المیزان جلد۱۳ بخش۳۱
و بعيد نيست نکته تبديل کلمه «سَنَة» به «سِنِين»، زياد جلوه دادن مدت لبث باشد، و بنابراين آن وقت جملۀ «وَ ازدَادُوا تِسعاً» خالى از يک معنا و بویى از اضراب نخواهد بود. گويا کسى گفته: «در غارشان سيصد سال، آرى اين همه سال هاى متمادى خوابيدند، بلکه نُه سال هم اضافه کردند»، و اضراب بودن جمله مزبور، منافاتى با گفته سابق ما در «سِنِينَ عَدَداً» ندارد، که گفتیم این تعبیر، برای این است که عدد را اندک نشان دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸۴
زيرا در آن جا مقام، مقام ديگرى بود، واين جا، مقام ديگرى است. و در هر يک از دو مقام، غرض خاصى در بين است که در آن ديگرى نيست. غرض در آن مقام اين بود که بفهماند خواباندن اصحاب کهف در مدتى به اين طولانى و سپس بيدار کردن آنان در مقام قدرت خداى تعالى چيزى نيست ودر قبال زينت دادن موجودات زمين در نظر بشر امرى عجيب نيست. به خلاف اين مقام که مى خواهد حجتى را عليه منکران بعث اقامه کند که در چنين مقامى هرچه عدد سال هاى خواب آنان را بيشتر جلوه دهد، حجت، دل نشين تر خواهد شد.
پس همين يک مدت، دو نسبت به خود مى گيرد. يکى نسبتى به خدا دارد که امرى آسان است و يکى نسبت به ما که مدتى بسيار طولانى است.
و اضافه کردن نُه سال به سيصد سال، چنين اشاره مى کند که اصحاب کهف سيصد سال شمسى در غار بوده اند. چون تفاوت سيصد سال شمسى با قمرى، تقريبا همين مقدارها مى شود، و ديگر جا ندارد که کسى شک کند در اين که مراد از «سِنِين» در آيه شريفه، سال هاى قمرى است. براى اين که سال در عرف قرآن، به قمرى حساب مى شود که از ماه هاى هلالى ترکيب مى يابد و در شريعت اسلامى هم، همين معتبر است.
و در تفسير کبير، به خاطر اين که اين دو عدد به طور تحقيق با هم منطبق نمى شود، با شدت هر چه تمامتر به اين حرف حمله کرده، و درباره روايتى هم که از على «عليه السلام» در اين موضوع نقل شده، مناقشه کرده است. با اين که فرق ميان دو عدد، يعنى سيصد سال شمسى و سيصد و نُه سال قمرى، از سه ماه کمتر است، و در مواردى که عددى را به طور تقريب مى آورند، اين مقدار از تقريب را جایز مى شمارند. و بدون هيچ حرفى در کلام خود ما هم معمول است.
اختلاف مردم در مدت اقامت اصحاب کهف، در غار
«قُل اللُّه أعلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيبُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض...»:
در داستان اصحاب کهف، به طور اشاره گذشت که مردم درباره اصحاب کهف اختلاف داشتند و قرآن کريم، حق داستان را ادا نموده، آنچه حقيقت داشته، بيان فرموده است.
پس جمله «قُل اللّه ُأعلَمُ بِمَا لَبِثُوا»، مُشعر به اين است که مدتى را که در آيه قبلى براى لبث اصحاب کهف بيان نموده، نزد مردم مسلّم نبوده. لذا رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مأمور شده است با ايشان احتجاج کند، و در احتجاج خود، به علم خدا تمسک جسته، بفهماند که خدا از ما مردم بهتر مى داند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸۵
جملۀ «لَهُ غَيبُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، تعليل و بيان اين جهت است که چطور خدا داناتر به مدت لبث ايشان است. و «لام» در آن، مفيد اختصاص ملکى است، و مراد اين است که خداى تعالى، تنها مالک آنچه در آسمان ها و زمين است، مى باشد، و تنها اوست که مالک غيب است و چيزى از او فوت نمى شود، هر چند که آسمان و زمين از بين بروند. و وقتى که مالک غيب عالم باشد و ملکيتش هم به حقيقت معناى ملکيت باشد و وقتى داراى کمال بصر و سمع است، پس او از هر کس ديگر به مدت لبث اصحاب کهف، داناتر است که خود يکى از مصاديق غيب است.
