المیزان جلد۱۳ بخش۳۲
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۶
آنگاه ابن عباس اضافه مى کند که دور هم نشستند، از سوى ديگر، زن و بچه ها و قوم و خويش ها به جستجويشان برخاستند، ولى هرچه بيشتر گشتند، کمتر خبردار شدند، تا خبر به گوش پادشاه وقت رسيد.
او گفت: اين عده در آينده، شأن مهمى خواهند داشت، معلوم نيست به منظور خيانت بيرون شده اند، يا منظور ديگرى داشته اند. و به همين جهت دستور داد تا لوحى از قلع تهيه کرده، اسامى آنان را در آن بنويسند. آنگاه آن را در خزينه سلطنتى خود جاى داد و در اين باره خداى تعالى مى فرمايد: «أم حَسِبتَ أنَّ أصحَابَ الکَهفِ وَ الرَّقِيم کَانُوا مِن آيَاتِنَا عَجَباً». چون مقصود از «رقيم»، همان لوحى است که اسامى اصحاب کهف در آن مرقوم شده.
و اما اصحاب کهف، از آن جا که بودند به راه افتاده، داخل غار شدند، و خدا به گوششان زد و خواب را بر ايشان مسلط کرد، و اگر در غار نبودند، آفتاب بدن هايشان را مى سوزانيد، و اگر هر چند يک بار از اين پهلو به آن پهلو نمى شدند، زمين بدن هايشان را مى خورد، و اين جاست که خداى تعالى فرموده «وَ تَرَى الشَّمسَ...».
آنگاه مى گويد: پادشاه مزبور دورانش منقضى گشت و پادشاهى ديگر به جايش نشست. او مردى خداپرست بود و بر خلاف آن ديگرى، عدالت گسترد. در عهد او، خداوند اصحاب کهف را براى آن منظورى که داشت، بيدار کرد، يکى از ايشان گفت: به نظر شما چقدر خوابيده ايم؟ آن ديگرى گفت: يک روز، يکى ديگر گفت: دو روز، سومى گفت: بيشتر خوابيده ايم، تا آن که بزرگشان گفت: بى جهت اختلاف مکنيد که هيچ قومى اختلاف نکردند مگر آن که هلاک شدند، شما يک نفر را با اين پول روانه کنيد تا از شهر طعامى خريدارى کند.
وقتى وارد شهر شد، لباس ها و هيأت ها و منظره هايى ديد که تاکنون نديده بود. مردم شهر را ديد که طور ديگرى شده اند، آن مردم عهد خود نيستند. نزديک نانوايى رفت، پول خود را که سکه اش به اندازه کف پاى بچه شتر بود، نزد او انداخت. نانوا پول را بيگانه يافت و پرسيد: اين را از کجا آورده اى؟ اگر گنجى پيدا کرده اى، مرا هم راهنمايى کن و گرنه تو را نزد امير خواهم برد.
گفت: آيا مرا به امير مى ترسانى. هر دو به نزد امير شدند. امير پرسيد: پدرت کيست؟ گفت : فلانى. امير چنين کسى را نشناخت. پرسيد: پادشاهت نامش چيست؟ گفت: فلانى، او را هم نشناخت، رفته رفته، مردم دورش جمع شدند، خبر به گوش عالِم ايشان رسيد. عالِم شهر به ياد آن لوح افتاده، دستور داد آن را آوردند. آنگاه اسم آن شخص را پرسيد، و ديد که يکى از همان چند نفرى است که نامشان در لوح ضبط شده. اسامى رفقايش را پرسيد، همه را با اسامى مرقوم در لوح مطابق يافت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۷
به مردم بشارت داد که خداوند شما را به برادرانتان، که چند صد سال قبل ناپديد شدند، راهنمايى کرده، برخيزيد. مردم همه حرکت کردند، تا آمدند نزديک غار. چون نزديک شدند، جوان گفت: شما باشيد تا من بروم و رفقايم را خبر کنم و آنگاه آرام وارد شويد، و هجوم نياوريد، و گرنه ممکن است از ترس قالب تهى کنند، و خيال کنند شما لشگريان همان پادشاهيد، و براى دستگيريشان آمده ايد.
گفتند: حرفى نداريم، ليکن به شرطى که قول بدهى باز هم بيرون بيايى، او هم قول داد که إن شاء اللّه بيرون مى آيم. پس داخل غار شد و ديگر نفهميدند به کجا رفت، و از نظر مردم ناپديد گرديد. مردم هر چه خواستند وارد شوند، نتوانستند، لاجرم گفتند: بر بالاى غارشان مسجدى بنا کنيم و چنين کردند، و هميشه در آن مسجد به عبادت و استغفار مى پرداختند.
