلام چنين به نظر مى آيد که آن عده کمى که قضيه را مى دانستند، از اهل کتاب بوده اند.
کوتاه سخن، مفاد کلام اين است: سه قولى که درباره عدد اصحاب کهف ارائه شد، در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» معروف بوده. بنابراين، اين که در جمله «سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ...: به زودى مى گويند سه نفر بوده اند» که مى فهماند در آينده اين نظريه ارائه مى شود، همچنين دو نظريه ديگر در صورتى که عطف به مدخول «سين» در «سَيَقُولُون» باشند، آينده نزديک به زمان نزول اين آيات و يا نزديک به زمان وقوع حادثه را مى رساند - دقت فرماييد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۵
«فَلَا تُمَارِ فِيهِم إلّا مِرَاءً ظَاهِراً» - راغب گفته: کلمۀ «مِريَة»، به معناى تردد در چيزى است، و معناى آن از معناى کلمه «شک»، اخصّ است، و «شک» از «مِريَة»، عمومى تر است. آنگاه گفته: «إمتراء» و «مُمَارَات» به معناى محاجّه در آن امرى است که مورد تردد باشد. سپس گفته: اصل کلمۀ «مِريَة» از اصطلاح «مَرَيتُ النَّاقَةَ» گرفته شده، که معنايش «به پستان ماده شتر، جهت دوشيدن شير دست کشيدم» است.
پس اگر «جدال» را «ممارات» خوانده اند، براى اين است که شخص مجادله کننده با کلام خود مى خواهد همه حرف هاى طرف خود را از او بدوشد و رد کند.
و مقصود از «ظاهر بودن مراء» اين است که در آن تعمق و دقت ننموده، به همان مقدارى که قرآن از قصه اصحاب کهف آورده، اکتفاء کند. ولى بعضى آن را طورى ديگر معنا کرده اند که از آن توهين و رد شنونده فهميده مى شود.
و بعضى ديگر گفته اند: مقصود از «ظاهر بودن مراء» اين است که: «مراء» حجت طرف مقابل را از بين ببرد، و «ظهور» در اين جا به معناى رفتن است، همچنان که در شعر شاعر که گفته: «وَ تِلکَ شکاة ظَاهِرٌ عَنکَ عَارُهَا: و اين شکوه اى است که عارش از تو خواهد رفت»، به اين معنا است.
و معناى آيه اين است: وقتى پروردگار تو داناتر به عدد ايشان است، و اوست که داستان ايشان را براى تو بيان کرده، پس ديگر با اهل کتاب درباره اين جوانان محاجه مکن، مگر محاجه اى که در آن اصرار نباشد، و يا محاجه اى که حجت آنان را از بين ببرد، و از هيچ يک از آنان درباره عدد اين جوانان نظريه مخواه، پروردگارت تو را کفايت کند.
«وَ لا تَقُولَنَّ لِشَئٍ إِنّى فَاعِلٌ ذَلِک غَداً * إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ»:
اين آيه شريفه، چه خطابش را منحصر به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بدانيم و چه اين که بگوييم خطاب به آن حضرت و به ديگران است، متعرض امرى است که آدمى آن را کار خود مى داند، و به طرف مقابل خود وعده مى دهد که در آينده اين کار را مى کنم.
هر عملى از هر عاملى، موقوف به اذن و مشيت خداى تعالى است
قرآن کريم در تعليم الهى خود، تمامى آنچه که در عالَم هستى است، چه ذوات و چه آثار و افعال ذوات را مملوک خدا به تنهايى مى داند، که مى تواند در مملوک خود، هر قسم تصرفى نموده و هر حکمى را انفاذ بدارد، و کسى نيست که حکم او را تعقيب کند، و غير خدا، هيچ کس، هيچ چيز را مالک نيست، مگر آنچه را که خدا تمليکش کرده، و او را بر آن توانا نموده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۶
تازه بعد از تمليک هم، باز خود او مالک و قادر بر آن است، (و مانند تمليک ما به يکديگر نيست که وقتى چيزى به کسى تمليک کنيم، ديگر خودمان مالک نيستيم). آيات قرآنى که بر اين حقيقت دلالت کند، بسيار زياد است، که حاجتى به ايراد آن ها نيست.