بنابراين، اين که فرمود: «أبصِر بِهِ وَ أسمِع»، با در نظر گرفتن اين که صيغه «أفعل بِهِ»، صيغه تعجب است، معنايش اين است که: چقدر بينا و شنوا است. و اين خود، کمال سمع و بصر خداى را مى رساند، و جمله اى است که تعليل را تتميم مى کند. گويا گفته است چطور داناتر به لبث آنان نباشد، در حالى که مالک ايشان که يکى از مصاديق غيب اند، مى باشد، و حال ايشان را ديده و مقالشان را شنيده است.
از اين جا معلوم مى شود اين که بعضى گفته اند: «لام» در جمله «لَهُ غَيبُ»، «لام» اختصاص علمى است. يعنى براى خداى تعالى است علم به اين مطلب، وعلم به تمام مخلوقات را هم مى رساند. چون وقتى کسى عالِم به غيب و امور خفى عالَم است، امور ديگر را به طريق اولى مى داند»، نظريه درستى نيست. براى اين که ظاهر جمله «أبصِر بِهِ وَ أسمِع»، اين است که منظور از آن، تأسيس مطلب باشد، نه تأکيد آن و همچنين ظاهر لام «لَهُ»، مطلق ملک است، نه تنها ملک علمى.
ولايت مستقل، منحصرا از آنِ خداست
و اين که فرمود: «مَا لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَلِىّ...»، مراد از آن اين است که ولايت مستقل غير خداى را انکار نمايد. و مراد از جمله بعدی اش، يعنى جمله «وَ لَايُشرِکُ فِى حُکمِهِ أحَداً» ولايت ديگرى را به نحو اشتراک با خدا نفى مى کند. و خلاصه معناى آن دو اين است که غير خدا، نه ولايت مستقل دارند و نه با خدا در ولايت شريک اند.
و بعيد نيست از نظم آيه که در جمله دوم، يعنى جمله «وَ لَايُشرِکُ فِى حُکمِهِ أحَداً» تعبير به فعل آورده، نه به وصف، و در نفى ولايت مستقله کلمه «فِى حُکمِهِ» را نياورده و در مسأله شرک در ولايت آن را آورد، استفاده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸۶
شود که جمله اولى، ولايت غير خدا را انکار مى کند. چه ولايت مستقل آن ها را و چه شرکت در ولايت خداى را. و جمله دومى شرکت غير خدا را در حکم، و همچنين قضا در حکم را نفى مى کند. يعنى ولايت همه انسان ها را منحصر در خدا مى داند، ولى اين ولايت را به ديگران هم تفويض مى کند. يعنى سرپرستى مردم را به ديگران نيز واگذار مى کند تا در ميان آنان طبق دستور حکم نمايند، آن چنان که واليان امر، حکّام و عمالى در نواحى مملکت نصب مى کنند، تا کار خود والى را در آن جا انجام دهند، و حتى امورى را که خود والى از آن اطلاع ندارد، فيصله دهند.
و برگشت معنا به اين مى شود که: چگونه خدا داناتر به لبث آنان نباشد، با اين که او به تنهايى ولىّ ايشان است، و مباشر حکم جارى در ايشان و احکام جاريه بر ايشان است.
ضمير در «لَهُم» به اصحاب کهف و يا به جميع آنچه در آسمان ها و زمين است (که از جمله قبلى به خاطر تغليب جانب عقلداران بر ديگران استفاده مى شد) بر مى گردد و يا به عقلداران در آسمان ها و زمين بر مى گردد، و اين وجه از نظر اعتبار، مترتب با وجوه قبلى است. يعنى از همه بهتر و معتبرتر، وجه اولى، سپس دومى و در آخر سومى است.
بنابراين، آيه شريفه متضمن حجت است بر اين که خدا داناتر به مدت لبث ايشان است. يکى حجت عمومى است نسبت به علم خدا به اصحاب کهف و غير ايشان، که جمله «لَهُ غَيبُ السَّمَاوات وَ الأرض أبصِر بِهِ وَ أسمِع» متعرض آن مى باشد، و يکى ديگر حجتى است خاص که علم خداى را به خصوص سرگذشت اصحاب کهف اثبات مى نمايد، که آيه «مَا لَهُم...» متضمن آن است و مى فهماند وقتى خداى تعالى، ولىّ ايشان و مباشر در قضاى جارى بر ايشان است، آن وقت چگونه ممکن است از ديگران عالم تر به حال ايشان نباشد؟ و چون هر دو جمله جنبه عليت را مى رساند، لذا هر دو را مفعول و بدون حرف عطف آورد.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه «أم حَسِبتَ أنّ أصحَابَ الکَهفِ»، از امام «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: ما به توآيت ها ومعجزه هایى داديم که از داستان اصحاب کهف مهم تر بود. آيا از اين داستان تعجب مى کنى که جوانانى بودند در قرون فترت که فاصله نبوت عيسى بن مريم و محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بود، زندگى مى کرده اند.