مؤلف: اين روايت مشهور است و مفسران در تفاسير خود، آن را نقل کرده و خلاصه تلقى به قبولش کرده اند، در حالى که خالى از چند اشکال نيست:
يکى اين که: از ظاهرش بر مى آيد که اصحاب کهف هنوز در حال خواب هستند و خداوند بشر را از اين که بخواهند کسب اطلاعى و جستجويى از ايشان بکنند، منصرف نموده، و حال آن که کهفى که در ناحيه «مضيق» و معروف به «غار افسوس» است، امروز هم معروف است، و در آن چنين چيزى نيست.
و آيه اى هم که ابن عباس بدان تمسک جسته، حالت خواب ايشان را قبل از بيدار شدن مجسم مى سازد، نه بعد از بيداريشان را. علاوه بر اين که از خود ابن عباس روايت ديگرى رسيده که مخالف با اين روايت است. و آن روايتى است که الدر المنثور، از عبدالرزاق و ابن ابى حاتم، از عکرمه نقل کرده و در آخر آن آمده که:
«پادشاه با مردم سوار شده تا به درِ غار آمدند. جوان گفت مرا رها کنيد تا رفقايم را ببينم و جريان را برايشان بگويم. چند قدمى جلوتر وارد غار شد، او رفقايش را ديد و رفقايش هم او را ديدند. خداوند به گوششان زد، خوابيدند. مردم شهر چون ديدند دير کرد، وارد غار شدند و جسدهايى بى روح ديدند که هيچ جاى آن ها پوسيده نشده بود. شاه گفت: اين جريان آيتى است که خداى تعالى، براى شما فرستاده».
ابن عباس با حبيب بن مسلمه به جنگ رفته بود. در راه به همين غار بر خوردند، و در آن استخوان هايى ديدند. مردى گفت: اين استخوان هاى اصحاب کهف است. ابن عباس گفت: استخوان هاى ايشان در مدتى بيش از سیصد سال قبل از بين رفته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۸
اشکال مهم تر، اين روايت اين است که: از عبارت «استخوان هاى ايشان در مدتى بيش از سيصد سال قبل از بين رفته» بر مى آيد که از نظر اين روايت، داستان اصحاب کهف در اوائل تاريخ ميلادى و يا قبل از آن رُخ داده، و اين حرف با تمامى روايات اين داستان مخالف است، جز آن روايتى که تاريخ آن را قبل از مسيح دانسته.
اشکال ديگرى که به روايت ابن عباس وارد است، اين است که در آن آمده: يکى گفت: يک روز خوابيديم. يکى گفت: دو روز. و اين حرف با قرآن کريم هم مخالف است. براى اين که قرآن نقل مى کند که گفتند: «لَبِثنَا يَوماً أو بَعضَ يَومٍ»، و اتفاقا کلام قرآن کريم با اعتبار عقلى هم سازگار است. زيرا کسى که نفهميده چقدر خوابيده، نهايت درجه اى که احتمال دهد بسيار خوابيده باشد، يک روز يا کمى کمتر از يک روز است. واما دو شبانه روز آن قدر بعيد است که هيچ از خواب برخاسته اى، احتمالش را نمى دهد.
از اين هم که بگذريم، در روايت داشت: «بزرگترشان گفت: اختلاف مکنيد، که اختلاف مايه هلاکت هر قومى است». و اين، يکى از سخنان باطل است. زيرا آن اختلافى مايه هلاکت است که در عمل به چيزى باشد، و اما اختلاف نظرى، امرى نيست که اجتناب پذير باشد، و هرگز مايه هلاکت نمى شود.
اشکال ديگرى که به آن وارد است، اين است که: در آخرش داشت: «وقتى جوان وارد غار شد، مردم نفهميدند کجا رفت، و از نظرشان ناپديد گشت». گويا مقصود ابن عباس اين بوده که وقتى جوان وارد غار شد، دهنه غار از نظرها ناپديد شد، نه خود آن جوان. خلاصه خدا غار مزبور را ناپديد کرد. ولى اين حرف با آنچه در صدر خود آيه هست، نمى سازد، که از ظاهرش بر مى آيد که غار مزبور در آن ديار معروف بوده، مگر اين که بگويى آن روز غار را از چشم و نظر پادشاه و همراهانش ناپديد کرده و بعدها براى مردم آشکارش ساخته است.
و اما اين که در صدر روايت از قول ابن عباس نقل شده که گفت: «رقيم، لوحى از قلع بوده که اسامى اصحاب کهف در آن نوشته شده بود»، مطلبى است که در معنايش روايات ديگرى نيز آمده.