پس تمامى ذواتى که در عالَم است که داراى افعال و آثارى هستند و ما آن ها را سبب و فاعل و علت آن افعال و آثار مى ناميم، هيچ يک در سببيت خود مستقل نيستند، و هيچ کدام در فعل و اثر خود، بى نياز از خدا نيست. هيچ عملى و اثرى از آن ها سر نمى زند، مگر آن که خدا بخواهد. زيرا اوست که آن را قادر بر آن فعل کرده و در عين حال، از خود سلب قدرت ننموده، تا آن فاعل بر خلاف اراده خدا، اراده اى کند.
و به عبارت ديگر: هر سببى از اسباب عالَم هستى، سبب از پيش خود نيست و سببيتش به اقتضاء ذاتش نمى باشد، بلکه خداى تعالى، او را قادر بر فعل و اثرش کرده، و هر جا که فعل و اثرى از خود نشان دهد، مى فهميم که خدا خلاف آن را اراده نکرده است.
و اگر بخواهى، مى توانى بگويى خداى تعالى، راه رسيدن به اثر را برايش آسان و هموار کرده. و باز اگر خواستى، بگو اثر خود را به اذن خدا بروز مى دهد. زيرا برگشت همه اين تعبيرات، به يکى است. اذن خدا همان اقدار خدا است، اذن خدا، همان رفع موانع نمودن خدا است، و آيات داله بر اين که هر عملى از هر عاملى موقوف بر اذن خداى تعالى است، بسيار زياد است.
از آن جمله مى فرمايد: «مَا قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أو تَرَکتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أصُولِهَا فَبِإذنِ اللّه». و نيز مى فرمايد: «مَا أصَابَ مِن مُصِيبَةٍ إلّا بِإذنِ اللّه». و نيز مى فرمايد: «وَ البَلَدُ الطَّيِّبُ يَخرُجُ نَبَاتُهُ بِإذنِ رَبِّهِ». و نيز مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ لِنَفسٍ أن تُؤمِنَ إلّا بِإذنِ اللّه». و نيز فرموده: «وَ مَا أرسَلنَا مِن رَسُولٍ إلّا لِيُطَاعَ بِإذنِ اللّه»، و همچنين آيات زياد ديگرى از اين قبيل.
وجوه مفسران، در معنای استثناء در آيه شریفه
پس انسان عارف به مقام پروردگار خود و کسى که خود را تسليم پروردگار خويش ساخته، مى بايستى هيچ وقت خود را سبب مستقل در امرى و در کارى نداند، و خود را در آن کار مستغنى از خدا نپندارد، و بداند که اگر مالک آن عمل و قادر بر آن است، خداى تعالى تمليکش فرموده، و او را بر آن کار قادر ساخته،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۷
و ايمان داشته باشد به اين که: «أنَّ القُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً: نيروها همه از خدا است».
لاجرم هر وقت تصميم مى گيرد که عملى را انجام دهد، بايد عزمش توأم با توکل بر خدا باشد، همچنان که خودش فرموده: «فَإذَا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَى اللّه». و هر وقت به کسى وعده اى مى دهد و يا از عملى که در آينده انجام دهد، خبر مى دهد، بايد مقيدش کند به اذن خدا، و يا به عدم مشيت خدا خلاف آن را، و بگويد: «اين کار را مى کنم، اگر خدا غير آن را نخواسته باشد».
و همين معنا، يعنى نهى از مستقل پنداشتن، خود معنايى است که از آيه شريفه به ذهن مى رسد. مخصوصا با سابقه ذهنى که از قرآن کريم درباره اين حقيقت داريم.