و اما «رقيم»، عبارت از دو لوح مسى بوده که داستان اصحاب کهف را روى آن حک نموده اند، که دقيانوس، پادشاه آن ها چه دستورى به ايشان داده بود، و آنان چگونه از دستور او سر پيچيده، اسلام را پذيرفته بودند، و سرانجام کارشان چه شد.
و باز در همان کتاب، از ابن ابى عمير، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: سبب نزول سوره «کهف» اين بود که قريش سه نفر را به قبيله نجران فرستادند تا از يهوديان آن ديار مسائلى را بياموزند و با آن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را بيازمايند، و آن سه نفر، «نضر بن حارث بن کلده» و «عقبة بن ابى معيط» و «عاص بن وائل سهمى» بودند.
اين سه نفر به سوى نجران بيرون شده، جريان را با علماى يهود در ميان گذاشتند.
يهوديان گفتند: سه مسأله از او بپرسيد، اگر آن طور که ما مى دانيم، پاسخ داد، در ادعايش راستگواست. و سپس از او يک مسأله ديگر بپرسيد، اگر گفت مى دانم، بدانيد که دروغگو است.
گفتند: آن مسائل چيست؟ جواب دادند که: از احوال جوانانى بپرسيد که در قديم الايام بودند و از ميان مردم خود بيرون شده، غايب گشتند. و در مخفيگاه خود خوابيدند، چقدر خوابيدند؟ و تعدادشان چند نفر بود؟ و چه چيز از غير جنس خود همراهشان بود؟ و داستانشان چه بود؟
مطلب دوم اين که: از او بپرسيد داستان موسى که خدايش دستور داد از عالِم پيروى کن و از او تعليم گير، چه بوده؟ وآن عالِم که بوده و چگونه پيرويش کرد؟ و سرگذشت موسى با او چه بود؟
سوم اين که: از او سرگذشت شخصى را بپرسيد که ميان مشرق و مغرب عالَم را بگرديد، تا به سدّ يأجوج و مأجوج برسيد، او که بود؟ و داستانش چگونه بوده است؟
يهوديان پس از عرض اين مسائل، جواب آن ها را نيز به فرستادگان قريش داده، گفتند: اگر اين طور که ما شرح داديم، جواب داد صادق است و گرنه دروغ مى گويد.
پرسيدند: آن يک سؤال که گفتيد، چيست؟ گفتند: از او بپرسيد قيامت چه وقت به پا مى شود، اگر ادعا کرد که من مى دانم چه موقع به پا مى شود، دروغگواست، و اگر گفت جز خدا، کسى تاريخ آن را نمى داند، راستگو است.
فرستادگان قريش به مکه برگشتند و نزد ابوطالب جمع شدند و گفتند: پسر برادرت ادعا مى کند که اخبار آسمان ها برايش مى آيد، ما از او چند مسأله پرسش مى کنيم. اگر جواب داد، مى دانيم که راستگواست و گرنه مى فهميم که دروغ مى گويد.
ابوطالب گفت: بپرسيد آنچه دلتان مى خواهد. آن ها، آن مسائل را مطرح کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸۸
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: فردا جواب هايش را مى دهم و در اين وعده اى که داد، «إن شاء اللّه» نگفت. به همين جهت، چهل روز وحى از او قطع شد، تا آن جا که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» غمگين گرديد و يارانش که به وى ايمان آورده بودند، به شک افتادند، و قريش شادمان شده و شروع کردند به استهزاء وآزار، و ابوطالب سخت در اندوه شد.
پس از چهل شبانه روز، سوره «کهف» بر وى نازل شد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از جبرئيل، سبب تأخير را پرسيد؟ گفت: ما قادر نيستيم از پيش خود نازل شويم، جز به اذن خدا. سپس در اين سوره فرمود: اى محمد! تو گمان کرده اى داستان اصحاب کهف و رقيم از آيات ما امرى عجيب است. آنگاه از آيه «إذ أوَى الفِتيَةُ» به بعد، داستان ايشان را شروع نموده و بيان فرمود.