از آن جمله: روايتى است که عياشى، در تفسير خود، از احمد بن على، از امام صادق «عليه السلام» آورده، ودر روايت ديگرى انکار آن از خود ابن عباس نقل شده. چنانچه در الدر المنثور، از سعيد بن منصور و عبدالرزاق و فارابى و ابن منذر و ابن ابى حاتم و زجاجى (در کتاب امالى)، و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: من نمى دانم معناى «رقيم» چيست، از کعب پرسيدم، او گفت: نام قريه اى است که از آن جا بيرون شدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۹۹
و نيز در همان کتاب آمده که عبدالرزاق، از ابن عباس روايت کرده که گفت: تمامى قرآن را مى دانم، مگر معناى چهار کلمه را. اول: کلمه «غِسلَين»، که اختلاف اعراب در آن به خاطر اختلافى است که در حکايت لفظ قرآن هست. دوم: کلمه «حَنَاناً». سوم: «أوّاه». چهارم: «رقيم».
و در تفسير قمى مى گويد: در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» آمده که در ذيل آيه «لَن نَدعُوَا مِن دُونِهِ إلَهاً لَقَد قُلنَا إذاً شَطَطاً» فرمود: يعنى اگر بگوييم خدا شريک دارد، بر او جور کرده ايم.
و در تفسير عياشى، از محمد بن سنان، از بطيخى، از ابى جعفر «عليه السلام» آورده که در ذيل آيه «لَو اطَّلَعتَ عَلَيهِم لَوَلَّيتَ مِنهُم فِرَاراً وَ لَمُلِئتَ مِنهُم رُعباً» فرموده: مقصود خداى تعالى، شخص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيست، بلکه منظور مؤمنان هستند. گويا مؤمنان دارند اين حرف را به يکديگر مى زنند، و حال مؤمنان چنين است که اگر اصحاب کهف را ببينند، سرشار از ترس و رعب شده، پا به فرار مى گذارند.
و در تفسير روح المعانى، اسماء اصحاب کهف بر طبق روايت صحيحى، از ابن عباس چنين آمده:
۱ - مکسلينيا. ۲ - يمليخا. ۳ - مرطولس. ۴ - ثبيونس. ۵ - دردونس. ۶ - کفاشيطيطوس. ۷ - منطونواسيس - که همان چوپان بوده واسم سگش قطمير بوده است.
راوى مى گويد: از على «کرّم اللّه وجهه» روايت شده که اسمای ایشان را چنين برشمرده:
۱ - يمليخا. ۲ - مکسلينيا. ۳ - مسلينيا، که اصحاب دست راستى پادشاه بوده اند. ۴ - مرنوش. ۵ - دبرنوش. ۶ - شاذنوش، که اصحاب دست چپش بوده اند، و همواره با اين شش نفر مشورت مى کرده و هفتمى اصحاب کهف، همان چوپانى بوده که در اين روايت اسمش نيامده، ولى در اين جا نيز، اسم سگ را «قطمير» معرفى نموده.
و اما اين که آيا اين روايت به على نسبت داده اند صحيح است، يا صحيح نيست، گفتار ديگرى است که علامه سيوطى، در حواشى بيضاوى نوشته، که طبرانى اين روايت را در معجم «اوسط» خود، به سند صحيح، از ابن عباس آورده. و آنچه که در الدر المنثور است، نيز همين روايت طبرانى، در «اوسط» است که گفتيم به سند صحيح، از ابن عباس روايت کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۴۰۰
البته در بعضى روايات ديگرى، اسامى ديگرى براى آنان نقل کرده اند، که حافظ ابن حجر، در شرح بخارى نوشته. گفتگو در باره اسامى اصحاب کهف بسيار است، که هيچ يک هم مضبوط و مستند و قابل اعتماد نيست. و در کتاب بحر آمده که اسامى اصحاب کهف، عجمى (غير عربى) بوده، که نه شکل معينى و نه نقطه داشته، و خلاصه سند در شناختن اسامى آنان ضعيف است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۱
و روايتى که به على «عليه السلام» نسبت داده اند، همان است که ثعلبى هم، در کتاب «عرائس» و ديلمى، در کتاب خود، به طور مرفوع آورده و در آن عجائبى ذکر شده.
اصحاب کهف، ياران حضرت مهدى «عج» هستند
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اصحاب کهف، ياران مهدى اند.
و در برهان، از ابن الفارسى آورده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرموده: قائم «عليه السلام»، از پشت کوفه خروج مى کند، با هفده نفر از قوم موسى که به حق راه يافته و با حق عدالت مى کردند، و هفت نفر از اهل کهف و يوشع بن نون و ابودجانه انصارى و مقداد بن اسود و مالک اشتر، که اينان نزد آن جناب، از انصار و حکام او هستند.