وقتى مى شنويم: «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَئٍ إنّى فَاعِلٌ ذَلِکَ غَداً إلّا أن يَشَاءَ اللّه»، آن هم با در نظر گرفتن آيات قبل که وحدانيت خدا را در الوهيت و ربوبيت بيان مى کرد و همچنين آيات ماقبل اين قصه را که آنچه در روى زمين است، زينت داده، خدا معرفى مى نمود، و مى فرمود: «خدا به زودى آن ها را به صورت خاکى خشک و بى علف در مى آورد»، و نيز با در نظر گرفتن اين که يکى از چيزهايى که در روى زمين است، افعال آدمى است که خدا براى انسان زينتش داده و با آن آدميان را امتحان مى کند، که آيا خود را مالک آن افعال مى دانند يا خير.
از همه اين ها استفاده مى شود که منظور از جملۀ «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَئٍ إنّى فَاعِلٌ ذَلِکَ غَداً»، اين نيست که شما کارهاى خودتان را به خود نسبت ندهيد، و اين کارها مال شما نيست، قطعا منظور اين نيست. براى اين که ما مى بينيم بسيارى از موارد، خدا کارهاى پيغمبرش و غير پيغمبرش را به خود آنان نسبت داده، و اصلا امر مى کند که کارهايى را به خودش نسبت دهد: «فَقُل لِى عَمَلِى وَ لَکُم عَمَلُکُم». و يا: «لَنَا أعمَالُنَا وَ لَکُم أعمَالُکُم».
پس قرآن کريم، اصل نسبت دادن افعال به فاعل را انکار نمى کند. آن چيزى را که انکار کرده، اين است که کسى براى خود و يا براى کسى و يا چيزى ادعاى استقلال در عمل و بى نيازى از مشيت خدا و اذن او کند. اين است آن نکته اى که جمله استثنایى: «إلّا أن يَشَاءَ اللّه» در مقام افاده آن است.
از همين جا روشن مى شود که در جمله مذکور، بایى به معناى ملابسه در تقدير است، و استثناء هم، استثناء مفرّغ است که مستثنى را از همه احوال و از همه زمان ها بيرون مى کند و تقديرش اين است که به «هيچ چيز مگو - يعنى درباره هيچ چيز تصميم مگير - که من آن را فردا انجام مى دهم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۸
اين حرف را در هيچ حالى از احوال و در هيچ زمانى از ازمنه مزن، مگر در يک حال و يک زمان، و آن حال و زمانى است که کلام خود را معلق بر مشيت خدا کرده باشى، به اين که گفته باشى: من اين کار را فردا انجام مى دهم، اگر خدا بخواهد که انجام دهم و يا اگر خدا نخواهد که انجام ندهم». و بالاخره معناى «إن شاء اللّه»، مقيد ساختن عمل خويش است به مشيت خدا.
اين است آن معنايى که دقت در آيه افاده اش مى کند و ذيل آيه نيز، مؤيد آن است. البته مفسران، در آن توجيهات ديگرى دارند که ذيلا از نظر خوانندگان مى گذرد:
يکى اين که: معناى آيه همان معنايى است که شد، الّا اين که در کلام، کلمۀ «قول» در تقدير است، و تقدير کلام اين است که: «إلّا أن تَقُولَ إن شَاءَ اللّه: مگر اين که بگويى إن شَاءَ اللّه». و چون کلمۀ «تَقُول» حذف شده، تعبير «إن شَاءَ اللّه» هم به عبارت مستقبل، يعنى «إن يَشَاءَ اللّه» تغيير يافته است، و اين خود تأديبى است از خدا براى بندگانش، و تعليم ايشان است تا آنچه خبر مى دهند، اين طور خبر دهند تا از حد قطع و يقين بيرون آيد، و در نتيجه دروغ نگفته باشند. و اگر قسم خورده اند، در صورت برخورد با موانع، قسم شان نشکند.