آنگاه امام صادق «عليه السلام» اضافه کرد که: اصحاب کهف و رقيم در زمان پادشاهى جبار و ستمگر زندگى مى کردند که اهل مملکت خود را به پرستش بت ها دعوت مى کرد و هر که سر باز مى زد، او را مى کشت، و اصحاب کهف در آن کشور، مردمى با ايمان و خداپرست بودند. پادشاه، مأمورانى در دروازه شهر گمارده بود، تا هر کس خواست بيرون شود، اول به بت ها سجده بکند. اين چند نفر، به عنوان شکار بيرون شدند، و در بين راه به شبانى برخوردند. او را به دين خود دعوت کردند، نپذيرفت، ولى سگ او دعوت ايشان را پذيرفته، به دنبال ايشان به راه افتاد.
سپس امام فرمود: اصحاب کهف به عنوان شکار بيرون آمدند، اما در واقع از کيش بت پرستى فرار کردند. چون شب فرا رسيد، با سگ خود داخل غارى شدند. خداى تعالى، خواب را بر ايشان مسلط کرد، همچنان که فرموده: «فَضَرَبنَا عَلَى آذَانِهِم فِى الکَهفِ سِنِينَ عَدَداً». پس در غار خوابيدند تا روزگارى که خدا آن پادشاه و اهل آن شهر را هلاک نمود و آن روزگار را سپرى کرد و روزگارى ديگر و مردم ديگرى پيش آورد.
در اين عصر بود که اصحاب کهف از خواب بيدار شده، يکى از ايشان به ديگران گفت: به نظر شما چقدر خوابيديم؟ نگاه به آفتاب کردند، ديدند بالا آمده، گفتند: به نظر ما، يک روز و يا پاره اى از يک روز خواب بوده ايم. آنگاه به يکى از نفرات خود گفتند: اين پول را بگير و به درون شهر برو، اما به طورى که تو را نشناسند. پس در بازار، مقدارى خوراک برايمان خريدارى کن. زنهار که اگر تو را بشناسند، و به نهانگاه ما پى ببرند، همه ما را مى کشند و يا به دين خود بر مى گردانند.
آن مرد پول را برداشته، وارد شهر شد، ليکن شهرى ديد بر خلاف آن شهرى که از آن بيرون آمده بودند و مردمى ديد، بر خلاف آن مردم، هيچ يک از افراد آنان را نشناخت و حتى زبان ايشان را هم نفهميد.
مردم به وى گفتند: تو کيستى و از کجا آمده اى؟ او جريان را گفت. اهل شهر با پادشاهشان به راهنمايى آن مرد بيرون آمده، تا به درِ غار رسيدند، و به جستجوى آن پرداختند. بعضى گفتند: سه نفرند، که چهارمى آنان سگ ايشان است. بعضى گفتند: پنج نفرند، که ششمى آنان سگشان است. بعضى ديگر گفتند: هفت نفرند، که هشتمى آنان سگشان مى باشد.
آنگاه خداى سبحان، با حجابى از رعب و وحشت ميان اصحاب کهف و مردم شهر حائلى ايجاد کرد، که احدى قدرت بر داخل شدن بدان جا را ننمود، غير از همان يک نفرى که خود از اصحاب کهف بود. او وقتى وارد شد، ديد رفقايش در هراس از اصحاب دقيانوس اند و خيال مى کردند اين جمعيت همان هايند که از مخفيگاه آنان با خبر شده اند. مردى که از بيرون آمده بود، جريان را به ايشان گفت که در حدود چند صد سال است که ما در خواب بوده ايم و سرگذشت ما، معجزه اى براى مردم گشته. آنگاه گريسته، از خدا خواستند دوباره به همان خواب اوليشان برگرداند.
سپس پادشاه شهر گفت: جا دارد ما بر بالاى اين غار، مسجدى بسازيم که زيارتگاهى برايمان باشد. چون اين جمعيت مردمى با ايمان هستند. پس آنان در سال دو نوبت اين پهلو و آن پهلو مى شوند. شش ماه بر پهلوى راست هستند و شش ماه ديگر بر پهلوى چپ و سگ ايشان، دست هاى خود را گسترده و دَمِ در غار خوابيده است، که خداى تعالى، درباره داستان ايشان در قرآن کريم فرموده: «نَحنُ نَقُصُّ عَلَيکَ نَبَأهُم بِالحَقّ...».