و در تفسير عياشى، از عبدالله بن ميمون، از ابى عبدالله «عليه السلام»، از پدرش، از على بن ابى طالب روايت کرده که فرمود: وقتى کسى به خدا سوگند مى خورد تا چهل روز مهلت ثنيا دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۲
براى اين که قومى از يهود از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از چيزى پرسش کردند. حضرت بدون اين که بگويد «إن شاء الله» و استثناء مزبور را به کلام خود ملحق سازد، گفت: فردا بيایيد تا جواب بگويم. به همين جهت، خداوند، چهل روز وحى را از آن حضرت قطع کرد. بعد از آن جبرئيل آمد و گفت: «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَئٍ إنّى فَاعِلٌ ذَلِکَ غَداً إلّا أن يَشَاءَ اللّه وَ اذکُر رَبَّکَ إذَا نَسِيتَ».
مؤلف: کلمه: «ثنيا» - به ضمّه ثاء و سکون نون و در آخرش الف مقصوره - اسم است براى استثناء. و در معناى اين روايت، روايات ديگرى نيز، از امام صادق وامام باقر «عليهما السلام» رسيده، که از بعضى آن ها بر مى آيد که مراد از سوگند، وعده قطعى دادن و کلام مؤ کد آوردن است، همچنان که استشهاد امام «عليه السلام» در اين روايت به کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» با اين که آن جناب سوگندى ياد نکرده بود، کاملا دلالت بر اين معنا دارد.
و اما اين سؤال که: اگر کسى سوگندى ياد کند و أن شاء الله هم بگويد، ولى پس از انعقاد سوگند، آن را بشکند، آيا حنث شمرده مى شود و کفاره به عهده اش مى آيد يا نه، بحثى است فقهى.
گفتارى در چند فصل، پيرامون اصحاب کهف و سرگذشت ايشان
۱ - داستان اصحاب کهف، در تعدادی از روایات:
از صحابه و تابعين واز ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، به طور مفصل حکايت شده، مانند روايت قمى و ابن عباس و عکرمه و مجاهد، که تفسير الدرالمنثور، همه آن ها را آورده، و روايت اسحاق، در کتاب عرائس، که آن را تفسير برهان نقل کرده، و روايت وهب بن منبه، که الدرالمنثور و کامل، آن را بدون نسبت نقل کرده اند، و روايت نعمان بن بشير، که در خصوص اصحاب رقيم وارد شده، و الدر المنثور، آن را آورده.
و اين روايات که ما در بحث روايتى گذشته مقدارى از آن ها را نقل کرديم و به بعضى ديگرش اشاره اى نموديم، آن قدر از نظر مطلب و متن با هم اختلاف دارند، که حتى در يک جهت هم اتفاق ندارند.
و اما اختلاف در روايات وارده در بعضى گوشه هاى داستان، مانند رواياتى که متعرض تاريخ قيام آنان است، و يا متعرض اسم آن پادشاه است که معاصر با ايشان بوده، يا متعرض نسب و سمت و شغل و اسامى و وجه ناميده شدنشان به اصحاب رقيم و ساير خصوصيات ديگر شده، بسيار شديدتر از روايات اصل داستان است و دست يافتن به يک جهت جامعى که نفس بدان اطمينان داشته باشد، دشوارتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۳
و سبب عمده در اين اختلاف، علاوه بر دستبردها و خيانت ها که اجانب در اين گونه روايات دارند، دو چيز است:
يکى اين که اين قصه از امورى بوده که اهل کتاب نسبت به آن تعصب و عنايت داشته اند، و از روايات داستان هم بر مى آيد که قريش، اين قصه را از اهل کتاب شنيده اند و با آن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را امتحان کردند، بلکه از مجسمه ها نيز مى توان عنايت اهل کتاب را فهميد، به طورى که اهل تاريخ، آن مطالب را از نصارا واز مجسمه هاى موجود در غارهاى مختلف، که در عالَم هست، غارهاى آسيا و اروپا و آفريقا گرفته شده، وآن مجسمه ها را بر طبق شهرتى که از اصحاب کهف به پا خاسته، گرفته اند، و پر واضح است که چنين داستانى که از قديم الايام زبانزد بشر و مورد علاقه نصارا بوده، هر قوم و مردمى، آن را طورى که نماياننده افکار و عقايد خود باشد، بيان مى کنند، و در نتيجه روايات آن مختلف مى شود.
و از آن جايى که مسلمانان اهتمام بسيار زيادى به جمع آورى و نوشتن روايات داشتند، و آنچه که نزد ديگران هم بود، جمع مى کردند و مخصوصا بعد از آن که عده اى از علماى اهل کتاب مسلمان شدند، مانند وهب بن منبه و کعب الاحبار، و آنگاه اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و تابعين، يعنى طبقه دوم مسلمانان، همه از اينان اخذ کرده و ضبط نموده اند، و هر خلفى از سلف خود مى گرفته و با آن همان معامله اخبار موقوفه را مى کرده، که با روايات اسلامى مى نمودند و اين سبب بلوا و تشتت شده است.