مثلا در خبر بگويند: «فردا إن شاء اللّه فلانى مى آيد». اگر فرضا نيامد، دروغ نگفته. چون گفته اگر خدا بخواهد. و همچنين در قسم بگويد: «و اللّه فلان کار را مى کنم، إن شاء اللّه»، تا اگر به موانعى برخورد نمود، سوگندش نشکند، و کفاره به گردنش نيايد - اين وجه را به اخفش نسبت داده اند.
ليکن وجهى است با تکلّف، آن هم تکلفى بى جهت. علاوه بر اين که تقدير «قول» آن طور که گفته شده، معناى آيه را به کلّى به هم مى زند، و اين مسأله بر خواننده پوشيده نيست.
وجه ديگرى که آورده اند، اين است که: در کلام چيزى در تقدير نيست، الّا اين که مصدرى که پس از تأويل جملۀ «إن شَاءَ اللّه» استفاده مى شود، مصدرى است به معناى مفعول و معناى جمله اين است که: به چيزى مگو که من فردا انجامش مى دهم، مگر آن چيزى که خدا خواسته باشد و اراده کرده باشد، مثلا اطاعت خدا باشد.
پس گويا گفته شده درباره هيچ عملى مگو که به زودى انجامش مى دهم، مگر آن عملى که از طاعات باشد. و نهى «مگو» هم، نهى کراهتى است، نه حرمتى تا بر آن اعتراض شود که پس انجام کارهاى مباح و يا خبر دادن از آن که بعدها مى کنم، جایز نيست، و حال آن که جایز است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷۹
اين وجه نيز صحيح نيست. زيرا وقتى صحيح است که مقصود از مشيت خدا، اراده تشريعى «طاعت» بوده باشد، و کسى چنين سندى نداده، و هيچ دليلى بر آن دلالت ندارد. حتى در يک مورد از قرآن هم سراغ نداريم که مشيت، به معناى اراده تشريعى خدا باشد، در حالى که مواردى سراغ داريم که مشيت در آن، در مشيت تکوينى استعمال شده.
همچنان که از قول حضرت موسى «عليه السلام» نقل فرموده که به خضر گفت: «سَتَجِدُنِى إن شَاءَ اللّهُ صَابِراً». و از شعيب نقل فرموده که به موسى گفت: «سَتَجِدُنِى إن شَاءَ اللّهُ مِنَ الصَّالِحِين».
و از اسماعيل «عليه السلام» حکايت کرده که به پدرش گفت: «سَتَجِدُنِى إن شَاءَ اللّهُ مِنَ الصَّابِرِين». و در وعده اى که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» داده، مى فرمايد: «لَتَدخُلُنَّ المَسجِدَ الحَرَامَ إن شَاءَ اللّهُ آمِنِين»، و همچنين آياتى ديگر.
وجه مزبور، بيشتر با اصول عقايد معتزله وفق مى دهد. چون معتزله مى گويند: خداى تعالى، پس از خلقت بندگان، ديگر مشيتى در کارهاى آنان ندارد. تنها دخل و تصرفى که در بندگان دارد، از راه تشريع و اراده تشريعى، و خلاصه جعل قانون است، که اين کار را بکنيد و اين کار مکنيد. وليکن اين نظريه از نظر عقل و نقل، باطل است.
يکى از وجوه ديگرى که در توجيه آيه شريفه آورده اند، اين است که: استثناء مزبور، از «فعل» است، نه از «قول»، که اگر اين طور توجيه کنيم، ديگر احتياجى به تقدير پيدا نمى کنيم، و معنا اين مى شود: و به هر چيز مگو که «من فردا انجامش مى دهم، مگر آن که خدا خلافش را اراده کرده باشد، و مانعى جلو من بگذارد»، و اين حرف، نظير حرف معتزله است که مى گويند: بنده در افعالش فاعل مستقل است، مگر اين که خداوند مانعى بزرگتر در جلو او قرار دهد. و خلاصه برگشت کلام به اين مى شود که: درباره افعال بندگان، راه معتزله را مرو، نظريه آنان باطل است.