مولف: اين روايت، از روشن ترين روايات اين داستان است، که علاوه بر روشنى متن آن، تشويش و اضطرابى هم در آن نيست. با اين وصف، اين نکته را هم متضمن است که مردمى که در عدد آن ها اختلاف کردند و يکى گفت سه نفر و يکى گفت پنج نفر و ديگرى گفت هفت نفر، همان اهل شهر بوده اند، که در غار اجتماع کرده بودند، و اين خلاف ظاهر آيه است.
و نيز متضمن اين نکته است که اصحاب کهف براى بار دوم نيز به خواب رفتند و نمردند و نيز سگشان، هنوز هم در غار، دست هايش را گسترده و اصحاب کهف، در هر سال، دو نوبت اين پهلو، آن پهلو مى شوند، و هنوز هم به همان هيأت سابق خود هستند، و حال آن که بشر تاکنون در روى زمين به غارى که در آن عده اى به خواب رفته باشند، بر نخورده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۹۰
بعلاوه در ذيل اين روايت، عبارتى است که ما آن را نقل نکرديم. چون احتمال داديم جزو روايت نباشد، بلکه کلام خود قمى و يا روايت ديگرى باشد، و آن، اين است که جمله «وَ لَبِثُوا فِى کَهفِهِم ثَلَاثَ مِائة سِنِينَ وَ ازدَادُوا تِسعاً» جزو کلام اهل کتاب است، و جمله «قُل اللّه أعلَمُ بِمَا لَبِثُوا» رد آن است، و حال آن که در بيان سابق ما اين معنا از نظر خواننده گذشت که سياق آيات با اين حرف مخالف است و نظم بليغ قرآنى آن را نمى پذيرد.
موارد اختلاف روايات، پیرامون داستان اصحاب کهف
در بيان داستان اصحاب کهف از طريق شيعه و سنّى، روايات بسيارى وجود دارد، وليکن خيلى با هم اختلاف دارند، به طورى که در ميان همه آن ها، حتى دو روايت ديده نمى شود که از هر جهت مثل هم باشند. مثلا يک اختلافى که در آن ها هست، اين است که: در بعضى از آن ها مانند روايت بالا آمده که پرسش هاى قريش از آن جناب چهار تا بوده: يکى اصحاب کهف. دوم داستان موسى و عالِم. و سوم قصه ذوالقرنين. چهارم قيام قيامت.
و در بعضى ديگر آمده که پرسش از سه چيز بوده: اصحاب کهف و ذوالقرنين و روح. در اين روايات آمده که علامت صدق دعوى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اين است که از اصحاب کهف و ذوالقرنين جواب بگويد، و از آخرى، يعنى روح جواب ندهد، وآن جناب از آن دو جواب داد و در پاسخ از روح، آيه آمد: «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى...» و از آن جواب نداد.
و شما خواننده محترم در بيان آيه مذکور متوجه شديد که آيه در مقام جواب ندادن نبود و نخواسته از جواب دادن طفره برود، بلکه حقيقت و واقع روح را بيان مى کند. پس نبايد گفت که آن جناب از سؤال درباره روح جواب نداد.
و از جمله اختلافاتى که در بيشتر روايات هست، اين است که «اصحاب کهف» و «اصحاب رقيم»، يک جماعت بوده اند. و در بعضى ديگر آمده که اصحاب رقيم طايفه ديگرى بوده اند که خداى تعالى، نامشان را با اصحاب کهف آورده. ولى از توضيح داستان اصحاب رقيم اعراض نموده، آنگاه روايت مزبور، قصه «اصحاب رقيم» را چنين آورده که:
سه نفر بودند از خانه بيرون شدند تا براى خانواده هاى خود رزقى تهيه کنند، در بيابان به رگبار باران برخوردند، ناچار به غارى پناهنده شدند، و اتفاقا در اثر ريزش باران، سنگ بسيار بزرگى از کوه حرکت کرده، درست جلو غار آمد و آن را بست و اين چند نفر را در غار حبس کرد.
يکى از ايشان گفت: بياييد هر کس کار نيکى دارد، خداى را به آن سوگند دهد تا اين بلارا از ما دفع کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۱
يکى کار نيکى که داشت بيان کرد و خداى رابه آن قسم داد، سنگ قدرى کنار رفت، به طورى که روشنايى داخل غار شد. دومى کار نيک خود را گفت و خداى را به آن سوگند داد، سنگ کنار رفت، به قدرى که يکديگر را مى ديدند. سومى که اين کار را کرد، سنگ به کلى کنار رفت و بيرون آمدند.