دوم اين که: دأب وروش کلام خداى تعالى در آن جا که قصه ها را بيان مى کند، بر اين است که به مختاراتى و نکات برجسته و مهمى که در ايفاى غرض مؤثر است، اکتفاء مى کند، و به جزئيات داستان نمى پردازد. از اول تا به آخر داستان را حکايت نمى کند، و نيز اوضاع واحوالى را که مقارن با حدوث حادثه بوده، ذکر نمى نمايد. جهتش هم خيلى روشن است. چون قرآن کريم، کتاب تاريخ و داستانسرایى نيست، بلکه کتاب هدايت است.
اين نکته از واضح ترين نکاتى است که شخص متدبر در داستان هاى مذکور، در کلام خدا درک مى نمايد. مانند آياتى که داستان اصحاب کهف و رقيم را بيان مى کند، ابتداء محاوره و گفتگوى ايشان را نقل مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۴
و در آن به معنا و علت قيام آنان اشاره مى نمايد و آن را توحيد و ثبات بر کلمه حق معرفى مى کند. سپس اعتزال از مردم و دنبال آن وارد شدن به غار را مى آورد، که چگونه در آن جا به خواب رفتند، در حالى که سگشان هم همراهشان بود، و روزگارى بس طولانى در خواب بودند.
آنگاه بيدار شدن و گفتگوى بار دوم آنان را در خصوص اين که چقدر خوابيده اند، بيان نموده، و در آخر نتيجه اى را که خدا از اين پيش آورد خواسته است، بيان مى کند. و سپس اين جهت را خاطرنشان مى سازد که از چه راهى مردم به وضع آنان خبردار شدند، و چه شد که دوباره بعد از حصول غرض الهى، به خواب رفتند.
و اما ساختن مسجد بر بالاى غار ايشان، جمله اى است که کلام بدان جا کشيده شده، و گرنه غرض الهى در آن منظور نبوده.
و اما اين که اسامى آنان چه بوده و پسران چه کسى و از چه فاميلى بوده اند، و چگونه تربيت و نشو و نما يافته بودند، چه مشاغلى براى خود اختيار کرده بودند، در جامعه چه موقعيتى داشتند، در چه روزى قيام نموده و از مردم اعتزال جستند، و اسم آن پادشاهى که ايشان از ترس او فرار کردند، چه بوده، و نيز اسم آن شهر چه بوده، و مردم آن شهر از چه قومى بوده اند و اسم آن سگ که همراهى ايشان را اختيار کرد، چه بوده، و اين که آيا سگ شکارى بوده، يا سگ گله، و چه رنگى، متعرض نشده است.
در حالى که روايات، با کمال خرده بينى، متعرض آن ها و نيز ساير امورى که در غرض خداى تعالى، که همان هدايت است، هيچ مدخليتى ندارد، شده. چرا که اين گونه خرده ريزها در غرض تاريخ دخالت دارد و به درد دقت هاى تاريخى مى خورد.
مطلب ديگر اين که: مفسران گذشته، وقتى شروع در بحث از آيات قصص مى کرده اند، در صدد بر مى آمده اند که وجه اتصال آيات داستان را بيان نموده و براى اين که داستانى تمام عيار و مطابق سليقه خود از آب در آورند، از دور و بر آيات، نکات متروکى را استفاده نمايند، و همين جهت باعث اختلاف تفسيرها شده، چون نظريه و طرز استفاده آنان از دور و بر آيات، مختلف بوده است. و در نتيجه اين اختلاف، کار به اين جا که مى بينيم، کشيده شده است.
۲ - داستان اصحاب کهف از نظر قرآن
آنچه از قرآن کريم در خصوص اين داستان استفاده مى شود، اين است که پيامبر گرامى خود را مخاطب مى سازد که «با مردم درباره اين داستان مجادله مکن، مگر مجادله اى ظاهرى و يا روشن»، و از احدى از ايشان حقيقت مطلب را مپرس. اصحاب «کهف» و «رقيم»، جوانمردانى بودند که در جامعه اى مشرک که جز بت ها را نمى پرستيدند، نشو و نما نمودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۵
چيزى نمى گذرد که دين توحيد، محرمانه در آن جامعه راه پيدا مى کند، و اين جوانمردان بدان ايمان مى آورند. مردم آن ها را به باد انکار و اعتراض مى گيرند، و در مقام تشديد و تضييق بر ايشان و فتنه و عذاب آنان بر مى آيند، و بر عبادت بت ها و ترک دين توحيد مجبورشان مى کنند. و هر که به ملت آنان مى گرويد، از او دست بر مى داشتند و هر که بر دين توحيد و مخالفت کيش ايشان اصرار مى ورزيد، او را به بدترين وجهى به قتل مى رساندند.