اشکالى که ما در اين توجيه داريم، اين است که استثناء را به فعل زدن نه به قول، به آن بيانى که ما گذرانديم، بى اشکال تر و تمام تر است، و ديگر نهى از تعليق استثناء بر فعل وجهى ندارد. چون تعليق استثناء بر فعل در موارد متعددى در کلام خداى تعالى واقع شده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۸۰
و آن را رد نکرده، مانند کلامى که از ابراهيم حکايت کرده که گفت: «وَ لَا أخَافُ مَا تُشرِکُونَ بِهِ إلّا أن يَشَاءَ رَبِّى شَيئاً»، و کلامى که از شعيب نقل کرده که گفت: «وَ مَا يَکُونُ لَنَا أن نَعُودَ فِيهَا إلّا أن يَشَاءَ اللّهُ ». و نيز مانند آيه: «مَا کَانُوا لِيُؤمِنُوا إلّا أن يَشَاءَ اللّهُ»، که کلام خود خداى تعالى است، و همچنين آيات ديگر. پس آيه مورد گفتگوى ما نيز بايد بر معنايى حمل شود که با اين مطلب موافق در آيد.
يکى ديگر از وجوهى که در معناى استثناء مورد بحث گفته اند، اين است که: استثناى مزبور، از اعم اوقات است. چيزى که هست، مفعول کلمۀ «يَشَاءُ» عبارت از قول است، و معناى آيه اين است که: هيچ وقت اين حرف را نزنيد، مگر آن که خدا بخواهد که شما بزنيد. و مراد از خواستن خدا اذن اوست. يعنى حرفى نزنيد که خدا اذن خود را در آن اعلام نکرده باشد.
اشکال اين وجه، اين است که: وقتى درست است که چيزى در آن تقدير بگيريم، و تقدير گرفتن، دليل مى خواهد و در الفاظ آيه چيزى که دلالت کند بر تقدير اعلام وجود ندارد، و اگر هم تقدير نگيريم، تکليف در آيه، تکليف به مجهول خواهد بود.
وجه ديگر اين است که: استثناء مزبور، براى ابدى کردن مطلب است. نظير استثنایى که در آيه «خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الأرض إلّا مَا شَاءَ رَبُّکَ عَطَاءً غَيرَ مَجذُوذٍ». و بنابر اين، معناى آيه مورد بحث، اين مى شود که: ابدا چنين حرفى مزن.
ليکن اين وجه با آيات بسيارى که قبلا نقل کرديم که افعال گذشته و آينده انبياء و ساير مردم را به خود ايشان نسبت داده، منافات دارد، بلکه در آن آيات پيغمبر خود را دستور مى دهد که اعمال خود را به خودش نسبت دهد. مثل اين که فرموده: «فَقُل لِى عَمَلِى وَ لَکُم عَمَلُکُم»، و مانند آيه: «قُل سَأَتلُوا عَلَيکُم مِنهُ ذِکراً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸۱
معناى دستور: «فراموش نکردن ذکر خدا»، در آیه شریفه
«وَ اذْکُر رَّبَّک إِذَا نَسِيتَ وَ قُلْ عَسى أَن يَهْدِيَنِ رَبّى لاَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً»
اتصال اين آيه به ماقبل و اشتراکش با آن ها در سياق تکليف «به ياد آر»، چنين اقتضاء مى کند که مراد از «نسيان»، فراموش کردن استثناء باشد.
و بنابراين، مراد از «ذکر پروردگار»، فراموش نکردن مقام پروردگار است. همان مقامى که به ياد آن بودن موجب استثناء مى شود، و آن، اين است که: خداى تعالى، قائم بر هر نفسى و هر کارى است که آن نفس مى کند، و خدا است که کارهاى نفوس را به آن ها تمليک کرده و نفوس را بر آن قدرت داده.
و معناى آيه اين است که: هر وقت در اثر غفلت از مقام پروردگارت، فراموش کردى که در کلام خود استثناء مذکور را به کار برى، به محضى که يادت آمد، مجددا به ياد پروردگارت باش. آنگاه ملک و قدرت خود را تسليم او بدار و از او بدان و افعال خويش را مقيد به اذن و مشيت او کن.