اين روايت را الدرّ المنثور، از نعمان بن بشير نقل کرده که او، بدون سند، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم) روايت کرده است.
ليکن آنچه از قرآن کريم مأنوس و معهود است، اين است که هيچ وقت اشاره به داستانى نمى کند، مگر آن که آن را توضيح مى دهد و معهود نيست که اسم داستانى را ببرد و اصلا درباره آن سخنى نگويد، و يا اسم دو داستان را ببرد و آن وقت يکى را بيان نموده، دومى را به کلى فراموش کند.
و از جمله اختلافات اين است که در پاره اى روايات دارد: پادشاه مزبور که اصحاب کهف از شر او فرار کردند، اسمش دقيانوس (ديوکليس ۲۸۵ م - ۵.۳ م) پادشاه روم بوده. ودر بعضى ديگر آمده که او، ادعاى الوهيت مى کرده. و در بعضى آمده که وى دقيوس (دسيوس ۲۴۹ م - ۲۵۱ م)، پادشاه روم بوده، و بين اين دو پادشاه، ده سال فاصله است، وآن پادشاه اهل توحيد را مى کشته و مردم را به پرستش بت ها دعوت مى کرده.
و در بعضى از روايات آمده که مردى مجوسى بوده که مردم را به دين مجوس مى خوانده، در حالى که تاريخ نشان نمى دهد که مجوسيت در بلاد روم شيوع يافته باشد. و در بعضى روايات آمده که اصحاب کهف قبل از مسيح «عليه السلام» بوده اند.
و از جمله اختلافات اين است که در بعضى از روايات دارد: «رقيم»، اسم شهرى بوده که اصحاب کهف از آن جا بيرون شدند. و در بعضى ديگر آمده: اسم بيابانى است. و در بعضى ديگر آمده اسم کوهى است که غار مزبور در آن قرار گرفته. و در بعضى ديگر آمده که اسم سگ ايشان است. و در بعضى آمده که اسم لوحى است از سنگ.
و در بعضى ديگر گفته شده: از قلع و در بعضى ديگر از مس و در بعضى ديگر آمده که از طلا بوده و اسامى اصحاب کهف در آن حک شده و همچنين اسم پدرانشان و داستانشان، و اين نوشته را دم در کهف نصب کرده اند.
بعضى ديگر از روايات مى گويد: در داخل کهف بوده و در بعضى ديگر آمده که بر سر در شهر آويزان بوده، ودر بعضى ديگر آمده که در خزانه بعضى از ملوک يافت شده، ودر بعضى آن را دو لوح دانسته است.
اختلاف ديگرى که در روايات آمده، درباره وضع جوانان است. در بعضى از روايات آمده که ايشان شاهزاده بوده اند. در بعضى ديگر آمده که از اولاد اشراف بوده اند. و در بعضى ديگر آمده که از فرزندان علماء بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۲
و در بعضى ديگر آمده که خودشان شش نفر بوده و هفتمى ايشان، چوپانى بوده که گوسفند مى چرانده، که سگش هم با او آمده. و در حديث وهب بن منبه، که هم الدر المنثور آن را آورده و هم ابن اثير در کامل نقل کرده مى گويد که:
اصحاب کهف، حمامى بوده اند که در بعضى از حمام هاى شهر کار مى کرده اند. وقتى شنيدند که سلطان مردم را به بت پرستى وادار مى کند، از شهر بيرون شدند.
و در بعضى ديگر از روايات آمده که ايشان از وزراء پادشاه آن عصر بوده اند که همواره در امور و مهمات، مورد شور او قرار مى گرفته اند.
يکى ديگر از اختلافات اين است که: در بعضى از روايات آمده که اصحاب کهف قبل از بيرون آمدن از شهر مخالفت خود را علنى کرده بودند، و شاه هم فهميده بود.
و در بعضى ديگر دارد که شاه ملتفت نشد تا بعد از آن که از شهر بيرون رفتند. و در بعضى ديگر آمده: که اين عده با هم توطئه کردند براى بيرون آمدن. و در بعضى ديگر آمده که: نفر هفتمى آنان چوپانى بوده که به ايشان پيوسته است، ودر بعضى ديگر آمده که تنها سگ آن چوپان، ايشان را همراهى کرد.
باز از موارد اختلاف، يکى اين است که: بعد از آن که فرار کردند و پادشاه فهميد، در جستجوى ايشان برآمد، ولى اثرى از ايشان نيافت. و در بعضى روايات ديگر آمده که: پس از جستجو، ايشان را در غار پيدا کرد که خوابيده بودند، دستور داد در غار را تيغه کنند تا در آن جا از گرسنگى و تشنگى بميرند، و زنده به گور شوند، تا کيفر نافرمانى خود را دريابند.