قهرمانان اين داستان، افرادى بودند که با بصيرت به خدا ايمان آوردند. خدا هم هدايتشان را زيادتر کرد، و معرفت و حکمت بر آنان افاضه فرمود، و با آن نورى که به ايشان داده بود، پيش پايشان را روشن نمود، و ايمان را با دل هاى آنان گره زد. در نتيجه جز از خدا از هيچ چيز ديگرى باک نداشتند. و از آينده حساب شده اى که هر کس ديگرى را به وحشت مى انداخت، نهراسيدند. لذا آنچه صلاح خود ديدند، بدون هيچ واهمه اى انجام دادند.
آنان فکر کردند اگر در ميان اجتماع بمانند، جز اين چاره اى نخواهند داشت که با سيره اهل شهر سلوک نموده، حتى يک کلمه از حق به زبان نياورند. و از اين که مذهب شرک باطل است، چيزى نگويند، و به شريعت حق نگروند. و تشخيص دادند که بايد بر دين توحيد بمانند و عليه شرک قيام نموده، از مردم کناره گيرى کنند. زيرا اگر چنين کنند و به غارى پناهنده شوند، بالاخره خدا راه نجاتى پيش پايشان مى گذارد.
با چنين يقينى قيام نموده، در ردّ گفته هاى قوم و اقتراح و تحکمشان گفتند: «رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ لَن نَدعُوَ مِن دُونِهِ إلَهاً لَقَد قُلنَا إذاً شَطَطاً * هَؤُلَاء قَومُنَا اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً لَولَا يَأتُونَ عَلَيهِم بِسُلطَانٍ بَيّن فَمَن أظلَمُ مِمَّن افتَرَى عَلَى اللّه کَذِباً». آنگاه پيشنهاد پناه بردن به غار را پيش کشيده، گفتند: «وَ إذ اعتَزَلتُمُوهُم وَ مَا يَعبُدُونَ إلَّا اللّه فَاؤوُا إلَى الکَهفِ يَنشُر لَکُم رَبُّکُم مِن رَحمَتِهِ وَ يُهَيّئ لَکُم مِن أمرِکُم مِرفَقاً».
آنگاه داخل شده، در گوشه اى از آن قرار گرفتند، در حالى که سگشان، دو دست خود را دم در غار گسترده بود. و چون به فراست فهميده بودند که خدا نجاتشان خواهد داد، اين چنين عرض کردند: «بار الها! تو در حق ما به لطف خاص خود رحمتى عطا فرما و براى ما وسيله رشد و هدايت کامل مهيا ساز».
پس خداوند دعايشان را مستجاب نمود و سال هايى چند خواب را بر آن ها مسلط کرد، در حالى که سگشان نيز همراهشان بود. آن ها در غار، سيصد سال و نُه سال زيادتر درنگ کردند، و گردش آفتاب را چنان مشاهده کنى که هنگام طلوع از سمت راست غار آن ها بر کنار و هنگام غروب نيز از جانب چپ ايشان به دور مى گرديد و آن ها کاملا از حرارت خورشيد در آسايش بودند و آن ها را بيدار پنداشتى و حال آن که در خواب بودند و ما آن ها را به پهلوى راست و چپ مى گردانيديم و سگ آن ها، دو دست بر در آن غار گسترده داشت، و اگر کسى بر حال ايشان مطلع مى شد، از آن ها مى گريخت واز هيبت و عظمت آنان، بسيار هراسان مى گرديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۶
پس از آن روزگارى طولانى که سيصد و نُه سال باشد، دوباره ايشان را سر جاى خودشان در غار زنده کرد تا بفهماند چگونه مى تواند از دشمنان محفوظشان بدارد. لاجرم همگى از خواب برخاسته به محضى که چشمشان را باز کردند، آفتاب را ديدند که جايش تغيير کرده بود. مثلا اگر در هنگام خواب از فلان طرف غار مى تابيد، حالا از طرف ديگرش مى تابد. البته اين در نظر ابتدایى بود که هنوز از خستگى خواب اثرى در بدن ها و ديدگان باقى بود.
يکى از ايشان پرسيد: رفقا! چقدر خواب يديد؟ گفتند: يک روز يا بعضى از يک روز. و اين را از همان عوض شدن جاى خورشيد حدس زدند. ترديدشان هم از اين جهت بود که از عوض شدن تابش خورشيد، نتوانستند يک طرف تعيين کنند.