و از آن جایى که امر به يادآورى مطلق آمده، و معلوم نکرده که چه نحو و با چه عبارتى به ياد خدا بيفتيد، لذا استفاده مى شود که منظور ذکر خداى تعالى است، به شأن مخصوص به او.
حال چه اين که به لفظ باشد و چه به ياد قلبى، و لفظ هم، چه إن شاء اللّه باشد و يا استغفار و چه اين که ابتداء آن را بگويد، و يا اگر يادش رفت، هنوز کلامش تمام نشده، آن را بگويد. و يا به منظور گفتن آن، کلام را دوباره تکرار کند. و يا آن که اگر اصلا يادش نيامد، تا کلام تمام شد، همان کلام را در دل بگذراند، و إن شَاءَ اللّه را بگويد.
چه اين که فاصله زياد شده باشد، يا کم. همچنان که در بعضى از روايات آمده که وقتى آيه شريفه نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «إن شَاءَ اللّه»، و چه اين که به لفظ استغفار و امثال آن باشد.
از آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که گفتار بعضى از مفسران که گفته اند: آيه مستقل از آيات قبل است، و مراد از فراموشى، فراموشى خدا و يا مطلق فراموشى است، و معنايش اين است که «هر وقت خدا را فراموش کردى و يا هر چيز ديگرى را فراموش کردى، سپس يادت آمد، به ياد خدا بيفت»، گفتار صحيحى نيست.
و همچنين کلام بعضى ديگر، که بنابر وجه سابق اضافه کرده که مراد از ذکر خداى تعالى، هر ذکرى نيست، بلکه همان کلمه إن شَاءَ اللّه است، هرچند که فاصله ميان گفتن آن و فراموشى زياد باشد، و يا خصوص استغفار و يا پشيمانى بر تفريط و کوتاهى کردن است. و همچنين وجوه ديگرى که در اين باره ارائه شده، وجوه سديدى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸۲
مسأله اتصال به سياق آيات قبل و اشتراکش با آن ها در سياق تکليف، اقتضاء مى کند که اشاره به کلمۀ «هَذَا»، اشاره به ذکر خدا بعد از فراموشى باشد، و معنايش اين باشد: اميدوار باش که پروردگارت تو را به امرى هدايت کند، که رشدش از ذکر خدا بعد از نسيان بيشتر باشد، و آن، عبارت است از ذکر دائمى و بدون نسيان.
در نتيجه، آيه شريفه از قبيل آياتى خواهد بود که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را به دوام ذکر دعوت مى کند. مانند آيه: «وَ اذکُر رَبَّکَ فِى نَفسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الجَهرِ مِنَ القَولِ بِالغُدُوِّ وَ الآصَال وَ لَا تَکُن مِنَ الغَافِلِين». چون به ياد چيزى افتادن بعد از فراموش کردن و به ياد آوردن و به خاطر سپردن که ديگر فراموش نشود، خود از اسباب دوام ذکر است.
و عجب از مفسرانى است که کلمۀ «هَذَا» را در آيه شريفه، اشاره به داستان اصحاب کهف گرفته و گفته اند: معناى آيه، اين است که: «بگو اميد است خداوند از آيات داله بر نبوتم، معجزاتى به من بدهد که از نظر ارشاد مردم به دين توحيد، مؤثرتر از داستان اصحاب کهف باشد»، ولى خواننده ضعف اين توجيه را خود مى فهمد.
و از اين عجيب تر، کلامى است که از بعضى از مفسران نقل شده که گفته اند: اشاره «هَذَا» به «فراموش شده» است، و معناى آيه اين است که: «از خدا بخواه که وقتى چيزى را فراموش کردى، به يادت بياورد، و اگر به يادت نياورد، بگو اميد است پروردگارم مرا به چيزى هدايت کند، که از آن فراموش شده ام، بهتر و نفعش از آن بيشتر باشد».