اين بود تا روزگارى که خدا مى خواست بيدارشان کند. چوپانى را فرستاد تا آن بنيان را خراب کرده، تا زاغه اى براى گوسفندان خود درست کند، در اين موقع خداى تعالى ايشان را بيدار کرد، و سرگذشتشان از اين جا شروع مى شود.
مورد اختلاف ديگر اين است که: در بعضى از روايات آمده که دوباره به خوابشان کرد و تا روز قيامت بيدار نمى شوند، و در هر سال، دو نوبت از اين پهلو به آن پهلويشان مى کند.
يکى ديگر اختلافى است که: در مدت خوابشان شده. در بيشتر روايات آمده همان سيصد و نه سال که قرآن کريم فرموده است. و در بعضى ديگر آمده که سيصد و نه سال حکايت قول اهل کتاب است، و جمله «قُل الله أعلَمُ بِمَا لَبِثُوا» رد آن است. و در بعضى ديگر آمده که: سيصد سال بوده و نُه سال را اهل کتاب اضافه کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۳
و از اين قبيل اختلافات که در روايات آمده، بسيار است و بيشتر آنچه که از طرق عامه روايت شده، در کتاب الدرّ المنثور و بيشتر آنچه از طرق شيعه نقل شده در کتاب بحار و تفسير برهان و نور الثقلين جمع آورى شده، اگر کسى بخواهد به همه آن ها دست يابد، بايد به اين کتاب ها مراجعه کند.
تنها مطلبى که مى توان گفت اين روايات در آن اتفاق دارند، اين است که اصحاب کهف مردمى موحد بودند، و از ترس پادشاهى جبار که مردم را مجبور به شرک مى کرده، گريخته اند و به غارى پناه برده، در آن جا به خواب رفته اند - تا آخر آنچه که قرآن از داستان ايشان آورده.
و در تفسير عياشى، از سليمان بن جعفر همدانى روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» به من فرمود: اى سليمان! مقصود از «فَتى» کيست؟ عرض کردم: فدايت شوم، نزد ما جوان را «فتى» گويند،
فرمود: مگر نمى دانى که اصحاب کهف، همگيشان کامل مردانى بودند و مع ذلک خداى تعالى، ايشان را «فتى» ناميده. اى سليمان! «فتى» کسى است که به خدا ايمان بياورد و پرهيزکارى کند.
مؤلف: در معناى اين روايت، مرحوم کلينى، در کافى، از قمى روايت مرفوعه اى از امام صادق «عليه السلام» آورده، ليکن از ابن عباس روايت شده که او گفته اصحاب کهف جوانانى بودند.
و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم، از ابى جعفر روايت کرده که گفت: اصحاب کهف همه «صراف» بودند.
مؤلف: قمى نيز، به سند خود، از سدير صيرفى، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: اصحاب کهف شغلشان صرافى بوده. وليکن در تفسير عياشى، از درست، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در حضورشان از اصحاب کهف گفتگو شد. فرمود: صراف پول نبودند، بلکه صراف کلام و افرادى سخن سنج بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۴
چند روايت، در باره تقیه کردن اصحاب کهف
و در تفسير عياشى، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: اصحاب کهف، ايمان به خدا را پنهان و کفر را اظهار داشتند و به همين جهت خداوند اجرشان را دو برابر داد.
مؤلف: در کافى نيز، در معناى اين حديث، روايتى از هشام بن سالم، از آن جناب نقل شده. و نيز در معناى آن، عياشى، از کاهلى، از آن جناب، و از درست، در دو خبر از آن جناب آورده، که در يکى از آن ها آمده که: اصحاب کهف، در ظاهر زنار مى بستند و در اعياد مردم شرکت مى کردند.
و نبايد به اين روايات اشکال کرد که از ظاهر آيه «إذ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض لَن نَدعُوَ مِن دُونِهِ إلها» بر مى آيد که اصحاب کهف، تقيه نمى کرده اند. و اين که مفسران در تفسير حکايت کلام ايشان که گفته اند «أو يُعِيدُوکُم...»، احتمال تقيه داده اند، صحيح نيست. براى اين که اگر به ياد خواننده باشد، گفتيم که بيرون شدن آنان از شهر، هجرت از شهر شرک بوده که در آن از اظهار کلمه حق و تدين به دين توحيد ممنوع بوده اند.