عده اى ديگر گفتند: «رَبُّکُم أعلَمُ بِمَا لَبِثتُم»، و سپس اضافه کرد: «فَابعَثُوا أحَدَکُم بِوَرَقِکُم هَذِهِ إلَى المَدِينَةِ فَليَنظُر أيُّهَا أزکَى طَعَاماً فَليَأتِکُم بِرِزقٍ مِنهُ»، که بسيار گرسنه ايد، «وَ ليَتَلَطَّف»: رعايت کنيد شخصى که مى فرستيد، در رفتن و برگشتن و خريدن طعام، کمال لطف و احتياط را به خرج دهد که احدى از سرنوشت شما خبردار نگردد. زيرا «إنَّهُم إن يَظهَرُوا عَلَيکُم يَرجُمُوکُم»: اگر بفهمند کجایيد، سنگسارتان مى کنند، «أو يُعِيدُوکُم فِى مِلَّتِهِم وَ لَن تُفلِحُوا إذاً أبَداً».
اين جريان آغاز صحنه اى است که بايد به فهميدن مردم از سرنوشت آنان منتهى گردد، زيرا آن مردمى که اين اصحاب کهف از ميان آنان گريخته، به غار پناهنده شدند، به کلى منقرض گشته اند و ديگر اثرى از آنان نيست . خودشان و ملک و ملتشان نابود شده، و الآن مردم ديگرى در اين شهر زندگى مى کنند، که دين توحيد دارند و سلطنت و قدرت توحيد بر قدرت ساير اديان برترى دارد.
اهل توحيد و غير اهل توحيد با هم اختلافى به راه انداختند که چگونه آن را توجيه کنند. اهل توحيد که معتقد به معاد بودند، ايمانشان به معاد محکم تر شد، و مشرکان که منکر معاد بودند، با ديدن اين صحنه، مشکل معاد برايشان حل شد، غرض خداى تعالى از برون انداختن راز اصحاب کهف هم، همين بود.
آرى، وقتى فرستاده اصحاب کهف از ميان رفقايش بيرون آمد و داخل شهر شد تا به خيال خود از همشهرى هاى خود که ديروز از ميان آنان بيرون شده بود، غذایى بخرد، شهر ديگرى ديد که به کلى وضعش با شهر خودش متفاوت بود، و در همه عمرش چنين وضعى نديده بود، علاوه مردمى را هم که ديد غير همشهرى هايش بودند. اوضاع و احوال نيز غير آن اوضاعى بود که ديروز ديده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۷
هر لحظه به حيرتش افزوده مى شود، تا آن که جلو دکانى رفت تا طعامى بخرد. پول خود را به او داد که اين را به من طعام بده - و اين پول در اين شهر، پول رايج سيصد سال قبل بود - گفتگو و مشاجره بين دکاندار و خريدار در گرفت و مردم جمع شدند، و هر لحظه قضيه، روشن تر از پرده بيرون مى افتاد، و مى فهميدند که اين جوان از مردم سيصد سال قبل بوده و يکى از همان گمشده هاى آن عصر است، که مردمى موحد بودند، و در جامعه مشرک زندگى مى کردند، و به خاطر حفظ ايمان خود از وطن خود هجرت و از مردم خود گوشه گيرى کردند، و در غارى رفته، آن جا به خواب فرو رفتند، و گويا در اين روزها، خدا بيدارشان کرده و الآن منتظر آن شخص اند که برايشان طعام ببرد.
قضيه در شهر منتشر شد، جمعيت انبوهى جمع شده، به طرف غار هجوم بردند. جوان را هم همراه خود برده، در آن جا بقيه نفرات را به چشم خود ديدند، و فهميدند که اين شخص راست مى گفته، و اين قضيه معجزه اى بوده که از ناحيه خدا صورت گرفته است.
اصحاب کهف پس از بيدار شدنشان، زياد زندگى نکردند، بلکه پس از کشف معجزه از دنيا رفتند و اين جا بود که اختلاف بين مردم در گرفت، موحدان با مشرکان شهر به جدال برخاستند. مشرکان گفتند: بايد بالاى غار ايشان بنيانى بسازيم و به اين مسأله که چقدر خواب بوده اند، کارى نداشته باشيم. و موحدان گفتند بالاى غارشان مسجدى مى سازيم.
۳ - داستان از نظر غير مسلمانان
بيشتر روايات و سندهاى تاريخى بر آنند که:
قصه اصحاب کهف در دوران فترت مابين عيسى و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اتفاق افتاده است. به دليل اين که اگر قبل از عهد مسيح بود، قطعا در انجيل مى آمد و اگر قبل از دوران موسى «عليه السلام» بود، در تورات مى آمد، و حال آن که مى بينيم يهود آن را معتبر نمى دانند. هرچند در تعدادى از روايات دارد که قريش آن را از يهود تلقى کرده و گرفته اند.
وليکن مى دانيم يهود آن را از نصارا گرفته. چون نصارا، به آن اهتمام زيادى داشته. آنچه که از نصارا حکايت شده، قريب المضمون با روايتى است که ثعلبى در عرائس، از ابن عباس نقل کرده. چيزى که هست روايات نصارا در امورى با روايات مسلمين اختلاف دارد:
اول اين که: مصادر سريانى داستان مى گويد: عدد اصحاب کهف، هشت نفر بوده اند، و حال آن که روايات مسلمين و مصادر يونانى و غربى، داستان آنان را هفت نفر دانسته اند.