باز از اين هم عجيب تر، کلام بعضى ديگر از آنان است که گفته اند: جملۀ «وَ قُل عَسَى أن يَهدِيَن...»، عطف تفسيرى بر جملۀ «وَ اذکُر رَبَّکَ إذَا نَسِيتَ» مى باشد و معنايش، اين است که: اگر نسيانى از تو سر زد، به سوى پروردگارت توبه ببر، و توبه ات اين است که بگويى «اميد است پروردگارم مرا به نزديک تر از اين به رشد هدايت فرمايد».
ممکن هم هست بگوييم: وجه دوم و سوم، يک وجه است و به هرحال، چه يکى باشد و چه دو تا، بناء هر دو، بر اين است که مراد از جملۀ «نَسِيتَ»، مطلق نسيان باشد، و حال آن که خواننده عزيز، اشکالش را فهميد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸۳
بيان عدد سال هاى اقامت اصحاب کهف، در غار
«وَ لَبِثُوا فى کَهْفِهِمْ ثَلَاث مِائَةٍ سِنِينَ وَ ازْدَادُوا تِسعاً»:
اين جمله، مدت اقامت اصحاب کهف در غار را بيان مى کند که در اين مدت همه در خواب بودند، وچون طولانى بودن اين خواب مورد عنايت بوده، در اول آيات داستان نيز اشاره اى اجمالى به اين مدت کرده و فرموده: «فَضَرَبنَا عَلَى آذَانِهِم فِى الکَهفِ سِنِينَ عَدَداً».
مؤيد اين حرف، اين است که دنبال جمله مورد بحث در آيه بعدى فرموده: «قُل اللّه أعلَمُ بِمَا لَبِثُوا»، آنگاه اضافه کرده است: «وَ اتلُ مَا أُوحِىَ إلَيکَ ...»، و سپس فرموده: «وَ قُل الحَقُّ مِن رَبِّکُم»، و جز در جمله مورد بحث عدد سال هاى مکث ايشان را بيان نکرده. پس با اين که در جمله مورد بحث، عدد مذکور را معلوم کرده و سپس فرموده: «قُل اللّه ُأعلَمُ بِمَا لَبِثُوا»، و در جاى ديگر فرموده: «قُل رَبِّى أعلَمُ بِعِدَّتِهِم: بگو پروردگار من، به عده آنان داناتر است». اين خود اشاره به اين است که عدد مذکور صحيح است.
پس ديگر نبايد توجهى به اين حرف نمود که جمله «وَ لَبِثُوا فِى کَهفِهِم» حکايت کلام اهل کتاب و جمله «قُل اللّه ُأعلَمُ بِمَا لَبِثُوا» جواب و ردّ آن است. و همچنين به اين گفته نيز نبايد اعتنا کرد که جمله «لَبِثُوا...» کلام خدا و جمله «وَ ازدَادُوا تِسعاً» اشاره به قول اهل کتاب و ضمير «هم»، راجع به ايشان است. و معناى آيه اين است که: اهل کتاب، نُه سال بر عدد واقعى افزوده اند، و آنگاه جمله «قُل اللّه أعلَمُ بِمَا لَبِثُوا» رد آن است.
زيرا علاوه بر ناسازگارى آن با مطالب گذشته، آنچه از اهل کتاب در باره سال هاى مکث اصحاب کهف نقل شده، دويست سال و يا کمتر از آن است، و هيچ يک از اهل کتاب، سيصد و نُه سال و حتى سيصد سال را نگفته است.
کلمه «سِنِين»، تميز عدد نيست و گرنه بايد مى فرمود: «ثلاث مائة سنة». چون تميز از صد به بالا، مفرد و منصوب است، بلکه به طورى که گفته اند، بدل از «ثلاث مائة» است، و در اين کلام شباهتى با جمله «سِنِينَ عَدَداً» که اجمال قصه را در صدر آيات بيان مى کرد، رعايت شده است.
رده:تفسیر المیزان