چيزى که هست، تواطى آنان که شش نفر از معروف ها و اهل شرف بوده اند، و اعراضشان از اهل و مال و وطن، جز مخالفت با دين وثنيت عنوان ديگرى نداشته. پس اصحاب کهف در خطر عظيمى بوده اند، به طورى که اگر بر آنان دست مى يافتند، يا سنگسار مى شدند و يا آن که مجبور به قبول دين قوم خود مى گشتند.
و با اين زمينه کاملا روشن مى شود که قيام ايشان در اول امر و گفتن: «رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض لَن نَدعُوَا مِن دُونِهِ إلها» اعلام علنى مخالفت با مردم و تجاهر بر مذمت بت پرستى و توهين به طريقه مردم نبوده، زيرا اوضاع عمومى محيط، چنين اجازه اى به آنان نمى داد، بلکه اين حرف را در بين خود گفته اند.
و به فرضى هم که تسليم شويم که جمله «إذ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض» دلالت دارد بر اين که ايشان تظاهر به ايمان و مخالفت با بت پرستى مى کرده اند و تقيه را کنار گذاشته بودند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۵
تازه مى گوييم: اين در آخرين روزهايى بوده که در ميان مردم بوده اند، و قبل از اين که چنين تصميمى بگيرند، در ميان مردم با تقيه زندگى مى کرده اند. پس معلوم شد که سياق هيچ يک از دو آيه، با تقيه کردن اصحاب کهف در روزگارى که در شهر و در ميان مردم بودند، منافاتی ندارد.
و در تفسير عياشى نيز، از ابى بکر حضرمى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: اصحاب کهف نه يکديگر را مى شناختند و نه با هم عهد و ميعادى داشتند، بلکه در صحرا يکديگر را ديده، با هم عهد و پيمان بستند، و از يکديگر، يعنى دو به دو، عهد گرفتند، آنگاه قرار گذاشتند که يک باره مخالفت خود را علنى ساخته، به اتفاق در پى سرنوشت خود بروند.
مؤلف: در معناى اين روايت، خبرى است از ابن عباس که ذيلا نقل مى شود:
روايت مشهورى از ابن عباس، در باره داستان اصحاب کهف
در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه و ابن منذر و ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: ما با معاويه در جنگ «مضيق» که در اطراف روم بود، شرکت کرديم و به غار معروف کهف که اصحاب کهف در آن جا بودند و داستانشان را خدا در قرآن آورده، برخورديم.
معاويه گفت: چه مى شد درِ اين غار را مى گشوديم و اصحاب کهف را مى ديديم.
ابن عباس به او گفت: تو نمى توانى اين کار را بکنى. خداوند اين اشخاص را از نظر کسانى که بهتر از تو بودند، مخفى داشت و فرمود: «لَو اطَّلَعتَ عَلَيهِم لَوَلَّيتَ مِنهُم فِرَاراً وَ لَمُلِئتَ مِنهُم رُعباً: اگر آنان را ببينى، پا به فرار مى گذارى و پر از ترس مى شوى».
معاويه گفت: من از اين کار دست بر نمى دارم، تا قصه آنان را به چشم خود ببينيم. عده اى را فرستاد تا داخل غار شده، جستجو کنند و خبر بياورند. آن عده وقتى داخل غار شدند، خداوند باد تندى بر آنان مسلط نمود تا به طرف بيرون پرتابشان کرد.
قضيه به ابن عباس رسيد، پس او شروع کرد به نقل داستان اصحاب کهف و گفت که اصحاب کهف در مملکتى زندگى مى کردند که پادشاهى جبار داشت و مردمش را به تدريج به پرستش بت ها کشانيد، و اين چند نفر در آن شهر بودند. وقتى اين را ديدند، بيرون آمده، خداوند همه شان را يکجا جمع کرد، بدون اين که قبلا يکديگر را بشناسند.
وقتى به هم برخوردند، از يکديگر پرسيدند قصد کجا داريد. در جواب نيت خود را پنهان مى داشتند، چون هر يک، ديگرى را نمى شناخت، تا آن که از يکديگر عهد و ميثاق محکم گرفتند که نيت خود را بگويند. بعدا معلوم شد که همه يک هدف دارند و منظورشان پرستش پروردگار و فرار از شرک است، همه با هم گفتند: «رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض... مِرفَقاً».
رده:تفسیر المیزان