دوم اين که: داستان اصحاب کهف در روايات ايشان از سگ ايشان، هيچ اسمى نبرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۸
سوم اين که: مدت مکث اصحاب کهف را در غار، دويست سال و يا کمتر دانسته و حال آن که معظم علماى اسلام، آن را سيصد و نُه سال، يعنى همان رقمى که از ظاهر قرآن بر مى آيد، دانسته اند.
و علت اين اختلاف و تحديد مدت مکث آنان به دويست سال، اين است که گفته اند: آن پادشاه جبار که اين عده را به بت پرستى مجبور مى کرده و اينان از شر او فرار کرده اند، اسمش «دقيوس» بوده، که در حدود سال هاى ۲۴۹ - ۲۵۱ م، زندگى مى کرده، و اين را هم مى دانيم که اصحاب کهف، به طورى که گفته اند، در سال ۴۲۵ و يا سال ۴۳۷ و يا ۴۳۹ از خواب بيدار شده اند.
پس براى مدت لبث در کهف، بيش از دويست سال يا کمتر باقى نمى ماند، و اولين کسى که از مورخان ايشان، اين مطالب را ذکر کرده، به طورى که گفته است، «جيمز ساروغى سريانى» بوده، که متولد ۴۵۱ م و متوفاى ۵۲۱ م بوده و ديگران همه تاريخ خود را از او گرفته اند، و به زودى تتمه اى براى اين کلام از نظر خواننده خواهد گذشت.
۴ - غار اصحاب کهف کجاست؟
در نواحى مختلف زمين، به تعدادى از غارها برخورد شده که در ديوارهاى آن، تمثال هايى چهار نفرى و پنج نفرى و هفت نفرى که تمثال سگى هم با ايشان است، کشيده اند. و در بعضى از آن غارها، تمثال قربانيى هم جلو آن تمثال ها هست که مى خواهند قربانی اش کنند.
انسان مطلع وقتى اين تصويرها را آن هم در غارى مشاهده مى کند، فورا به ياد اصحاب کهف مى افتد، و چنين به نظر مى رسد که اين نقشه ها و تمثال ها، اشاره به قصه آنان دارد و آن را کشيده اند تا رهبانان و آن ها که خود را جهت عبادت متجرد کرده اند و در اين غار براى عبادت منزل مى کنند، با ديدن آن به ياد اصحاب کهف بيفتند. پس صرف يادگارى است که در اين غارها کشيده شده، نه اين که علامت باشد. براى اين که اين جا، غار اصحاب کهف است.
غار «اصحاب کهف» که در آن جا پناهنده شدند و اصحاب در آن جا از نظرها غايب گشتند، مورد اختلاف شديد است که چند جا را ادعا کرده اند:
۱- غار «افسوس» در ترکيه:
غار اول: کهف إفسوس.
إفسوس - به کسر «همزه» و نيز کسر «فاء»، و بنا به ضبط کتاب «مراصد الاطلاع»، که مرتکب اشتباه شده، به ضمه «همزه» و سکون «فاء» - شهر مخروبه اى است در ترکيه، که در هفتاد و سه کيلومترى شهر بزرگ «ازمير» قرار دارد، و اين غار در يک کيلومترى - و يا کمتر - شهر إفسوس، نزديک قريه اى به نام «اياصولوک» و در دامنه کوهى به نام «ينايرداغ» قرار گرفته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۰۹
و اين غار، غار وسيعى است که در آن به طورى که مى گويند، صدها قبر که با آجر ساخته شده، هست. خود اين غار هم در سينه کوه و رو به جهت شمال شرقى است، وهيچ اثرى از مسجد و يا صومعه و يا کليسا و خلاصه هيچ معبد ديگرى بر بالاى آن ديده نمى شود. اين غار در نزد مسيحيان نصارا، از هر جاى ديگرى معروف تر است، و نامش در بسيارى از روايات مسلمين نيز آمده.
و اين غار، على رغم شهرت مهمى که دارد، به هيچ وجه با آن مشخصاتى که در قرآن کريم، راجع به آن غار آمده، تطبيق نمى کند.
اولا: براى اين که خداى تعالى درباره اين که در چه جهت از شمال و جنوب مشرق و مغرب قرار گرفته، مى فرمايد: آفتاب وقتى طلوع مى کند، از طرف راست غار به درون آن مى تابد و وقتى غروب مى کند، از طرف چپ غار، و لازمه اين حرف، اين است که درب غار به طرف جنوب باشد، و غار افسوس به طرف شمال شرقى است (که اصلا آفتاب گير نيست، مگر مختصرى).
رده:تفسیر المیزان